2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
183. Āveṇikattho
M0.55V0.53 atisayattho ca visesasaddo hotīti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ puggalantarāsādhāraṇaṃ , nīlādisabbarūpasādhāraṇañcā ’’ ti vuttaṃ .Asādhāraṇakāraṇenāpi hi niddeso hoti yathā ‘‘ bherisaddo , yavaṅkuro ’’ ti .
Atisayakāraṇenapi yathā ‘‘ atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti ( kathā .355; paṭi . ma .2.44).
Dhātuattho evāti ‘‘ dhātu ’’ iti imassa dhātusaddasseva attho .
Dhātuvacanīyo hi attho upasaggena jotīyati .
Purimena asadiso vidhānadhāraṇatthānaṃ pākaṭo bhedoti .
Visabhāgalakkhaṇā visadisasabhāvā avayavā bhāgā , tesu .
Yathāsambhavan ti kiriyāmanodhātu upanissayakoṭiyā , vipākamanodhātu vipākamanoviññāṇassa anantarādināpi , itarassa sabbāpi upanissayakoṭiyāva .
Dhammadhātu pana vedanādikā sahajātā sahajātādinā , asahajātā anantarādinā , upanissayena ārammaṇādinā ca manoviññāṇassa paccayoti evaṃ manodhātudhammadhātūnaṃ manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo .
Dvārabhūtamanopi sutte ‘‘ manodhātū ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ dvārabhūtamanovasena vā ’’ ti .
Tassā manodhātuyā manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabboti sambandho .
Purimanayenāti visesanaṃ dutiyanayassa hīnattikavaseneva vibhattattā .
Nānādhātūnañca cakkhudhātuādīnanti sambandho .
Na hi dve manoviññāṇadhātuyo santi aṭṭhārasadhātuvibhāgadassaneti adhippāyo .
Khandhāyatanadhātindriyānaṃyeva vasena saṅkhepādivibhāgadassanaṃ tesaṃ bahulaṃ pariññeyyadhammasaṅgaṇhanato .
Saccadesanā pana atisaṃkhittabhāvatoyevettha bahikatā .
Nijjīvassātiādi visesato sattasuññatādīpanatthā dhātudesanāti katvā vuttaṃ .
Purimanayo aññesampi kamavuttīnaṃ dhātūnaṃ sambhavatīti adhippāyena
M0.56V0.54 vuttoti ‘‘ manodhātuyeva vā ’’ tiādinā dutiyanayo vutto .Tattha avijjamānepi purecarānucarabhāveti purecarānucarābhisandhiyā abhāvepi kevalaṃ anantarapubbakālaanantarāparakālatāya manodhātu purecarānucarā viya daṭṭhabbāti vuttā .
‘‘ Aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāyā ’’ ti etena viññāṇassa ekantasārammaṇatādassanena ‘‘ ārammaṇena vinā sayameva nīlādiābhāsaṃ cittaṃ pavattatī ’’ ti evaṃ pavattitaṃ viññāṇavādaṃ paṭisedheti .
184. Ekanānāsantānagatānan ti ekasantānagatānaṃ abhinnasantānagatānaṃ dvārānaṃ , nānāsantānagatānaṃ bhinnasantānagatānaṃ ārammaṇānanti yojanā .
Ekanānājātikattāti cakkhādiekekajātikattā dvārānaṃ , nīlādianekajātikattā ārammaṇānaṃ .
Cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti , rūpādi pana anekameva saṃhatanti imassa vā atthavisesassa dassanatthaṃ cakkhurūpādīsu vacanabhedo kato .
Kiṃ pana kāraṇaṃ cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti , rūpādi pana anekamevāti ?
Paccayabhāvavisesato .
Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti tasmiṃ sati tassa bhāvato , asati abhāvato , yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayo hotīti vuccatīti .
Taṃnissayatā cassa na ekadesena allīyanavasena icchitabbā arūpabhāvato , atha kho garurājādīsu sissarājapurisādīnaṃ viya tappaṭibaddhavuttitāya .
Itare ca paccayā tena tena visesena veditabbā .
Svāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo hotīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ cakkhuñca paṭiccā ’’ ti ekavacananiddeso kato .
Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ uppannaṃ hutvā vijjamānakkhaṇeyeva upakārakattā , tathāpi anekameva saṃhataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato .
Yañhi paccayadhammaṃ sabhāvabhūtaṃ , parikappitākāramattaṃ
M0.57 vāV0.55 viññāṇaṃ vibhāventaṃ pavattati , tadaññesañca satipi paccayabhāve so tassa sārammaṇasabhāvato yaṃ kiñci anālambitvā pavattituṃ asamatthassa olubbha pavattikāraṇatāya ālambanīyato ārammaṇaṃ nāma .Tassa yasmā yathā yathā sabhāvūpaladdhi viññāṇassa ārammaṇapaccayalābho , tasmā cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ ārabbha pavattamānaṃ tassa sabhāvaṃ vibhāventameva pavattati .
Sā cassa indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi na ekadvikalāpagatavaṇṇavaseneva hoti , nāpi katipayakalāpavaṇṇavasena , atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti dassento bhagavā ‘‘ rūpe cā ’’ ti bahuvacanena niddisi .
Yaṃ pana ‘‘ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā , taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.1) vuttaṃ , taṃ kathanti ?
Tampi yādisaṃ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo , tādisameva sandhāya vuttaṃ .
Kīdisaṃ pana tanti ?
Samuditanti pākaṭoyamattho .
Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘ āyatanasallakkhaṇavasena cakkhuviññāṇādayo sallakkhaṇārammaṇā , na dabyasallakkhaṇavasenā ’’ ti , taṃ yuttameva hoti .
Na cettha samudāyārammaṇatā āsaṅkitabbā samudāyābhogasseva abhāvato , samuditā pana vaṇṇadhammā ārammaṇapaccayā honti .
Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthā samuditā ārammaṇā honti , na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontā andhā samuditā passantīti ?
Nayidamekantikaṃ visuṃ asamatthānaṃ sivikāvahanādīsu samatthatāya dassanato .
Kesādīnañca yasmiṃ ṭhāne ṭhitānaṃ paccekaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ na sakkā , tasmiṃyeva ṭhāne samuditānaṃ taṃ gahetuṃ sakkāti bhiyyopi tesaṃ saṃhaccakāritā paribyattā .
Etena kiṃ cakkhuviññāṇassa paramāṇurūpaṃ ārammaṇaṃ , udāhu taṃsamudāyotiādikā codanā
M0.58 paṭikkhittā veditabbā .‘‘ Sotañca paṭicca sadde cā ’’ tiādīsupi ayameva nayo .
Evampi
V0.56 attho labbhatīti ‘‘ manodhātuyāpī ’’ ti pi -saddena na kevalaṃ javanapariyosānā manoviññāṇadhātuyeva sampiṇḍīyati , atha kho tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātāpi sampiṇḍīyatīti evampi attho labbhati , sambhavatīti attho .Evaṃ satīti evaṃ aññamanodhātuppavattiyā oraṃ pavattacittānaṃ manoviññāṇadhātutādassane sati .
Satipi manaso sambhūtabhāve manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva taṃsabhāvasseva manoviññāṇadhātubhāvena niddiṭṭhattā .
Idāni tamevatthaṃ ‘‘ pañcaviññāṇadhātumanodhātū ’’ tiādinā pākaṭataraṃ karoti .
Tabbidhurasabhāvenāti pañcaviññāṇadhātūhi visadisasabhāvena .
Uppattiṭṭhānena cāti manodhātukiriyamanoviññāṇadhātuādīhi paricchinnena uppajjanaṭṭhānena ca .
Idāni ekattaggahaṇaṃ vināpi yathāvuttassa atthassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘ anupanītepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sāmaññavasenāti sadisatāvasena .
Tassāti bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa .
Amanoviññāṇadhātubhāvāsiddhitoti manodhātubhāvāsiddhito .
Na hi ‘‘ manoviññāṇadhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantaraṃ uppajjati cittaṃ … pe … tajjā manoviññāṇadhātū ’’ ti idaṃ vacanaṃ bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa manodhātubhāvaṃ sādheti .
Siddhe hi manodhātubhāve taṃ tassa nivattakaṃ siyāti adhippāyo .
Manoviññāṇadhātuyā pana uppannassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadīpakaṃ vacanaṃ tādisāya manodhātuyāpi manoviññāṇadhātubhāvameva dīpeyyāti kathaṃ tassā nivattakaṃ siyāti āha ‘‘ na hi yaṃ codīyati , tadeva parihārāya hotī ’’ ti .
Yadi evaṃ pañcadvārāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvāpatti evāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ manodhātuyāpī ’’ tiādi .
Pañcaviññāṇehi manodhātūhi ca visiṭṭho sabhāvo pañcaviññāṇa … pe … sabhāvo , tassa vasena .
Cutipaṭisandhibhavaṅgānan ti tadārammaṇampi bhavaṅgantogadhaṃ katvā vuttaṃ .
Javanāvasānānīti vā javanārammaṇattā tadārammaṇampi gahitaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tenevāha ‘‘ chadvārikacittehi vā ’’ tiādi .
Visuṃ kātuṃ yuttan ti āvajjanampi yadipi rūpādivisayaṃ hoti , javanaṃ viya ārammaṇarasānubhavanaṃ pana na hotīti edise ṭhāne visuṃ kātabbameva .
Mano
M0.59 cāti ca -saddo ‘‘ manañca paṭiccā ’’ tiādīsu viya na sampiṇḍanattho , atha kho byatirekattho daṭṭhabbo .Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .