10. Bojjhaṅgavibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyaṃ
Paṭhamanayavaṇṇanā
466. Patiṭṭhānaṃ
M0.170V0.167 idha saṃsāre avaṭṭhānaṃ , tassa mūlaṃ kilesāti āha ‘‘ kilesavasena patiṭṭhānan ’’ ti .Patiṭṭhānāya pana byāpārāpatti kammanti vuttaṃ ‘‘ abhisaṅkhāravasena āyūhanā ’’ ti .
Yasmā kilesesu taṇhādiṭṭhiyo taṇhādiṭṭhicaritānaṃ visesato saṃsāranāyikā , kilesasahitameva ca kammaṃ patiṭṭhānāya hoti , na kevalaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ taṇhādiṭṭhīhi … pe … āyūhanā ’’ ti .
Tathā taṇhāya bhavassādabhāvato , diṭṭhiyā vibhavābhinandanabhūtāya vibhavābhisaṅkharaṇabhāvato ‘‘ taṇhāvasena patiṭṭhānaṃ , diṭṭhivasena āyūhanā ’’ ti vuttaṃ .
Diṭṭhīsupi antomukhappavattāya bhavadiṭṭhiyā visesato saṃsāre avaṭṭhānaṃ , yato olīyanāti vuccatīti āha ‘‘ sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānan ’’ ti .
Bahimukhappavattāpi vibhavadiṭṭhi bhavābhisaṅkharaṇaṃ nātivattatīti vuttaṃ ‘‘ ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā ’’ ti .
Layāpatti yathāraddhassa ārambhassa aniṭṭhānaṃ antosaṅkocabhāvatoti āha ‘‘ līnavasena patiṭṭhānan ’’ ti .
Uddhatāpatti anupāyabhūtā byāpārāpatti asaṅkocabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ uddhaccavasena āyūhanā ’’ ti .
Tathā kosajjapakkhikattā ca kāmasukhānuyogassa uddhaccapakkhikattā ca attakilamathānuyogassa tadubhayavasena patiṭṭhānāyūhanā vuttā , itaraṃ vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Idhāti imissā sammohavinodaniyā .
Avuttānan ti ‘‘ kilesavasena patiṭṭhānan ’’ tiādīnaṃ vasena veditabbā patiṭṭhānāyūhanāti yojanā .
Samappavatte dhammeti līnuddhaccavirahena samappavatte sampayuttadhamme .
Paṭisañcikkhatīti patirūpaṃ
V0.168 saṅkaleti gaṇeti tuleti .Tenāha ‘‘ upapattito ikkhatī ’’ ti .
Tadākāroti paṭisaṅkhānākāro upapattito ikkhanākāro .
Evañca katvāti paṭisaṅkhānasabhāvattā eva upekkhāsambojjhaṅgassa .
Pacchimapacchimakāraṇabhāvoti pacchimassa pacchimassa kāraṇabhāvo .
Purimaṃ purimañhi pacchimassa pacchimassa visesapaccayoti .
467. Aviparītakāyādisabhāvaggahaṇasamatthatāya
M0.171 balavatī eva sati .Paññā gahitā satinepakkenāti attho .
Evaṃcittoti evaṃ lābhasakkārasilokasannissitacitto .
Cirakatavattādivasenāti cirakatavattādisīsena .
‘‘ Vutto ’’ ti imināpi ‘‘ katvā āha kāyaviññattiṃ … pe … koṭṭhāsan ’’ ti yojanā .
Paresan ti na anantarānaṃ .
Sabbesaṃ … pe … yojetabbā ‘‘ sabbe bojjhaṅgā sabbesaṃ paccayavisesā hontiyevā ’’ ti .
Kāmetīti kāmo , assādanavasena āmasatīti āmisaṃ , kāmova āmisanti kāmāmisaṃ , kilesakāmo .
Vatthukāmo pana āmasīyatīti āmisaṃ .
Evaṃ sesadvayampi .
Tesu lokīyanti ettha sukhavisesāti loko , upapattiviseso .
Vaṭṭaṃ saṃsāro .
Kāmassādavasena pavatto lobho kāmāmisaṃ .
Bhavavisesapatthanāvasena pavatto lokāmisaṃ .
Vibhavo nāma kimatthiyo , ko vā taṃ abhipattheyyāti vaṭṭānugedhabhūto lobho vaṭṭāmisanti ca vadanti .
Tadārammaṇan ti tassā taṇhāya ārammaṇaṃ , rūpādi .
Lokadhammā lābhādayo .
Vuttāvasesā sabbāva taṇhā saṃsārajanako rāgo .
Paṭhamanayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyanayavaṇṇanā
468-9.
Sabbe sattāti kāmabhavādīsu , saññībhavādīsu , ekavokārabhavādīsu ca sabbabhavesu sabbe sattā .
Āhārato ṭhiti etesanti āhāraṭṭhitikā , paccayaṭṭhitikā .
Yena paccayena te tiṭṭhanti , so ekova dhammo ñātapariññāsaṅkhātāya ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti abhiññāya
V0.169 abhiññeyyo .Dve dhātuyoti saṅkhatāsaṅkhatadhātuyo .
Tisso dhātuyoti kāmadhāturūpadhātuarūpadhātuyo .
Pañca vimuttāyatanānīti ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhuno satthā dhammaṃ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo ’’ tiādinā ( dī . ni .3.322,355; a . ni .5.26) āgatāni vimuccanakāraṇāni .
Anuttariyānīti dassanānuttariyādīni cha anuttariyāni .
Niddasavatthūnīti yehi
M0.172 kāraṇehi niddaso hoti , tāni niddasavatthūni nāma .Desanāmattañcetaṃ .
Khīṇāsavo hi dasavasso hutvā parinibbuto puna dasavasso na hoti .
Na kevalañca dasavasso , navavassopi … pe … ekamuhuttikopi na hotiyeva puna paṭisandhiyā abhāvā , aṭṭhuppattivasena panevaṃ vuttaṃ .
Tāni pana ‘‘ idha , bhikkhu , sikkhāsamādāne tibbacchando hotī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.331) sutte āgatāniyeva .
‘‘ Sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā hotī ’’ tiādīni ( dī . ni .3.360; a . ni .10.106) dasa nijjaravatthūni .
Khandhādayoti khandhāyatanadhātādayo .
Vinandhanan ti ‘‘ bhavādivinandhanaṭṭhena vānaṃ vuccati taṇhā ’’ ti dasseti .
Gamanan ti assādanavasena ārammaṇe pavattimāha .
Tena vuttaṃ ‘‘ piyarūpasātarūpesū ’’ ti .
Vipassanāsahagatanti veditabbaṃ viññattisamuṭṭhāpakattā .
‘‘ Maggaṃ appattaṃ kāyikaṃ vīriyan ’’ ti visesetvā vuttattā pana lokuttaravīriyampi pariyāyena kāyikaṃ nāma atthīti dīpitaṃ hoti .
Rūpāvacare pītisambojjhaṅgoti na vuccatīti āha ‘‘ rūpāvacare … pe … paṭikkhittā ’’ ti .
Yathā vipassanāsahagatā pīti pariyāyena ‘‘ pītisambojjhaṅgo ’’ ti vuccati , evaṃ rūpāvacare pīti nibbedhabhāgiyā vattabbā siyā .
Evaṃ labbhamānāpi alabbhamānaṃ upādāya na vuttā .
‘‘ Avitakkaavicārā ’’ ti visesanaṃ santapaṇītāya pītiyā dassanatthaṃ .
Bojjhaṅgabhūtāti pariyāyabojjhaṅgabhūtā .
Avitakkaavicāro pīti … pe … na vutto savitakkasavicārattā tassa .
Na hi kāmāvacarā avitakkaavicārā pīti atthi .
Idha vutto pariyāyenāti attho .
Maggapaṭivedhānulomanato vipassanāya viya pādakajjhānesupi satiādayo ‘‘ bojjhaṅgā ’’ tveva vuccantīti āha ‘‘ nibbedhabhāgiyattā na paṭikkhipitabbo ’’ ti .
Evaṃ kasiṇajjhānādīsu bojjhaṅge uddharantānaṃ adhippāyaṃ vatvā anuddharantānaṃ
V0.170 adhippāyaṃ vattuṃ ‘‘ anuddharantā panā ’’ tiādimāha .Te hi āsannekantakiccanibbattīhi vipassanākkhaṇe bojjhaṅge uddharanti , na jhānakkhaṇe tadabhāvato .
Tenāha ‘‘ vipassanākiccassa viya … pe … na uddharantī ’’ ti .
Kasiṇanissando arūpānīti āha ‘‘ tadāyattānī ’’ ti .
Dutiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyanayavaṇṇanā
470-1.
Vossajjanaṃ
M0.173 pahānaṃ vossaggo , vossajjanaṃ vā vissaṭṭhabhāvo nirāsaṅkānuppavesoti āha ‘‘ vossaggasaddo … pe … duvidhatā vuttā ’’ ti .Vipassanākkhaṇe tadaṅgatanninnappakārena , maggakkhaṇe samucchedatadārammaṇakaraṇappakārena .
Tatiyanayavaṇṇanā niṭṭhitā .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
472. Upekkhanamupekkhāsambojjhaṅgassa sabhāvo , so ca samādhivīriyasambojjhaṅgo viya sampayuttānaṃ ūnādhikabhāvabyāvaṭo ahutvā tesaṃ anūnānadhikabhāve majjhattākārappavattīti imamatthaṃ āha ‘‘ upekkhanavasenā ’’ tiādinā .
Tattha upapattito ikkhanan ti paṭisaṅkhānamāha .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
Bojjhaṅgavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .