10. Dasakaniddeso
Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā
809. Na
V0.207 ṭhānanti aṭṭhānaṃ , anupalabbhanattho ayamakāroti āha ‘‘ avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhānan ’’ ti .Abhāvattho vā , na aññapaṭipakkhādiatthoti āha ‘‘ natthi ṭhānanti vā aṭṭhānan ’’ ti .
Ko panetassa atthadvayassa
M0.208 visesoti ?Paṭhamo hetupaccayehi anupalabbhamānataṃ vadati , dutiyo sabbena sabbaṃ abhāvanti ayametesaṃ viseso .
Taṇhupādānādīnampi sukhato upagamanassa hetubhāve diṭṭhivipallāsassa so sātisayo asukhepi daḷhaṃ pavattāpanatoti āha ‘‘ diṭṭhivipallāsova … pe … adhippetan ’’ ti .
‘‘ Attadiṭṭhivasenā ’’ ti kasmā visesetvā vuttaṃ , nanu ariyasāvakassa sabbāpi diṭṭhiyo natthīti ?
Saccaṃ natthi , attadiṭṭhisannissayā pana sabbadiṭṭhiyoti dassetuṃ ‘‘ attadiṭṭhivasenāti padhānadiṭṭhimāhā ’’ ti vuttaṃ .
Bhedānurūpassa vatthuno .
Bhedānurūpena ‘‘ adhamme dhammo ’’ tiādinayappavattena .
So evāti yo liṅge aparivatte tasmiṃ attabhāve bhavaṅgajīvitindriyappabandho , so eva .
Tañhi upādāya ekajātisamaññā , na cettha bhāvakalāpajīvitindriyassa vasena codanā kātabbā tadaññasseva adhippetattā .
Tañhi tattha avicchedavuttiyā pabandhavohāraṃ labhati , itarampi vā bhāvānupālanatāsāmaññenāti anokāsāva codanā .
Sapattavasena yojetabban ti ‘‘ sapattaṃ māremīti abhisandhinā sapattena nipannaṭṭhāne nipannaṃ manussabhūto manussabhūtaṃ mātaraṃ pitaraṃ vā mārento ’’ tiādinā yojetabbaṃ .
Sabbatthāti catūsupi vikappesu .
Purimaṃ abhisandhicittan ti pubbabhāgiyo maraṇādhippāyo .
Appamāṇaṃ tena atthasiddhiyā abhāvato .
Puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hotīti ettha yathā arahattaṃ patvā paribhuttampi puthujjanakāle dinnaṃ puthujjanadānameva hoti , evaṃ maraṇādhippāyena puthujjanakāle pahāre dinne arahattaṃ patvā teneva pahārena mate kasmā arahantaghātoyeva hoti , na puthujjanaghātoti ?
Visesasambhavato .
Yathā hi dānaṃ deyyadhammassa pariccāgamattena hoti , na evaṃ vadho .
So hi pāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacetanā , upakkamo , tena maraṇanti imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ pāripūriyāva hoti , na apāripūriyā .
Tasmā arahattaṃ pattasseva maraṇanti arahantaghātoyeva hoti
V0.208 , na puthujjanaghāto .Yasmā pana ‘‘ imaṃ māremī ’’ ti yaṃ santānaṃ ārabbha māraṇicchā , tassa puthujjanakhīṇāsavabhāvena payogamaraṇakkhaṇānaṃ vasena satipi santānabhede abhedoyeva .
Yadā ca atthasiddhi , tadā khīṇāsavabhāvo .
Tasmā arahantaghātova
M0.209 hotīti nicchitaṃ .Kathaṃ panettha vadhakacetanā vattamānavisayā siyāti āha ‘‘ vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi … pe … pavattatī ’’ ti .
Tattha pabandhavicchedavasenāti yena pabandho vicchijjati , tādisaṃ payogaṃ nibbattetīti attho .
Tena yadā pabandhavicchedo , tadā arahāti yathāvuttaṃ arahantaghātaṃ patiṭṭhāpeti .
Na evan ti yathā kālantarāpekkhakiccasiddhaṃ vadhakacittaṃ , na evaṃ cāgacetanā .
‘‘ Sā hī ’’ tiādinā cāgacetanāya kālantarānapekkhakiccasiddhitaṃyeva vibhāveti .
Aññasakakaraṇan ti attato vinimocetvā aññassa dakkhiṇeyyassa santakabhāvakaraṇaṃ .
Tassāti cajitabbassa vatthuno .
Yassāti yassa puthujjanassa .
Tasseva taṃ dinnaṃ hoti , sacepi arahattaṃ patvā tena paribhuttanti attho .
‘‘ Kappavināse ’’ ti idaṃ ‘‘ saṇṭhahante kappe ’’ ti vuttattā mahākappavināsaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ kappaṭṭhakathāya na sametī ’’ ti ettha āyukappassa adhippetattā .
Āyukappo cettha avīciyaṃ nibbattasattānaṃ antarakappaparimāṇaṃ paramāyu veditabbaṃ .
Tañhi sandhāya ‘‘ ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālan ’’ ti ( kathā . aṭṭha .654-657) vuttaṃ .
Tayidaṃ ‘‘ ekaṃ kappan ’’ ti yadi ekaṃ mahākappanti attho , tathā sati vīsatiantarakappaparimāṇo eko asaṅkhyeyyakappoti vuttaṃ hoti .
Atha ekaṃ asaṅkhyeyyakappanti attho , sabbathāpi ‘‘ catusaṭṭhi antarakappā ’’ ti vacanena virujjhatīti vīmaṃsitabbaṃ .
Yathā pana kappaṭṭhakathāya ayaṃ aṭṭhakathā sameti , taṃ dassetuṃ ‘‘ kappavināseyevāti panā ’’ tiādimāha .
Pakatatto vā apārājiko .
Samānasaṃvāsako kammaladdhīnaṃ vasena anānāsaṃvāsakoti evamettha attho veditabbo .
Niyatassa puggalassa vijjamānataṃ paṭisedhetvāti yojanā .
Tattha paṭisedhetvāti ‘‘ puggalo pana niyato nāma natthī ’’ ti evaṃ paṭisedhetvā .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ micchattasammattaniyatadhammānaṃ viya sabhāvato ’’ ti .
Paññattimattañhetaṃ micchattasammattaniyatadhammanissayaṃ , yadidaṃ niyato puggaloti
V0.209 .Yathāpucchitan ti ‘‘ kiṃ pubbahetu niyametī ’’ tiādinā pucchitappakāraṃ niyāmakahetuṃ .
Yenāti yena uparimaggattayavipassanāñāṇena .
Niyatāniyatabhedan ti
M0.210 sotāpannādiniyatabhedaṃ , sattakkhattuparamādianiyatabhedañca .Sotāpanno eva hi eko sattakkhattuparamo nāma hoti , eko kolaṃkolo nāma , eko ekabījī nāmāti sotāpannassa niyatabhāvo vuttoti āha ‘‘ sotāpanno ca niyato ’’ ti .
Byatirekattho hi ayaṃ ca -saddo .
Tato pubbeti sotāpattimaggato pubbe .
‘‘ Pubbahetukiccaṃ natthī ’’ ti idaṃ sotāpannassa niyatatāya vuttattā vakkhamānañca dosaṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ .
Uparimaggānaṃ saupanissayatte paṭhamamaggassāpi saupanissayatā siddhā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ yadi hī ’’ tiādi .
Tañca niyatattaṃ .
Assāti sotāpattimaggassa .
Teneva khīṇāti sotāpattimaggeneva khīṇā .
Kāraṇupacchedena hi phalupacchedo siyā .
Tatoti sattakkhattuparamādito .
Sāti sattakkhattuparamāditā .
Pavattitoti vipākappabandhato .
Tenāti sotāpattimaggena .
Vuṭṭhāneti vuṭṭhāne sati .
Kāraṇena vinā phalaṃ natthīti āha ‘‘ sakkāya … pe … bhavitabban ’’ ti .
‘‘ Nāmakaraṇanimittato ’’ ti iminā nāmakaraṇahetutāya niyāmakataṃ vibhāveti ekabījiādisamaññānaṃ anvatthasaññābhāvato .
Tenāha ‘‘ vipassanā … pe … sandhāya vuttan ’’ ti .
Ādi-saddena ‘‘ ekomhi sammāsambuddho , sītībhūtosmi nibbuto ’’ tiādīni ( mahāva .11; kathā .405; ma . ni .1.285) saṅgayhanti .
Ettha ca ‘‘ sadiso me na vijjati , ekomhi sammāsambuddho ( mahāva .11; kathā .405; ma . ni .1.285).
‘ Atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyan ’ ti evaṃ puṭṭho ahaṃ , bhante ,‘ no ’ ti vadeyyan ’’ tiādi ( dī . ni .3.161) vacanehi imissā lokadhātuyā viya aññassa buddhassa aññissā lokadhātuyā uppādo nivāritoti daṭṭhabbaṃ .
Na hi vijjamāne ‘‘ sadiso me na vijjatī ’’ tiādi sakkā vattuṃ .
Yaṃ pana vadanti ‘‘ lokadhātuvisesāpekkhāya vuttan ’’ ti , tampi natthi tathā visesanassa abhāvato , buddhānubhāvassa ca asamatthabhāvavibhāvanato .
Āṇākhettakittanañcettha dhammatādassanatthaṃ .
Sakkoti hi bhagavā yattha yattha icchati , tattha tattha āṇaṃ
M0.211 vattetuṃ .‘‘ Ekissā lokadhātuyā ’’ ti ca idaṃ buddhakhettabhūtāya lokadhātuyā dassanatthaṃ vuttaṃ .
Tatthāyamattho – buddhakhettabhūtā ekāvāyaṃ lokadhātu .
Tattha ekasmiṃ kāle eko eva sammāsambuddho uppajjatīti .
Tenāha ‘‘ buddhakhetta … pe … adhippāyo ’’ ti .
Tasmāti
V0.210 yasmā upasampadādhīnaṃ pātimokkhaṃ , upasampadā ca pabbajjādhīnā , tasmā .Pātimokkhe siddhe , siddhāsu tāsu pabbajjūpasampadāsu .
Tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti pacchimapaṭivedhato paraṃ paṭivedhasāsanaṃ , pacchimasīlabhedato ca paraṃ paṭipattisāsanaṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti sāsanabhāvasāmaññena pana ubhayaṃ ekajjhaṃ katvā dassento ‘‘ pacchima … pe … ekato katvā ’’ ti āha .
Paridevanakāruññan ti paridevanena karuṇāyitabbatā karuṇāyanā .
Dhammānaṃ sabhāvaviseso na sakkā dhāretuṃ , yato pāramīpavicayādīsu udakapariyantaṃ katvā mahāpathavīkampo ahosi , abhisambodhidivase ca ṭhapetvā pubbuttaradisābhāge bodhirukkhamūle bhūmibhāgo mahāpurisaṃ dhāretuṃ nāsakkhi , aññadatthu ekapasse pakkhittaatibhārabharitanāvā viya cakkavāḷagabbho viparivatto .
‘‘ Samuppādikā ’’ ti vattabbe sa-kāre a-kārassa ā-kāro , ekassa ca pa-kārassa lopo katoti dassento āha ‘‘ samaṃ uddhaṃ pajjatīti sāmupādikā ’’ ti .
Samaṃ upādiyatīti vā samupādā , samupādā eva sāmupādikā , samupāhinīti attho .
Santatikhaṇavasenāti santativasena āyūhanasamaṅgitā , sapubbapacchābhāgassa gahaṇavasena cetanākkhaṇavasena cetanāsamaṅgitāti yojetabbā .
Ekasmiṃ upaṭṭhite paccayavasena tadaññassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ .
Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dutiyabalaniddesavaṇṇanā
810. Bhoge
M0.212 bhuñjituṃ na jānāti , vināsetīti yojanā .Lahuparivattitāya jīvitassāti adhippāyo .
Na
V0.211 adāsi payuttavācāya uppannanti adhippāyena .Sammāpayogenāti sammāpaṭipattiyā .
Dutiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pañcamabalaniddesavaṇṇanā
813. Dhātusabhāvoti bhūtādisaṅkhātadhātūnaṃ sabhāvo .
Sabhāgavasena phalabhūtena .
Ajjhāsayadhātuparicchindanatoti ajjhāsayasabhāvassa ‘‘ hīnaṃ , paṇītan ’’ ti vā paricchijja jānanato , vuṭṭhinimittena viya mahoghena uparimeghavuṭṭhiyā .
Pañcamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā
Saddattho sambhavati samāsanteneva tathā saddasiddhito .
Tesan ti paroparānaṃ visadāvisadānaṃ saddhādiindriyānaṃ .
Evañca katvāti āsayādito indriyaparopariyattassa , indriyaparopariyattato ca adhimuttibhedassa visiṭṭhasabhāvattā eva .
815.‘‘ Ke pana te ariyāvāsā ’’ ti pucchitvā te sutteneva dassento ‘‘ idha , bhikkhave ’’ tiādipāḷiṃ āharitvā ‘‘ evaṃ vuttā ’’ ti nigametvā puna maggādhigameneva tesaṃ adhigamaṃ dassento ‘‘ etesū ’’ tiādimāha .
Tattha itareti chaḷaṅgasamannāgamaekārakkhāsaṅkhāyapaṭisevanādayo .
816. Ārammaṇasantānānusayanesūti
V0.212 ārammaṇānusayanaṃ , santānānusayananti dvīsu anusayanesu .Yathā hi maggena asamucchinno rāgo kāraṇalābhe
M0.213 uppajjanāraho thāmagataṭṭhena santāne anusetīti vuccati , evaṃ iṭṭhārammaṇepīti tassa ārammaṇānusayanaṃ daṭṭhabbaṃ .Taṃ panassa anusayanaṃ uppattiyā pākaṭaṃ hotīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādi ( vibha . aṭṭha .816) vuttaṃ .
‘‘ Āciṇṇasamāciṇṇā ’’ ti etena iṭṭhārammaṇe rāgassa ciraparibhāvanaṃ vibhāveti .
Yasmā pana evaṃ ciraparibhāvitaṃ pariveṭhetvā viya ṭhitaṃ hoti , tasmā ‘‘ samantato veṭhetvā viya ṭhitabhāvena anusayitataṃ dassetī ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi udake nimuggasadiso udāhaṭo .
‘‘ Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ tiādipāḷivasena bhavarāgassāpi vatthukāmatā veditabbā .
Rāgavasenāti ārammaṇarajjanavasena .
818. Indriyaviseso vineyyānaṃ indriyaparopariyattaṃ .
819. Pahātabbena upaddutanirodhanatthaṃ pahāyakaṃ pariyesatīti paṭhamaṃ pahātabbaṃ , pacchā pahāyakanti ayaṃ pahātabbapajahanakkamo pahānakkamapadena vutto .
Yassāti pahātabbassa .
Tan ti pahātabbaṃ .
Paṭhamaṃ vuccatīti pahānavicāraṇānaṃ paṭhamaṃ vuccati .
Tato pacchā appahātabbaṃ yathā taṃ dassanattikādīsu .
826. Tan ti bhavaṅgaṃ .
Tassāti lokuttarassa .
Pādakan ti antimabhavikassa bhavaṅgaṃ sandhāyāha .
Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Sattamabalaniddesavaṇṇanā
828. Samāpannomhīti maññatīti attho .
Samādhi
V0.213 vā tassa ārammaṇabhūtaṃ kammaṭṭhānaṃ vā cittamañjūsāti yojanā .Ṭhapetun ti yathāparicchinnaṃ kālaṃ samāpatticittaṃ pavattetuṃ .
Tehīti
M0.214 saññāmanasikārehi .Taṃsabhāvatāti kāmādidutiyajjhānādianupakkhandanasabhāvatā .
Paguṇavodānaṃ paguṇabhāvasiddhā jhānassa paṭipakkhato visuddhi .
Sattamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dasamabalaniddesavaṇṇanā
831. Paññāva vimuttīti rāgādīhi vimuttibhūtā paññāva vimuttīti yojanā .
Kammantarassa vipākantaramevāti attho vipākantarajānanasseva dutiyabalakiccattā , kammantarajānanassa ca tatiyabalakiccattā .
Balasadisatan ti ekaccabalasadisataṃ .
Kasmā panettha balañāṇakicce vuccamāne jhānādiabalañāṇaṃ udāhaṭanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ yadipī ’’ tiādi .
Tadantogadhan ti tasmiṃ jhānādipaccavekkhaṇāsabhāve sattamabalañāṇe antogadhaṃ .
Evan ti jhānādiñāṇaṃ viya .
Appetuṃ , vikubbituñcāti attanā vuttākāraṃ sandhāyāha .
Samudayappahānādiekaccañāṇakiccampi akarontaṃ sabbaññutaññāṇaṃ kathamappanādikaṃ jhānādikiccaṃ kareyya , balañāṇehi pana jānitabbaṃ , tato uttariñca jānantampi yasmā ekaccabalakiccaṃ na karoti , tasmā aññāneva balañāṇāni , aññaṃ sabbaññutaññāṇanti dassanatthaṃ ‘‘ etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karotī ’’ tiādi ( vibha . aṭṭha .831) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Tattha yathā sabbaññutaññāṇaṃ abalakiccaṃ ekaccaṃ na karoti , evaṃ balakiccampīti udāharaṇadassanavasena ‘‘ tañhi jhānaṃ hutvā appetun ’’ tiādi vuttanti dassetuṃ ‘‘ atha vā … pe … daṭṭhabban ’’ ti vuttaṃ .
Dasamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Ñāṇavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .