Issues
Vibhaṅga-anuṭīkā
Vibhaṅga-anuṭīkā

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā

155. PaccayayugaḷavasenātiM0.46 ajjhattikabāhirapaccayadvayavasena .
Ajjhattikabāhiravasena abbokāratoti ajjhattikavasena ceva bāhiravasena ca asaṅkarato .
167. Visaṅkhāraninnassāti nibbānapoṇassa .
Vinimuttasaṅkhārassāti samucchedapaṭipassaddhivimuttīhi samukhena , tappaṭibaddhachandarāgappahānena ca suṭṭhu vinimuttasaṅkhārassa paramassāsabhāvena , gatibhāvena ca patiṭṭhānabhūte .
‘‘ Nibbānaṃ arahato gatī ’’ ti ( paṭi .339) hiV0.44 vuttaṃ .
Ṭhitibhāvenāti ca pāṭho .
Taṃsacchikaraṇābhāveti tassa nibbānassa sacchikaraṇābhāve .
Nītoti pāpito , pakāsitoti attho .
Cuṇṇitan ti bheditaṃ .
Tvameva kiṃ na jānāsīti kiṃ tvaṃ na jānāsiyevāti attho .
‘‘ Kiṃ tvaṃ ekaṃ nānaṃ jānāsi , kiṃ tvaṃ na jānāsi evā ’’ ti evaṃ vikkhepaṃ karontaṃ paravādiṃ ‘‘ nanu ñāte ’’ tiādinā sakavādī nibandhati .
Vibhajitvāti ‘‘ rāgādīnaṃ khīṇante uppannattā ’’ ti bhāvatthaṃ vibhajitvā .
Rāgādīnaṃ khayā na hontīti yojanā .
Sasabhāvatā ca nibbānassa āpannā hotīti sambandho .
Nibbānārammaṇakaraṇena kāraṇabhūtena .
Hetuatthe hi idaṃ karaṇavacanaṃ .
Kilesakkhayamattataṃ vā nibbānassa icchato kilesakkhayena bhavitabbanti yojanā .
Evaṃ kilesakkhayamatte nibbāne khepetabbā kilesā bahuvidhā nānappakārā , maggo ca odhiso kilese khepeti .
Svāyaṃ ‘‘ katamaṃ kilesakkhayaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā katame kilese khepetī ’’ ti purimapucchādvayameva vadati .
Tadevāti yaṃ ‘‘ avijjātaṇhānaṃ kiñci ekadesamattampī ’’ ti vuttaṃ , tadeva .
Ettha ca yāyaṃ ‘‘ kilesakkhayova nibbānan ’’ ti nibbānassa abhāvatācodanā , tatrāyaṃ āgamato yuttito cassa bhāvābhāvavibhāvanā .
Tañhi bhagavatā –
‘‘ Atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti ( udā .73; itivu .43).
‘‘ AtthiM0.47 , bhikkhave , tadāyatanaṃ , yattha neva pathavī na āpo na tejo na vāyo ’’ ti ( udā .71)–
Ca ādinā , tathā –
‘‘ GambhīroV0.45 duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo ’’ ti ( ma . ni .2.337; saṃ . ni .1.172; mahāva .7-8)–
‘‘ Asaṅkhatañca vo , bhikkhave , desessāmi asaṅkhatagāminiñca paṭipadaṃ , anataṃ , anāsavaṃ , saccaṃ , pāraṃ , nipuṇaṃ , sududdasaṃ , ajajjaraṃ , dhuvaṃ , apalokitaṃ , anidassanaṃ , nippapañcaṃ , santaṃ , amataṃ , paṇītaṃ , sivaṃ , khemaṃ , taṇhākkhayaṃ , acchariyaṃ , abbhutaṃ , anītikaṃ , anītikadhammaṃ , nibbānaṃ , abyābajjhaṃ , virāgaṃ , suddhiṃ , muttiṃ , anālayaṃ , dīpaṃ , leṇaṃ , tāṇaṃ , saraṇaṃ , parāyaṇañca vo , bhikkhave , desessāmi parāyaṇagāminiñca paṭipadan ’’ ti ( saṃ . ni .4.377)–
Evamādīhi ca suttapadehi ‘‘ appaccayā dhammā , asaṅkhatā dhammā ( dha . sa . dukamātikā 7), sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātū ’’ tiādīhi ( dha . sa .1192,1198,1200) abhidhammapadesehi ca paramatthabhāveneva desitaṃ .
Na hi sabhāvavirahitassa abhāvamattassa gambhīrāsaṅkhatādibhāvo abyākatadhammādibhāvo ca yutto , vutto ca so .
Tasmā na abhāvamattaṃ nibbānaṃ .
Api cāyaṃ abhāvavādī evaṃ pucchitabbo – yadi kilesābhāvo nibbānaṃ , svāyamabhāvo eko vā siyā aneko vā ?
Yadi eko , ekeneva maggena kato sacchikato ca hotīti uparimānaṃ maggānaṃ niratthakatā āpajjati .
Na hi ekaṃ anekehi kammappavattehi sādhetabbaṃ diṭṭhaṃ .
Atha siyā ekova so kilesābhāvo , na pana maggehi kātabbo , atha kho sacchikātabboti .
Evaṃ sati suṭṭhutaraṃ maggassa niratthakatā āpajjati kilesānaṃ appahānato .
Akaronto ca maggo kilesābhāvaṃ tassa sacchikiriyāyaM0.48 kamatthaṃ sādheyya , atha maggānaṃ saṃyojanattayappahānādipaṭiniyatakiccatāya pahāyakavibhāgena kilesābhāvabhedo , evaṃ sati vinā sabhāvabhedaṃ bahubhāvo natthīti bahubhāvatāpadesenassa sasabhāvatā āpannā .
Athāpi siyā ‘‘ yesaṃ abhāvo , tesaṃ bahubhāvena bahubhāvopacāro ’’ ti , evaṃ sati yesaṃ abhāvo , tesaṃ sabhāvatāya sasabhāvopacāropi siyā .
Tathā tesaṃ kilesasaṅkhatāditāya kilesasaṅkhatādibhāvā ca siyuṃ , na cetaṃ yuttanti na tesaṃ bahubhāvopacāro yutto .
EkabhāvopiV0.46 cassa asabhāvatāya eva vattuṃ na sakkāti ce ?
Na , abhāvasāmaññato , abhāvasāmaññena abhedasamaññāya ekattaniddeso .
Sati ca ekatte pubbe vuttadosānativatti .
Bahubhāve ca sasabhāvatā siddhā .
Yadipi siyā yathā bahubhāvo sasabhāvataṃ , evaṃ sāmaññena sasabhāvatā bahubhāvaṃ na byabhicareyyāti sasabhāvapakkhepi nibbānassa bahubhāvo āpajjatīti ?
Taṃ na , kasmā ?
Tathā sāmaññābhedato .
Na hi evaṃ vattuṃ labbhā yathā kharabhāvo sasabhāvataṃ na byabhicarati , evaṃ sasabhāvatāpi kharabhāvaṃ na byabhicareyyāti .
Evañhi sati tadaññasabbadhammābhāvappasaṅgo siyā , tasmā bahubhāvo sasabhāvatāpekkho , na sasabhāvatā bahubhāvāpekkhāti na sasabhāvassa nibbānassa bahubhāvāpatti .
‘‘ Ekañhi saccaṃ na dutīyamatthi ( su . ni .890; mahāni .119), ekā niṭṭhā na puthuniṭṭhā ’’ tiādivacanato .
Api cettha kilesābhāvo nāma rāgādīnaṃ samucchedo accantappahānaṃ anuppādanirodho .
Tassa ca ekatte ekeneva maggena sādhetabbatā kiccavisesābhāvatoti dassanādimaggavibhāgo na siyā .
Icchito ca so odhisova kilesānaṃ pahātabbattā .
So ca maggavibhāgo saddhādīnaṃ indriyānaṃ nātitikkhatikkhatikkhataratikkhatamabhāvena ekasmimpi samucchedappahānayogyabhāveM0.49 sacchikiriyāvisesena hotīti nibbānassa sasabhāvatāyayeva yutto .
Abhāvo pana kilesānaṃ maggena kātabbo siyā ‘‘ mā maggassa niratthakatā ahosī ’’ ti , na sacchikātabbo .
Ko hi tassa sabhāvo , yo tena sacchikariyeyya .
So ca kilesābhāvo ekeneva maggena sādhetabbo siyā , na catūhi ‘‘ mā catubhāvanibbānatāpatti , nibbānavisesāpatti ca ahosī ’’ ti .
Tato dassanādimaggavibhāgo na siyāti sabbaṃ āvattati .
Yadi ca abhāvo bhāvassa siyāti tassa bhāvadhammatā icchitā , evaṃ sati yathā saṅkhatadhammassa tassa jarāmaraṇādīnaṃ viya saṅkhatadhammatāpi āpannā , evaṃ bahūnaṃ kilesānaṃ dhammassa tassa bahubhāvādippasaṅgopi dunnivāroti ataṃsabhāvassa asaṅkhatassekassa sasabhāvassa nibbānabhāvo veditabbo .
YadiV0.47 evaṃ kasmā ‘‘ rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo ’’ ti ( saṃ . ni .4.315,330) vuttanti ?
Khayena adhigantabbattā .
Khayo hi ariyamaggo .
Yathāha ‘‘ khaye ñāṇaṃ , anuppāde ñāṇan ’’ ti ( dha . sa . dukamātikā 142).
Tena rāgādikkhayapariyāyena ariyamaggena adhigantabbato ‘‘ paramatthaṃ gambhīraṃ nipuṇaṃ duddasaṃ duranubodhaṃ nibbānaṃ rāgādikkhayo ’’ ti vuttaṃ .
Rāgādippahānamukhena vā tathā pattabbato , yathā aññatthāpi vuttaṃ ‘‘ madanimmaddano pipāsavinayo ’’ tiādi ( a . ni .4.34; itivu .90).
Apica yathā pariññeyyatāya sauttarānaṃ kāmānaṃ rūpānañca paṭipakkhabhūtaṃ tabbidhurasabhāvaṃ nissaraṇaṃ paññāyati , evaṃ sasabhāvānaṃ sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ paṭipakkhabhūtena tabbidhurasabhāvena nissaraṇena bhavitabbaṃ .
Yañca tannissaraṇaṃ , sā asaṅkhatā dhātu .
Kiñca bhiyyo – saṅkhatadhammārammaṇaṃ vipassanāñāṇaṃ api anulomañāṇaṃ kilese tadaṅgavasena pajahati , na samucchedavasenaM0.50 pajahituṃ sakkoti .
Tathā sammutisaccārammaṇaṃ paṭhamajjhānādīsu ñāṇaṃ vikkhambhanavaseneva kilese pajahati , na samucchedavasena .
Iti saṅkhatadhammārammaṇassa , sammutisaccārammaṇassa ca ñāṇassa kilesānaṃ samucchedappahāne asamatthabhāvato tesaṃ samucchedappahānakarassa ariyamaggañāṇassa tadubhayaviparītasabhāvena ārammaṇena bhavitabbaṃ , sā asaṅkhatā dhātu .
Tathā ‘‘ atthi , bhikkhave , ajātaṃ abhūtaṃ akataṃ asaṅkhatan ’’ ti ( udā .73; itivu .43) idaṃ nibbānassa paramatthato atthibhāvajotakaṃ vacanaṃ aviparītatthaṃ bhagavatā bhāsitattā .
Yañhi bhagavatā bhāsitaṃ , taṃ aviparītatthaṃ yathā taṃ ‘‘ sabbe saṅkhārā aniccā , sabbe saṅkhārā dukkhā , sabbe dhammā anattā ’’ ti ( dha . pa .277-279; theragā .676-678; netti .5), tathā nibbāna-saddo katthaci visaye yathābhūtaparamatthavisayo upacāravuttisabbhāvato seyyathāpi sīha-saddo .
Atha vā attheva paramatthato asaṅkhatā dhātu itaratabbiparītavimuttisabhāvattā seyyathāpi ‘‘ pathavīdhātu vedanā cā ’’ ti evamādīhi nayehi yuttitopi asaṅkhatāya dhātuyā paramatthato atthibhāvo veditabbo .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .