1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
154. Asādhāraṇatoti
M0.39V0.37 āveṇikato .Taṃ nesaṃ asādhāraṇabhāvaṃ vipakkhavasena patiṭṭhāpetuṃ sādhāraṇaṃ udāharaṇavasena dasseti ‘‘ āyatanasaddattho viyā ’’ ti .
Atha vā cakkhādiattho eva cakkhādisaddavisesito āyatanatthoti taṃ tādisaṃ āyatanatthaṃ sandhāyāha ‘‘ āyatanasaddattho viya asādhāraṇato ’’ ti .
Yadi visayassādanattho cakkhu-saddo , sotādīnampi ayaṃ samaññā siyāti atippasaṅgaṃ pariharanto ‘‘ satipī ’’ tiādimāha .
Dutiye atthavikappe cakkhatīti viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhati , ācikkhantaṃ viya , vibhāventaṃ viya vā hotīti attho .
Rūpamiva cakkhuviññeyyaṃ viya saviggahamiva sabimbakaṃ viya vaṇṇavācako rūpa-saddo adhippetoti āha ‘‘ vitthāraṇaṃ vā rūpasaddassa attho ’’ ti .
Vacanamevāti saviññattikasaddameva .
Gamīyatīti upanīyati .
Ajjhoharaṇassa rasaggahaṇamūlatāvacanena rasassa paramparāya jīvitahetutaṃ dasseti .
Rasanimittañhi rasaggahaṇaṃ , rasaggahaṇanimittaṃ ajjhoharaṇaṃ , taṃnimittaṃ jīvitan ti .
Rasaggahaṇamūlatā ca ajjhoharaṇassa yebhuyyato veditabbā .
Dissati apadissati etena phalanti deso , hetūti āha ‘‘ uppattidesoti uppattikāraṇan ’’ ti .
Tathāti cakkhāyatanādippakārena .
Manogocarabhūtāti manaso eva gocarabhūtā .
Sāmaññalakkhaṇenevāti anubhavanādivisesalakkhaṇaṃ aggahetvā dhammabhāvasaṅkhātasādhāraṇalakkhaṇeneva
V0.38 .Ekāyatanattaṃ upanetvā vuttā dvādasa ekasabhāvattā bhinditvā vacane payojanābhāvā .
Dvārālambanavibhāgadassanatthā hi āyatanadesanāti .
Pubbantatoti purimabhāgato pākabhāvato .
Pākabhāvo hi sabhāvadhammānaṃ pubbanto , viddhaṃsābhāvo aparanto .
Nivāsaṭṭhānādīsu āyatana-saddo na āyatanatthādīsu viya padatthavivaraṇamukhena pavatto , atha kho tasmiṃ tasmiṃ devagharādike niruḷhatāya evamatthoti āha ‘‘ ruḷhivasena āyatanasaddassatthaṃ vattun ’’ ti .
Manoti dvārabhūtamano
M0.40 .Nissayabhāvoti ettha nissayasadiso nissayo , sadisatā ca phalassa tappaṭibaddhavuttitāya daṭṭhabbā .
Vacanīyattho bhāvattho .
Tāvatvatoti tattakato .
Ūnacodanāti dvādasato ūnāni kasmā na vuttānīti codanā .
Yadi cakkhuviññāṇādīnaṃ asādhāraṇaṃ dhammajātaṃ dhammāyatanaṃ , evaṃ sante cakkhādīnampi dhammāyatanabhāvo siyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ satipī ’’ tiādi .
Dvārārammaṇabhāvehīti na ārammaṇabhāveneva asādhāraṇaṃ , atha kho dvārārammaṇabhāvehi asādhāraṇaṃ sambhavatīti vacanaseso .
Yebhuyyasahuppattiādīhīti yebhuyyena cakkhāyatanādīni kassaci kadāci ekato uppajjanti .
‘‘ Kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni uppajjantī ’’ ti hi vuttaṃ .
Tasmā āyatanānaṃ uppattikkamo tāva na yujjati , na pahānakkamo kusalābyākatānaṃ appahātabbato , na paṭipattikkamo akusalānaṃ , ekaccaabyākatānañca appaṭipajjanīyato , na bhūmikkamo aḍḍhekādasannaṃ āyatanānaṃ ekantakāmāvacarattā , itaresaṃ catubhūmipariyāpannattā , ekaccassa lokuttarabhāvato ca .
Evaṃ uppattikkamādiayuttiyojanā veditabbā .
Yesu vijjamānesu attabhāvassa paññāpanā , te ‘‘ mayhaṃ cakkhun ’’ tiādinā adhikasinehavatthubhūtā cakkhādayo yathā ajjhattikatāya , evaṃ dassanādikiccakaraindriyatā ca padhānāti āha ‘‘ ajjhattikabhāvena , visayibhāvena cā ’’ ti .
Ghānādikkamenāti ghānaṃ jivhā kāyoti iminā kamena .
Paccuppannārammaṇattā vā cakkhādīni paṭhamaṃ vuttāni , mano pana kiñci paccuppannārammaṇaṃ
V0.39 , kiñci yāvanavattabbārammaṇanti pacchā vuttaṃ .Paccuppannārammaṇesupi upādārūpārammaṇāni cattāri paṭhamaṃ vuttāni , tato bhūtarūpārammaṇaṃ .
Upādārūpārammaṇesupi dūratare dūre , sīghataraṃ sīghañca ārammaṇasampaṭicchanadīpanatthaṃ cakkhādīnaṃ desanākkamo .
Cakkhusotadvayañhi dūragocaranti paṭhamaṃ vuttaṃ .
Tatrāpi cakkhu dūrataragocaranti sabbapaṭhamaṃ vuttaṃ .
Passantopi hi dūratare nadisotaṃ na tassa saddaṃ suṇāti .
Ghānajivhāsupi ghānaṃ sīghataravuttīti
M0.41 paṭhamaṃ vuttaṃ .Purato ṭhapitamattassa hi bhojanassa gandho gayhatīti .
Yathāṭhānaṃ vā tesaṃ desanākkamo .
Imasmiñhi sarīre sabbupari cakkhussa adhiṭṭhānaṃ , tassa adho sotassa , tassa adho ghānassa , tassa adho jivhāya , tathā kāyassa yebhuyyena , mano pana arūpībhāvato sabbapacchā vutto .
Taṃtaṃgocarattā tassa tassānantaraṃ bāhirāyatanāni vuttānīti vuttovāyamatthoti evampi imesaṃ kamo veditabbo .
Tatoti hadayavatthubhedato .
Yañhi hadayavatthuṃ nissāya ekaṃ manoviññāṇaṃ pavattati , na tadeva nissāya aññaṃ pavattati .
Niddesavasenāti saṅkhepavitthāraniddesavasena .
Yojetabbaṃ ‘‘ kusalasamuṭṭhānaṃ kusalasamuṭṭhānassa sabhāgan ’’ tiādinā .
Sabhāvoti visayivisayabhāvo , tadabhinibbattiyañca yogyatā .
Kāraṇasamatthatāti kāraṇabhūtā samatthatā paccayabhāvo .
Dvārādibhāvoti dvārārammaṇe dvāravuttibhāvo .
Imasmiṃ attheti anantaraṃ vuttaatthe .
Yasmāti yāya dhammatāya yena dvārādibhāvena kāraṇabhūtena .
Sambhavanavisesanan ti kiriyāya parāmasanamāha .
Yaṃ sambhavanaṃ , dhammatāvesāti attho .
Rittakānevāti dhuvādibhāvarittakāneva .
Visamādīsu ajjhāsayo etesanti visamādiajjhāsayāni , visamādiajjhāsayāni viya hontīti visamādiajjhāsayāni , cakkhādīni .
Visamabhāva … pe … vanabhāvehīti visamabhāvādisannissitaahiādisadisupādinnadhammehi cakkhādīhi , vanasannissitamakkaṭasadisena cittena ca abhiramitattā .
Vanabhāvoti hi vanajjhāsayoti attho .
Purimantavivittatāti pubbabhāgaviraho .
Uppādato purimakoṭṭhāso hi idha purimanto .
Aparanteti aparabhāge , bhaṅgato uddhanti attho .
Udayabbayaparicchinno hi sabhāvadhammo .
Yaṃ sandhāya
V0.40 vuttaṃ ‘‘ anidhānagatā bhaggā , puñjo natthi anāgate ’’ ti ( mahāni .10).Sadā abhāvoti na sadā abhāvapatiṭṭhāpanaṃ sabbakālampi natthīti , atha kho udayabbayaparicchinnattā sadābhāvapaṭikkhepoti āha ‘‘ aniccalakkhaṇan ’’ ti .
Sabhāvavijahanan ti bhaṅgappattimāha
M0.42 .Viparivattanaṃ uppādajarāvatthāhi santānaṃ vinā na vikārāpattīti āha ‘‘ santānavikārāpatti vā ’’ ti .
Jātidhammatādīhīti jātijarābyādhimaraṇādisabhāvatāhi .
Aniṭṭhatāti na iṭṭhatā , dukkhatāti attho .
Purimaṃ sāmaññalakkhaṇan ti ‘‘ paṭipīḷanaṭṭhenā ’’ ti pubbe sāmaññato vuttaṃ dukkhalakkhaṇaṃ .
Paccayavasena dukkhanākārena pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ dukkhanaṃ puggalasseva vasena dukkhamatāti āha ‘‘ puggalassa pīḷanato dukkhaman ’’ ti .
Dukkhavacanan ti ‘‘ dukkhan ’’ ti satthu vacanaṃ .
‘‘ Natthi etassa vasavattako ’’ ti iminā natthi etassa attāti anattāti imamatthaṃ dasseti ,‘‘ nāpi idaṃ vasavattakan ’’ ti iminā pana na attāti anattāti .
Attanoti niyakajjhattaṃ sandhāya vadati .
Parasmin ti tato aññasmiṃ .
Parassa ca attanīti etthāpi eseva nayo .
Taṃ etassa natthīti taṃ yathāvuttaparaparikappitaṃ vasavattakaṃ etassa cakkhādino natthi , etena catukoṭikasuññatāya saṅgaho daṭṭhabbo .
‘‘ Suññaṃ taṃ tena vasavattanākārenā ’’ ti iminā ubhayathāpi avasavattanaṭṭhe dassitabbe tattha tāva ekaṃ dassetuṃ ‘‘ parassā ’’ tiādiṃ vatvā puna ‘‘ atha vā ’’ tiādinā itaraṃ dasseti .
Sāmi eva sāmiko , na sāmiko assāmikoti evaṃ atthe gayhamāne ‘‘ assāmikato ’’ ti padassa suññavisesanatāya payojanaṃ natthi .
Kāmakāriyan ti yathākāmakaraṇīyaṃ .
Avasavattanatthaṃ visesetvā dasseti samāsadvayatthasaṅgahato .
Sasantāne dhammānaṃ visadisuppatti idha bhāvasaṅkantigamanaṃ nāmāti āha ‘‘ santatiyaṃ bhāvantaruppattiyevā ’’ ti .
Tathā visadisuppattiyaṃ purimākāravigamo pakatibhāvavijahananti āha ‘‘ santatiyā yathāpavattākāravijahanan ’’ ti .
Bhavatīti vā bhāvo , avatthāviseso , tassa saṅkamanaṃ bhāvasaṅkanti .
Sabhāvadhammo hi uppādakkhaṇaṃ ṭhitikkhaṇañca patvā bhijjatīti uppādāvatthāya jarāvatthaṃ , tato bhaṅgāvatthaṃ saṅkamatīti vuccati .
Tathā saṅkamato ca attalābhakkhaṇato uddhaṃ jarāmaraṇehi taṃsabhāvapariccāgo pakatibhāvavijahananti khaṇavasena cetaṃ yojetabbaṃ .
Pubbāparavasenāti
V0.41 ca khaṇānaṃ pubbāparavasenāti attho sambhavati .Ekatthattāti
M0.43 samānādhikaraṇattā , na pana visesanavisesitabbabhāvānaṃ ekattā .‘‘ Cakkhuṃ aniccan ’’ ti vutte ‘‘ aniccaṃ cakkhun ’’ tipi vuttameva hotīti ‘‘ yaṃ cakkhu , taṃ aniccaṃ , yaṃ aniccaṃ , taṃ cakkhun ’’ ti āpannamevāti āha ‘‘ aniccānaṃ sesadhammānampi cakkhubhāvo āpajjatī ’’ ti .
Tehi ca aniccadukkhalakkhaṇehi ca anattalakkhaṇameva visesena dassitaṃ ‘‘ yadaniccaṃ , taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ , tadanattā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.15,45,76,85;2.4.1,2; paṭi . ma .2.10) viya .
Dosalakkhaṇākāranidassanatthoti dosassa lakkhitabbākāranidassanattho .
Evaṃ dukkhenāti evaṃ nānappakārena akkhirogādidukkhena ābādhatāya .
Anattalakkhaṇadīpakānan ti anattatāpaññāpanassa jotakānaṃ upāyabhūtānaṃ .
Na hi ghaṭabhedakaṇṭakavedhādivasena labbhamānā aniccadukkhatā sattānaṃ ekantato anattatādhigamahetū honti .
Paccayapaṭibaddhatāabhiṇhasampaṭipīḷanādivasena pana labbhamānā honti .
Tathā hi cakkhādīni kammādimahābhūtādipaccayapaṭibaddhavuttīni , tato eva ahutvā sambhavanti , hutvā paṭiventīti aniccāni , abhiṇhasampaṭipīḷitattā dukkhāni , evaṃbhūtāni ca avasavattanato anattakānīti pariggahe ṭhitehi samupacitañāṇasambhārehi passituṃ sakkā .
Kathaṃ panetesaṃ hutvā abhāvo jānitabboti ?
Khaṇe khaṇe aññathattadassanato .
Taṃ kathaṃ ñāyatīti ?
Yuttito .
Kā panettha yuttīti ?
Visesaggahaṇaṃ .
Yadi cakkhādīnaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ na siyā , bahipaccayabhede yadidaṃ pacchā visesaggahaṇaṃ , taṃ na siyā .
Yassa hi tādisaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ natthi , tassa asati bahipaccayavisese kathaṃ pacchā visesaggahaṇaṃ bhaveyya , bhavati ca visesaggahaṇaṃ .
Tasmā atthi nesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ yaṃ saṇikaṃ saṇikaṃ vaḍḍhentaṃ pacchā pākaṭataraṃ jāyatīti .
Tathā hi sarīrassa tāva ānāpānānaṃ anavatthānato parissamato ca visesaggahaṇaṃ .
Anavatthitā hi assāsapassāsā vātā vārena vārena pavattanato .
Yadi hi assasite vā passassite vā sarīrassa koci pacchā viseso na siyā , na nesaṃ
M0.44 koci bhedo siyā , diṭṭho ca so .Tasmā assasitaṃ sarīraṃ aññathā hontaṃ kamena tādisaṃ avatthaṃ pāpuṇāti .
Yā passāsassa paccayo hoti , passasite ca puna tatheva assāsassa paccayo hotīti ānāpānānaṃ anavatthānatopi sarīrassa visesaggahaṇaṃ
V0.42 aññathattasiddhi .Tathā parissamopi asati visese pacchā sarīrassa na siyā , yenāyaṃ iriyāpathantarādīni sevanena parissamavinodanaṃ karoti .
Atha vā rūpādibhedatopi visesaggahaṇaṃ .
Rūpagandharasaphassādīnañhi visesena yo sarīre anindriyabaddhesu ca khīrūdakavatthapupphaphalosadhidhaññādīnaṃ pacchā viseso gayhati , so asati bahipaccayavisese nesaṃ jarādiavatthāsu vaṇṇabalādibhedo , rasavīriyavipākānubhāvabhedo ca khaṇe khaṇe aññathattaṃ vinā kathamupalabbheyya .
Yaṃ pana taṃ dhammatārūpaṃ silādi , tattha kathanti ?
Tassāpi sītuṇhasamphassabhedato attheva visesaggahaṇaṃ .
Taṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ vinā na yujjatīti .
Sati ca rūpādibhede siddhova taṃnissayamahābhūtabhedopi .
Na hi nissayamahābhūtabhedena vinā nissitabhedo sambhavatīti .
Evaṃ tāva rūpadhammānaṃ visesaggahaṇato khaṇe khaṇe aññathattaṃ , tato ca hutvā abhāvasiddhi .
Arūpadhammānaṃ pana ārammaṇādibhedena visesaggahaṇaṃ .
Yattha yattha hi ārammaṇe arūpadhammā uppajjanti , tattha tattheva te bhijjanti , na aññaṃ saṅkamanti , ārammaṇadhammā ca yathāsakaṃ khaṇato uddhaṃ na tiṭṭhantīti .
Svāyamattho padīpādiudāharaṇena veditabbo .
Aññe eva hi khaṇe khaṇe rūpādayo padīpajālāya , tathā khīradhārādīsu patantīsu , vāyumhi ca paharante samphassāni .
Yathā cetesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ , kimaṅgaṃ pana cittacetasikānaṃ .
Kiñca saddabhedato , saddavisesatopi tannimittānaṃ cittacetasikānaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ , tato visesaggahaṇaṃ .
Paguṇañhi ganthaṃ sīghaṃ parivattentassa cittasamuṭṭhānānaṃ saddānaṃ
M0.45 bhedo diṭṭho .Na hi kāraṇabhedena vinā phalabhedo atthi .
Yathā taṃ vāditasaddānaṃ , evaṃ ārammaṇabhedena arūpadhammānaṃ visesaggahaṇaṃ .
Teneva nesaṃ khaṇe khaṇe aññathattaṃ veditabbaṃ .
Jātibhūmisampayuttadhammabhedena visesaggahaṇepi eseva nayo .
Evaṃ rūpārūpadhammānaṃ visesaggahaṇato khaṇe khaṇe aññathattasiddhi .
Yato hutvā abhāvato cakkhādīni aniccānīti siddhāni , aniccattā eva abhiṇhasampaṭipīḷanato dukkhāni , tato ca avasavattanato anattakāni .
Tenāha bhagavā ‘‘ yadaniccaṃ , taṃ dukkhaṃ , yaṃ dukkhaṃ , tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15,45,76,85;2.4.1,2; paṭi . ma .2.10).
Nirantaraṃ
V0.43 pavattamānassāti abhiṇhasaddatthaṃ visesetvā vadati .Dhātumattatāyāti dhātumattabhāvena .
Samūhatoti sasambhāracakkhādipiṇḍato .
‘‘ Cakkhādīnan ’’ ti idaṃ ‘‘ samūhato ’’ ti padaṃ apekkhitvā sambandhe sāmivacanaṃ ,‘‘ vinibbhujanan ’’ ti padaṃ apekkhitvā kammattheti veditabbaṃ .
Cattāripi ghanānīti santatisamūhakiccārammaṇaghanāni .
Pavattarūpādiggahaṇatoti ruppanādivasena pavattañca taṃ rūpādiggahaṇañcāti pavattarūpādiggahaṇaṃ , tatoti yojetabbaṃ .
Aniccādiggahaṇassa sabbhāvāti rūpavedanādiñāṇato bhinnassa aniccādiñāṇassa labbhamānattā .
Tena satipi rūpādiatthānaṃ aniccādibhāve ruppanādibhāvato aniccādibhāvassa bhedamāha .
Idāni tameva bhedaṃ ñātatīraṇapariññāvisayatāya pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .
Nātidhāvitun ti idha lakkhaṇalakkhaṇavantā bhinnā vuttā .
Tattha lakkhaṇārammaṇikavipassanāya khandhārammaṇatāvacanena abhinnāti aññamaññavirodhāpādanena atidhāvituṃ na yuttaṃ .
Kasmāti ce ?
Vuttaṃ ‘‘ te panākārā ’’ tiādi .
Adhippāyopi cettha lakkhaṇānaṃ rūpādiākāramattatāvibhāvananti daṭṭhabbo .
‘‘ Aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti hi saṅkhāre sabhāvato sallakkhentoyeva lakkhaṇāni ca sallakkhetīti .
Yathā aniccādito aniccatādīnaṃ vuttanayena bhedo , evaṃ aniccatādīnampi satipi lakkhaṇabhāvasāmaññe nānāñāṇagocaratāya , nānāpaṭipakkhatāya , nānindriyādhikatāya ca vimokkhamukhattayabhūtānaṃ aññamaññabhedoti dassento ‘‘ aniccanti ca gaṇhanto ’’ tiādimāha .
Taṃ suviññeyyameva .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .