2. Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā
8. Cakkhādayo
M0.17V0.16 pasādāti oḷārikattabhāvapariyāpannā cakkhusotaghānajivhāpasādā , manomayattabhāvapariyāpannā cakkhusotappasādā ca .Kāyavohāraṃ arahantīti kāyantogadhattā kāyekadesattā ca kāyoti vattabbataṃ arahanti .
Kāyoti hi attabhāvopi vuccati ‘‘ sakkāyadiṭṭhī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.21;3.155), karajakāyopi ‘‘ so imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimminātī ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .3.14).
Tabbatthukāti cakkhādinissitā kāyikāti pariyāyena vuttā , nippariyāyena pana cetasikāva .
Yathāha ‘‘ yaṃ tasmiṃ samaye tajjācakkhuviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitan ’’ tiādi ( dha . sa .152).
‘‘ Na hi cakkhādayo kāyappasādā hontī ’’ ti iminā kāyapasādanissitā vedanā nippariyāyena kāyikāti dasseti .
Kāyikacetasikādibhāvenāti ādi -saddena kusalākusalābyākatādibhāvā saṅgayhanti .
Tenāti sukhādivedanekadesassa addhāsamayavasena atītādibhāvābhāvena .
Keci panettha ‘‘ heṭṭhā dassitanayattā pākaṭattā addhāvasena , ekamuhuttādipubbaṇhādīsu utuādinā rūpassa viya vedanāya vibhāgo na gayhatīti samayavasena ca atītādibhedo na dassito ’’ ti vadanti .
Santānavasena pavattānampi vedanānaṃ cittena samūhato gahetabbataṃ sandhāyāha ‘‘ vedanāsamudāyo ’’ ti .
Tehīti addhāsamayavasena atītādibhāvehi .
Etthāti etasmiṃ vibhaṅge .
Teti ‘‘ vedanekadesā ’’ ti vuttā kāyikacetasikādibhāvena bhinnā sukhādivedanāvisesā .
Yadi vedanekadesā ettha gahitā , khaṇaparicchinnāva te gahetabbā , na santatiparicchinnāti āha ‘‘ ekasantatiyaṃ panā ’’ tiādi .
Tesūti sukhādibhedesu .
Bhedoti viseso .
Tassāti sukhādivisesassa .
Yathā cettha , evaṃ ‘‘ taṃsahitataduppādakā ’’ ti etthāpi taṃ-saddena sukhādiviseso paccāmaṭṭhoti veditabbo .
Santati paricchedikā bhavituṃ arahatīti sambandho .
Santatikhaṇavaseneva paricchedo vutto , na addhāsamayavasenāti adhippāyo .
‘‘ Pubbantāparantamajjhagatā ’’ ti niṭṭhitahetukiccā aniṭṭhitapaccayakiccāti vuttā , taṃ pana atikkantahetupaccayakiccanti evaṃ vuttassa nayassa upalakkhaṇanti
M0.18 āha ‘‘ pubbantāparantamajjhagatāti etena hetupaccayakiccavasena vuttanayaṃ dassetī ’’ ti .Ettha kusalākusalakiriyavedanānaṃ
V0.17 rūpassa viya , vipākānaṃ viya ca ayaṃ nāma janakahetūti nippariyāyena na sakkā vattuṃ , pariyāyena pana anantarapaccayabhūto hetūti vattabbo . 11. Santāpanakiccan ti pariḍahanakiccaṃ .
Jātiādisaṅkaran ti jātisabhāvapuggalalokiyalokuttarato saṅkaraṃ sambhedaṃ akatvā .
Samānajātiyan ti ekajātiyaṃ .
Sukhato tajjātiyā adukkhamasukhā paṇītāti yojetabbāti sambandho .
Samānabhedeti bhūmantarādisamānavibhāge .
Upabrūhitānaṃ dhātūnan ti uḷārarūpasamuṭṭhāpanena paṇītānaṃ rūpadhammānaṃ .
Vibādhitānan ti nippīḷitānaṃ milāpitānaṃ .
Ubhayan ti sukhādidvayaṃ .
Ettha ca khobhanā , āluḷanā ca kāyikasukhassa vasena veditabbā .
Abhisandanā jhānasukhassa .
Madayanā kāmasukhassa .
Tathā chādanā .
Āsiñcanā sabbassa .
Chādanā āsiñcanā vā sabbassa vasena veditabbā .
Sabhāvādibhedena cāti sabhāvapuggalalokiyādibhedena ca .
Ekantapaṇīte lokuttare hīnapaṇītānaṃ paṭipadānaṃ vasena hīnapaṇītatā .
Ekantahīne akusale chandādivasena hīnapaṇītatā , oḷārikasukhumatā ca .
Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yā oḷārikā , sā hīnā .
Yā sukhumā , sā paṇītā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .11).
Akusalādīsu dosasahagatādiantarabhedavasena upādāyupādāya oḷārikasukhumatā taṃtaṃvāpanavasena vuccati , na kusalākusalādivasenāti āha ‘‘ taṃtaṃvāpanavasena kathanepi parivattanaṃ natthī ’’ ti .
Dosussannatāyāti kilesādhikatāya .
Tathāti dosussannatāya .
Kathaṃ pana kusalesu dosussannatā ?
Upanissayavasena , kilesādhikehi santāne pavattamānā kusalā dhammā kilesehi sambādhappattiyā tiṇādīhi sambādhappattāni viya sassāni vipulaphalauḷāraphalā na hontīti .
Tathāti mandadosatāya .
Kusalānaṃ mandadosatāpi vuttanayānusārena veditabbā .
Oḷārikasukhumanikantīti ettha antogadhavisesaṃ nikantiyā oḷārikasukhumatāsāmaññaṃ vuttaṃ .
Yathā hettha oḷārikasāmaññena oḷārikoḷārikataroḷārikatamā
M0.19 nikantiyo gayhanti , tathā sukhumasukhumatarasukhumatamā sukhumatāsāmaññena gayhantīti .Sukhumatamanikantivatthunti cettha yāva bhavaggaṃ vipassanāñāṇañca veditabbaṃ .
13. Yadi siyāti yadi asampayogo visaṃsaṭṭho siyā .
Santikato
V0.18 akusalatoti akusalabhāvena santikato lobhasahagatādiakusalavedayitato .Akusalāti dosasahagatādiakusalavedanā dūreti yathā uddharīyati .
Tato dūrato kusalatoti tato akusalato dūrato kāmāvacarādikusalavedayitato kusalā kāmāvacarādikusalavedanā .
‘‘ Na sakkā ’’ ti vuttaṃ uddharituṃ asakkuṇeyyataṃ ‘‘ tathā hi satī ’’ tiādinā vivarati .
Tasmāti yasmā dūrato santikuddharaṇaṃ vuttanayena santikato santikuddharaṇameva hoti , tathā sati atthaviseso na hoti , upādāyupādāya dūrasantikatā idha vuccati .
Tasmā santikato santikuddharaṇañca na sakkā kātuṃ atthavisesābhāvato , anadhippetattā cāti adhippāyo .
Nanu ca atisayavacanicchāvasena attheva atthavisesoti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ dūradūrataratāya viya santikasantikataratāya ca anadhippetattā ’’ ti .
Yāti akusalavedanā .
Tatoti kusalavedayitato .
Idha vuttassa dūrassāti imasmiṃ vedanākkhandhavibhaṅge ‘‘ akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre ’’ tiādinā ( vibha .13) vuttassa dūrassa .
Dūrato accantavisabhāgattāti yato yaṃ ‘‘ dūre ’’ ti vuttaṃ , tato accantavisadisattā tassa vasena dūre santikaṃ natthīti na sakkā dūrato santikaṃ uddharituṃ .
Ayañhettha adhippāyo – heṭṭhā yā vedanā yāya vedanāya dūreti vuttā , sā eva tassā kenacipi pariyāyena santiketi na uddharitabbāti .
Santiketi vuttavedanaṃyeva sandhāya vadati .
Bhinneti lobhasahagatādivasena vibhatte .
Tatthevāti ‘‘ santike ’’ ti vuttaatthe eva .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike ’’ ti evaṃ vuttaakusalāya vedanāyameva lobhasahagatādivasena vibhattāya dūrabhāvopi labbhati .
Evaṃ sesesupīti .
Yadi
M0.20 santikato dūraṃ labbhati , yadaggena dūraṃ labbhati , tadaggena dūrato santikaṃ uddhariyeyyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ upādāyupādāya dūrato ca santikaṃ na sakkā uddharitun ’’ tiādi .Tassattho – yaṃ santikato dūraṃ labbhati , yadipi taṃ visabhāgaṭṭhena labbhati , tathāpi yaṃ tattha santikaṃ labbhati , taṃ sabhāgaṭṭheneva labbhatīti santikatova santikaṃ uddhaṭaṃ siyāti .
Tasmāti yasmā visabhāgaṭṭhena dūratā , sabhāgaṭṭhena ca santikatā icchitā , tasmā .
Lobhasahagatāya dosasahagatā visabhāgatāya dūre samānā kathaṃ santike bhaveyyāti adhippāyo .
Nanu tāsaṃ akusalasabhāgatā labbhatevāti tattha uttaramāha ‘‘ visabhāgatā ’’ tiādi .
Tattha bhedaṃ aggahetvā na pavattatīti bhedaṃ visesaṃ asadisataṃ gahetvā eva pavattati visabhāgatā .
Dūratāyāti
V0.19 idhādhippetāya dūratāya sabhāgassa abyāpakattā dūrato santikuddharaṇaṃ na sakkā kātuṃ .Sati hi sabhāgabyāpakatte siyā santikatāti dūrato santikuddharaṇaṃ sakkā kātunti adhippāyo .
‘‘ Na hī ’’ tiādinā tamevatthaṃ pākaṭaṃ karoti .
Sabhāgatāti sāmaññaṃ .
Bhedan ti visesaṃ .
Antogadhaṃ katvāvāti abhibyāpetvāva .
Visabhāgabyāpakattā santikatāyāti idhādhippetavisabhāgaṃ byāpetvā pavattanato heṭṭhā vuttasantikatāya santikato dūruddharaṇaṃ sakkā kātuṃ .
Tamevatthaṃ ‘‘ akusalatā hī ’’ tiādinā pākaṭaṃ karoti .
Vedanākkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .