Bhavacakkakathāvaṇṇanā
242. Sambandhaṃ itaṃ gatanti samitaṃ .
Tenāha ‘‘ saṅgatan ’’ ti .
Bhavacchando bhavarāgo .
Tassāruppakathāsavanan ti tassa bālabhāvassa ayuttakāritāya anucchavikakathāsavanaṃ .
Etena parūpavādahetukādidukkhaṃ dasseti ,‘‘ kammakāraṇādassanan ’’ ti iminā daṇḍahetukaṃ , itarena duggatinibbattihetukaṃ
M0.136 .Gamentīti ñāpenti .
Phalenāpi hi abyabhicārinā hetu ñāyati , vuṭṭhinimittena viya mahoghena uparidese vuṭṭhinipāto .
Tena vuttaṃ ‘‘ bodhentī ’’ ti .
Visesanivattiattho mattasaddo ‘‘ avitakkavicāramattā ’’ tiādīsu ( dha . sa . tikamātikā 6) viya .
Appahīnāvijjā kāraṇalābhe uppattiarahatāya samīpeyevāti āha ‘‘ sannihitabhāvakaraṇenā ’’ ti .
Vedetīti vedayati .
Tassa atthavacanaṃ anubhavatīti .
Vedaṃ vā ñāṇaṃ karoti uppādetīti vedeti .
Tassa atthavacanaṃ jānātīti .
Vediyatīti pana kammakattukammānaṃ vasena niddesoti tassapi atthaṃ dassento ‘‘ jānāti , ñāyati cā ’’ ti āha .
Ca-saddatthoti
V0.132 samuccayattho , brahmādinā ca kārakena , attanā ca vedakena rahitanti attho .Ca-saddatthasamāsan ti dvandasamāsamāha .
Catubbidhampi vā suññatan ti dhuvabhāvādisuññataṃ , attādisuññatañca sandhāya vadati .
Pubbantatoti atītakoṭṭhāsato .
Vedanāvasānampi bhavacakkaṃ paripuṇṇamevāti dassetuṃ ‘‘ vedanā vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Avijjāgahaṇena vā taṇhupādānāni , saṅkhāraggahaṇena bhavo , viññāṇādiggahaṇena jātijarāmaraṇāni sokādayo ca gahitāti evampi vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttamevetaṃ .
Taṇhāmūlake cāti taṇhupādānaggahaṇena avijjā gahitātiādinā yojetabbaṃ .
Tenāha ‘‘ dvinnaṃ … pe … hotī ’’ ti .
Tattha dvinnan ti purimapacchimānaṃ ubhinnaṃ hetuphalavajjānaṃ .
Viparītābhinivesaṃ karontīti nimittaṃ kattuupacārena vadati .
Anupacchedameva pakāsetīti yojanā .
Hetuphalasandhi , phalahetusandhi , punapi hetuphalasandhīti evaṃ hetuādipubbakā hetuphalahetupubbakā .
Hetuphalahetuphalavasenāti avijjādihetu , viññāṇādiphala , taṇhādihetu , jātiphalavasena .
Upasaggavisesena atthaviseso hotīti ‘‘ ākirīyantī ’’ ti padassa pakāsīyantīti attho vutto .
Kilesakammavipākāti avijjādike vedanāpariyosāne vadati .
Vipākakilesakammehīti viññāṇādīhi bhavapariyosānehi .
Puna kammassa vipākasambandho vuttanayattā na gahito .
‘‘ Vaṭṭānī ’’ ti
M0.137 ca idaṃ ‘‘ tīṇi vaṭṭānī ’’ ti viggahavasena labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ .‘‘ Purimakammabhavasmiṃ moho ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .242) aṭṭhakathāya āgatattā āsannapaccakkhataṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ imissā ’’ ti .
Vibhaṅgapāḷiyā vasena dassitaṃ , tasmā na aṭṭhakathāya pubbāparavirodho yathāpāṭhaṃ atthassa pakāsitattāti adhippāyo .
Tattha cetanāsampayuttānañca cetanāya ca saṅkhārabhāvena kammabhavabhāvena ca vattabbamevāti pāḷidvayādhippāyavivaraṇavasena dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhavassāti upapattibhavassa .
‘‘ Bhavo ’’ ti vuttā cetanāsampayuttāti sambandho .
Gahaṇan ti nikāmanavasena ārammaṇassa gahaṇaṃ .
Tenāha ‘‘ kāmupādānaṃ kiccenāhā ’’ ti .
Itarāni kiccenāhāti yojanā .
Tīsu atthavikappesūti ‘‘ taṃ
V0.133 kammaṃ karoto purimā cetanāyo ’’ tiādinā vuttesu tīsu āyūhanacetanānaṃ atthavikappesu .Nanu ca tatiye atthavikappe āyūhanassa avasāne cetanā na vuttāti ?
Yadipi sarūpato na vuttā ,‘‘ taṃsampayuttā ’’ ti pana saddato padhānabhāvena vuttassa āyūhanassa appadhānabhāvena vuttā avasāne pacchato vuttā viya hotīti imaṃ pariyāyaṃ sandhāya ‘‘ tīsupi … pe … avasāne ’’ ti vuttaṃ .
Nippariyāyena pana yesu āyūhanassa avasāne cetanā vuttā , te dassetuṃ ‘‘ dvīsu … pe … āhā ’’ ti vuttaṃ .
Tatiye atthavikappe vutte āyūhanasaṅkhāre taṃsampayuttāti āhāti yojanā .
Kammassa paccayabhūtan ti saṅkhārapaccayaṃ .
Tena ‘‘ kammakaraṇakāle ’’ ti ettha kamma-saddena sabbassapi saṅkhārassa gahitataṃ dasseti .
Tenāha ‘‘ na kammasampayuttamevā ’’ ti .
Kammānevāti kammāniyeva .
Vipākadhammatāya kammasarikkhakā .
Sahajātakoṭiyā , upanissayakoṭiyā ca tassa kammassa upakārakāti tadupakārakā .
Saṃkhippantīti saṃkhipīyanti saṃyūhīyanti .
‘‘ Saṃkhippanti etthā ’’ ti adhikaraṇasādhanavasena saṅkhepasaddassa atthaṃ vatvā puna kammasādhanavasena vattuṃ ‘‘ saṃkhipīyatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāpīti
M0.138 ‘‘ kamman ’’ ti vuttakammasambhārepi .Gamanadhamman ti bhaṅgupagamanadhammaṃ .
Tena ittaran ti bhaṅgaparanti vuttaṃ hoti .
Tenāti vinassanadhammatādīpakena ittarasaddena .
Nissārataṃ attasārābhāvaṃ dīpeti .
Evaṃ ‘‘ ittaran ’’ tiādinā aniccaṃ calaṃ ittaraṃ addhuvanti catunnaṃ padānaṃ atthavisesavācitaṃ dasseti .
Ṭhānasoti ettha vuttaṭṭhānaṃ nāma paccayo .
Aññampīti aññattha vuttaṃ .
Tassa tassa phalassa .
Dhammamattasambhave sati vaṭṭupacchede satīti yojanā .
Evan ti vuttappakārena samuccayatthe ca-sadde sati .
Saccāniyeva pabhavoti samānādhikaraṇapakkhaṃ sandhāyāha ‘‘ saccappabhavatoti saccato ’’ ti .
‘‘ Yassa pahānatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī ’’ ti evaṃbhūtaṃ ariyasaccaṃ visesaṃ akatvā .
Tehi sokādīhi .
‘‘ Sokadomanassupāyāsā avijjāya aviyogino ’’ tiādinā pubbe vuttanayena
V0.134 siddhāya avijjāya .Attanoyevāti paccayuppannaṃ anapekkhitvā attanoyeva pavattasaṅkhātakiccato .
Sokādayopi hīti ettha hi -saddo hetuattho .
Yasmā ‘‘ sokādayo paccayāyattā avasavattino ’’ ti idaṃ ‘‘ jātipaccayā … pe … sambhavantī ’’ ti etena vacanena siddhaṃ , tasmā taṃ ‘‘ attā socatī ’’ tiādidassananivāraṇanti attho .
Sati ca pariggahe rajjaṃ viya gatiyo anekānatthānubandhanā , tāhi ca viññāṇassa upaddutatāti dassetuṃ ‘‘ saṅkhārapariggahitaṃ … pe … rajje ’’ ti vuttanti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo .
Yathāupaṭṭhitāni kammādīni cutiāsannajavanehi parikappetvā viya gahitāni paṭisandhiviññāṇenapi parikappitāni viya honti , taṃ panassa parikappanaṃ atthato ārammaṇakaraṇamevāti vuttaṃ ‘‘ pari … pe … to ’’ ti .
Saṅkappanaṃ vā parikappananti vuttaṃ ‘‘ vitakkena vitakkanato ’’ ti .
Sasambhāracakkhuādayo saḷāyatanassa patiṭṭhāviseso .
Yadākārāya jātiyā yadākāraṃ jarāmaraṇaṃ sambhavati , sambhavantañca yathānupubbaṃ pavattaṃ , so attho jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho , sahitassa
M0.139 samuditassa puggalassa jīraṇabhijjanāvatthā dhammā jarāmaraṇāpadesena vuttā , sā ca nesaṃ avatthā jātipubbikā , te ca samuditā eva pavattantīti evaṃ jātito jarāmaraṇassa sambhūtasamudāgataṭṭho veditabbo .Jātito jarāmaraṇaṃ na na hoti hotiyeva ekantena jātassa jarāmaraṇasambhavato , na ca jātiṃ vinā hoti ajātassa tadabhāvatoti jarāmaraṇassa jātipaccayataṃ anvayabyatirekehi vibhāveti ‘‘ na jātito ’’ tiādinā .
Itthan ti jātipaccayā jarāmaraṇassa nibbattākāraṃ vadati .
Nirodhā nirodhasaṅkhātan ti paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhātaṃ .
Anulomadesanāya ca vemajjhato paṭṭhāyāti yojanā .
Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo rāgena sahajekaṭṭhoti katvā .
Sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo pahānekaṭṭhabhāvato .
Yasmā pana akusaladhammo akusaladhammassa sabhāgo , anakusaladhammo visabhāgo , yathārahaṃ paccayo ca hoti , tasmā ‘‘ apaṭipakkhabhāvato , rāgappavaḍḍhako ’’ ti ca vuttaṃ
V0.135 .‘‘ Tadeva viññāṇaṃ sandhāvati saṃsaratī ’’ ti micchābhinivesasabbhāvato saṃsaraṇakiriyāyapi sabyāpāratā viññāṇassa vuttā .
Sabyāpāratābhinivesabalavatāya , saṅkantiabhinivesabalavatāyāti paccekaṃ yojetabbaṃ .
‘‘ Asahavattanato , sahavattanato ’’ ti etena asahavutti vinibbhogo , sahavutti avinibbhogoti dasseti .
Sabhāvādhigamanimittatā obhāsanaṃ .
Cakkhādisannissayena hi pañcaviññāṇāni rūpādisabhāvaṃ upalabhanti .
Itare phusanasaṅgatisannipātaṭṭhā .
Channan ti channampi samphassānaṃ .
Ādānan ti upasaddena vināpi daḷhagāho adhippetoti āha ‘‘ ādānaṭṭho catunnampi upādānānaṃ samāno ’’ ti .
Gahaṇan ti nikāmanavasena visayassa paṭicchannanti vuttaṃ ‘‘ gahaṇaṭṭho kāmupādānassā ’’ ti .
Itaresan ti diṭṭhupādānādīnaṃ .
Tasmāti vibhattiyā aluttabhāvato .
Tenāti khipanasaddena .
Hāni vā khīṇabhāvo khayoti ‘‘ khayaṭṭho vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dvinnan ti jarāmaraṇānaṃ .
Maraṇūpanayanarasattā vā jarāyapi maraṇaṭṭho eva dassito .
Nīyanti
M0.140 gamentīti nayā , ekattādayo .Kehi nīyanti ?
Avijjādiatthehīti imamatthamāha ‘‘ avijjādī ’’ tiādinā .
Sena bhāvenāti sakena avijjādibhāvena , taṃ amuñcitvā eva .
Na hi avijjādivinimuttaṃ ekattaṃ nāma kiñci paramatthato atthi .
Sena bhāvenāti vā sakena ekattādibhāvena .
Avijjādīsu viññāyamāno hetuphaladhammānaṃ ekasantatipatitādisaṅkhāto ekattādibhāvo teneva sabhāvena ñāyati , na avijjādibhāvenāti .
Te hi netabbāti tesaṃ nayā .
Atthā eva vā avijjādayo .
Anekepi samānā dhammā yena santānānupacchedena ‘‘ ekan ’’ ti ñāyanti voharīyanti , so tattha karaṇabhāvena vattabbataṃ arahati , tathā itarepīti āha ‘‘ ekattādīhi ca atthā ‘ ekan ’ tiādinā nīyantī ’’ ti .
Tattha nīyantīti ñāyanti , paññāpīyanti ca .
Purimapacchimānaṃ dhammānaṃ nirodhuppādanirantaratāya nāmakāyassa , sambandhavuttitāya rūpakāyassa , ubhayassa ca aññamaññasannissitatāya duviññeyyanānato ekībhūtassa viya ghanabhāvappabandho hetuphalabhāvena sambandho sammā tānoti santāno , tassa anupacchedo tathāpavatti ekattanti āha ‘‘ santānānupacchedo ekattan ’’ ti .
Sambandharahitassāti
V0.136 hetuphalabhāvena aññamaññasambandhabhāvarahitassa .Sattantaroti añño satto .
Ucchedadiṭṭhimupādiyatīti yathānurūpakāraṇato phalappavattiṃ asamanupassanto nānāsantāne viya asambandhanānattadassanato hetubhāvarahitānaṃ nippayojanānaṃ purimuppannānaṃ dhammānaṃ nirodhe hetuniyamābhāvato ekantena uppatti na yuttā , tathā santānena uppatti , sadisabhāvena uppatti , samānajātidesapariṇāmavayarūpabalasaṇṭhānānaṃ uppatti na yuttātiādīni vikappento ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Kasmā uppatti na siyāti vālikāhi viya tilehipi telassa , ucchuto viya gāvitopi khīrassa aññābhāvato kena kāraṇena tehi tesaṃ uppatti na siyā , itarehi eva ca nesaṃ uppatti hotīti .
Tasmāti aññassa aññato uppattiyaṃ sabbassa sabbaso uppattiyā bhavitabbaṃ , na cetaṃ atthi , tasmā .
Yasmā niyativādī anurūpā hetuto phaluppattiṃ na icchati , sabhāvasiddhameva ca dhammappavattiṃ icchati , tasmā ‘‘ avijjamānepi hetumhī ’’ ti vuttaṃ .
Sabhāvasiddhā eva hi acchejjasuttāvutābhejjamaṇi viya
M0.141 kamalaṅghanarahitā tathā tathā sarīrindriyasukhādibhāvapariṇāmāya niyatiyāva kāyā samāgacchanti , yato gatijātibandhā , apavaggo ca hotīti niyativādo .Tenāha ‘‘ niyatatāya … pe … pavattantī ’’ ti .
Niyatiattho vuttoyeva .
Etassa atthassa sādhakaṃ suttaṃ .
Ākulameva , ākulabhāvo vā ākulakaṃ .
Jaṭitāti heṭṭhupariyavasena pavattamānehi kilesakammavipākehi jātajaṭā .
Nīḍan ti kulāvakaṃ .
Saṃsāran ti idha sampattibhavappabandhamāha apāyādipadehi duggatippabandhassa vuttattā .
Bhavacakkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .