5. Pācittiyakaṇḍo
1. Musāvādavaggo
1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā
1. Vādakkhittoti
V0.255M0.286 ettha avisesena vādajappavitaṇḍasaṅkhāto tividhopi kathāmaggo ‘‘ vādo ’’ icceva vuttoti veditabbo .Tesu ‘‘ titthiyehi saddhin ’’ ti vacanato ṭhapetvā vādaṃ ‘‘ sesā ’’ ti vadanti .
Chalajātiniggahaṭṭhānakusalatāya kadāci katthaci avajānitvā paṭijānāti , tathā pubbe kiñci vacanaṃ paṭijānitvā pacchā avajānāti .
Evaṃ vā aññathā vā aññenaññaṃ paṭicarati .
Evaṃ pavatto sampajānamusā bhāsaṃ paṭissuṇitvā asaccāyanto saṅketaṃ katvā visaṃvādento evaṃ so vādakkhitto samāno pācittiyavatthuñca paripūrento vicaratīti evamadhippāyo veditabbo .
Attano vādeti ettha ‘‘ sabbe dhammā anattā ’’ ti ( dha . pa .279; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 7; netti .5; mahāni .27) paṭhamamāraddhe attano vāde .
‘‘ Yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) no samayo .
‘‘ Sabbe dhammā ’’ ti vutte nibbānampi saṅgahaṃ gacchati .
‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ ti ( dha . pa .203-204; ma . ni .2.215) vuttattā pana taṃ na dukkhaṃ .
No ṭhānametaṃ vijjati .
Ayaṃ paravādī ‘‘ yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti suttaṃ dassetvā siddhantaṃ sambhametvā ‘‘ virodhi viruddho ’’ ti vuttaṃ dosaṃ āropessatīti tasmiṃ paṭhamavāde kañci dosaṃ sallakkhento āropite vā dose anāropite vā ‘‘ nāyaṃ mama vādo ’’ ti taṃ avajānitvā ‘‘ nibbānantveva sassatan ’’ ti ,‘‘ anattā iti nicchayā ’’ ti
V0.256 ca suttaṃ disvā tassa paṭhamavādassa niddosataṃ sallakkhetvā ‘‘ mameva ayaṃ vādo ’’ ti tameva pacchā paṭijānāti .Evaṃ tattha yathāvuttamānisaṃsaṃ sallakkhento taṃ paṭijānitvā yadi anattā sabbe dhammā , dhammā eva na te bhavanti .
Sabhāvaṃ dhārentīti hi ‘‘ dhammā ’’ ti vuccanti .
Ayañca atta -saddo sabhāvavācīti evaṃ āropite vā dose anāropite vā dosoti sallakkhetvā ‘‘ nāyaṃ mama vādo ’’ ti tameva paṭhamavādaṃ pacchā avajānāti .
Atha so paravādī sapakkhaṃ paṭisedhe paṭijānanattāpanayanaṃ
M0.287 .Paṭijānāti patyāssa iti vacanato ‘‘ paṭiññā aññā so nāma te niggaho ’’ ti vutto .
Sabhāvātirittaṃ atthaṃ paṭisedhādhippāyato sabhāvato atirittaṃ bālaparikappitamattānaṃ sandhāya ‘‘ anattā sabbe dhammā ’’ ti me paṭiññātakathā , sā ca tadavatthāyevāti na me taṃ paṭiññātattāpanayanaṃ atthi ,‘‘ nāyaṃ mama vādo ’’ ti avajānanaṃ pana sabhāvasaṅkhātaṃ attānaṃ sandhāya ‘‘ anattā sabbe dhammā ’’ ti na vadāmīti adhippāyena katanti iminā aññena kāraṇena taṃ pubbe paṭiññātattāpanayanaṃ kāraṇaṃ paṭicchādeti .
‘‘ Anattā sabbeva dhammā ’’ ti na vattabbaṃ ‘‘ atta -saddassa sabhāvavācittā ’’ ti idaṃ kāraṇaṃ paṭicca tena pubbe paṭiññātattāpanayanaṃ kataṃ .
Tamaññakāraṇaṃ pacchā dassitena aññena kāraṇena paṭicchādetīti adhippāyo .
Yasmā na kevalaṃ yathādassitanayena so atthameva avajānāti , paṭijānāti ca , kintu vacanampi , tasmā aṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .1)‘‘ jānitabbato ’’ ti paṭhamaṃ kāraṇaṃ vatvā paravādinā ‘‘ yadi jānitabbato aniccaṃ , nibbānaṃ te aniccaṃ siyā ’’ ti vutte ‘‘ na mayā ‘ jānitabbato ’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ ,‘ jātidhammato ’ ti mayā vuttaṃ , taṃ tayā badhiratāya aññena sallakkhitantiādīni vadatīti adhippāyo .
‘ Jānitabbato ’ ti vatvā puna ‘ jātidhammato ’ tiādīni vadatī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Avajānitvā puna paṭijānanto taṃ avajānanaṃ iminā paṭicchādeti nāmā ’’ ti likhitaṃ .
2. Jānitvā jānantassa cāti jānitvā vā jānantassa vāti atthadvayaṃ dīpetīti .
3. Apica micchāvācāpariyāpannāti catubbidhamicchāvācāpariyāpannā .
Sīhaḷādināmabhedagatāti keci , tasmā evaṃ vadato vacanaṃ , taṃsamuṭṭhāpikā cetanāti ubhayaṃ vuttanti mātikāyaṃ ubhinnaṃ saṅgahitattā .
Vibhaṅge taṃ vacanaṃ yasmā vinā viññattiyā natthi , tasmā
V0.257 ‘‘ vācasikā viññattī ’’ ti viññatti ca dassitā .‘‘ Evaṃ vadato vacanan ’’ ti lokavohārena vatvā paramatthato dassento ‘‘ taṃsamuṭṭhāpikā vā cetanāti vuttan ’’ ti ca vadati .
Oḷārikenevāti cetanāsamuṭṭhānavācānaṃ sukhumattā visayavaseneva katāti .
9. Diṭṭhassa
M0.288 hotīti diṭṭho assa , anena vā upacārajjhānavasena na mayā abyāvaṭo mato ,‘‘ na mayā pavanto paṭo diṭṭho ’’ tiādiṃ bhaṇantassa ca paramatthasuññataṃ upādāya eva ‘‘ itthiṃ na passāmi , na ca purisan ’’ ti bhaṇantassa ca na musāvādo . 11. Āpattiṃ āpajjatiyevāti ettha ‘‘ dubbhāsitāpattī ’’ ti vadanti .
Kasmā ?
‘‘ Keḷiṃ kurumāno ’’ ti vuttattā .
‘‘ Vācā girā … pe … vācasikā viññattī ’’ ti ujukaṃ sandhāya , kāyo na ujuko .
Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā
13.‘‘ Puna are patteti puna taṃ ṭhānaṃ parivaṭṭetvā āgate aññasmiṃ are ’’ ti likhitaṃ .
Patiṭṭhitārappadesan ti bhūmiṃ .
Puna areti puna tasmiṃyeva are bhūmiṃ patteti atthoti keci , taṃ na sundaraṃ viya .
Jāpitoti parājito ,‘‘ parājito ’’ ti vā pāṭho .
Pāpesīti abhibhavasi .
Manāpaṃ bhāsamānassa brāhmaṇassa garuṃ bhāraṃ .
Udabbahīti ākaḍḍhīti attho , anādaratthe vā sāmivacanaṃ .
Dhanañca naṃ alābhesīti yathā so dhanaṃ alabhi , tathā akāsīti adhippāyo .
15. Pubbeti nidāne .
Avakaṇṇakan ti chinnakaṇṇakanāmaṃ .
Javakaṇṇakan ti vaṅkakaṇṇakanāmaṃ .
Dhaniṭṭhakaṃ dhanavaḍḍhakanāmaṃ , sirivaḍḍhakanāmaṃ kulavaḍḍha kasseva nāmaṃ .
Tacchakakamman ti khaṇanakammakārā koṭṭhakā , pāsāṇakammakārāti keci .
‘‘ Muddāti pabbagaṇanā .
Gaṇanāti mahāgaṇanā ’’ ti porāṇagaṇṭhipade vuttaṃ .
‘‘ Madhumehaṃ omehan ’’ ti likhitaṃ .
Thūlakāyassa maṃsūpacayoti eke .
Yabha methune .
Vītarāgatādīhi akkosantopi kileseheva kira akkosati nāma , tathā ‘‘ sotāpanno ’’ ti akkosanto āpattiyā akkosati nāmāti eke .
Liṅgāyattattā accodātādipi liṅgameva jātaṃ .
16. Sabbattha
V0.258 vadetīti uddeso .Bhaṇatīti vitthāro .
Vadetīti vā iminā paraviññāpanaṃ dīpeti .
26. Aññāpadesavāresu
M0.289 pana ‘‘ evaṃ vadetī ’’ ti vuttaṃ .Kasmā ?
Pubbe dassitauddesakkamanidassanatthaṃ .
Pubbepi ‘‘ hīnena hīnaṃ , hīnena ukkaṭṭhaṃ , ukkaṭṭhena hīnaṃ , ukkaṭṭhena ukkaṭṭhan ’’ ti jātyādīsu ekekasmiṃ catudhā catudhā dassitauddesakkamassa nidassanaṃ ‘‘ evan ’’ ti iminā karoti .
‘‘ Hīnena hīnaṃ vadetī ’’ ti vuttaṭṭhāneyeva hi ‘‘ evaṃ vadetī ’’ ti vutte so ākāro nidassito hotīti adhippāyo .
Aññathā aññāpadesena so ākāro na sambhavatīti āpajjati .
Na sambhavati evāti ce ?
Na , visesakāraṇābhāvā , tattha anāpattippasaṅgato , aniyamaniddesena aniyamatthasambhavato ca .
‘‘ Santi idhekacce caṇḍālā ’’ tiādinā hi aniyamaniddesena caṇḍālaṃ vā acaṇḍālaṃ vā sandhāya bhaṇantassa āpattīti aniyamattho sambhavatīti adhippāyo .
Yadi evaṃ ettakameva vattabbaṃ tāvatā pubbe dassitauddesakkamanidassanasiddhitoti ?
Na ,‘‘ vadetī ’’ ti iminā ayojite ‘‘ evan ’’ ti pade imaṃ nāma ākāraṃ dassetīti anavabodhato .
Aññāpadesanayepi paraviññāpaneyeva dukkaṭapācittiyaṃ viyāti niyamanapayojanaṃ vā ‘‘ vadetī ’’ ti padanti veditabbaṃ .
Atha vā attano samīpe ṭhatvā aññaṃ bhikkhuṃ āṇāpento hīnena hīnaṃ vadeti bhaṇati , āpatti pācittiyassa .
Sace sayaṃ hīno hīnena hīnaṃ caṇḍālaṃ … pe … pukkusaṃ ‘‘ pukkuso ’’ ti bhaṇati āpatti vācāya vācāya pācittiyassa , esa nayo aññāpadesavāresupīti yojanā veditabbā .
Ayamattho duṭṭhadosesu pariyesitabbo .
Aññathā ‘‘ vadeti bhaṇatī ’’ ti etesaṃ aññataraṃ ubhayattha anaññāpadesavāraaññāpadesavāresu , visesena vā aññāpadesavāresu niratthakaṃ āpajjati vināyeva tena vacanasiliṭṭhatāsambhavato .
Attato pāḷiyaṃ avuttattā panettha ‘‘ sāṇattikan ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Tatrāyaṃ padasandhi vadetīti vada itīti .
Asammukhā vadantassa dukkaṭaṃ ‘‘ sammukhā pana sattahipi āpattikkhandhehi vadantassa dukkaṭan ’’ ti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttattā .
Davakamyatā nāma keḷi , taṃ dassetuṃ ‘‘ hasādhippāyatā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Asammukhāpi davakamyatāya vadantassa dubbhāsitamevā ’’ ti ācariyā vadanti .
Pāpagarahitāya kujjhitvāpi vadantassa dukkaṭaṃ , asammukhā anāpattīti .
Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā
36-7.
‘‘ Imassa
M0.290V0.259 sutvā amussā ’’ ti pāṭho .‘‘ Imesaṃ sutvā ’’ ti na sundaraṃ .
Bhedāyapīti bhedāya .
Tiṇṇampi bhikkhubhāvatoyeva nipajjanato ‘‘ bhikkhūnaṃ pesuññe ’’ ti bahuvacanaṃ kataṃ .
38-9.
‘‘ Itthannāmo āyasmā caṇḍālo … pe … pukkusoti bhaṇatī ’’ ti vatvā pesuññaṃ upasaṃharatīti yojanā .
Aññathā ‘‘ pukkusoti bhaṇatī ’’ ti vattabbatā āpajjati .
Ettha anupasampannavāro labbhamānopi na uddhaṭo omasavāde dassitanayattā , saṅkhepato ante dassetukāmatāya vā .
Tathā hi ante tīṇi dukkaṭāni dassitāni .
Tāni pana dassento bhagavā yasmā ‘‘ upasampannassa sutvā upasampannassa pesuññaṃ upasaṃharatī ’’ ti vuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ aññataravipallāsavasena vā ubhayavipallāsavasena vā pācittiyanti katvā dvepi tāni ekato vuttānīti dassetukāmo , tasmā sabbapaṭhamaṃyeva ‘‘ upasampanno upasampannassa sutvā upasampannassa pesuññaṃ upasaṃharati , āpatti pācittiyassā ’’ ti āha .
‘‘ Dvīsu panetesu yasmā pārājikaṃ ajjhāpannopi upasampanno tādisaṃyeva upasampannaṃ khuṃsetukāmo omasati , tādisassa sutvā tādisassa pesuññaṃ upasaṃharati , āpatti pācittiyassa , tasmā ‘ upasampanno ’ ti idaṃ ādipadaṃ sabbattha vuttan ’’ ti keci vadanti , taṃ na yuttaṃ , anavasesaāpattiṃ āpannassa puna āpattiyā asambhavato , tasmā kevalaṃ mātikāyaṃ bhikkhupadābhāvatoyeva ‘‘ bhaṇati upasaṃharatī ’’ ti padānaṃ kārakaniddesābhāve asambhavato eva taṃ ādipadaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Idaṃ pāḷilesābhāvato anāṇattikameva .
‘‘ Na piyakamyassa , na bhedādhippāyassā ’’ ti upasaṃharaṇāpekkhaṃ sāmivacanaṃ tuṇhībhūtassa vacanappayojanābhāvato , tena vuttaṃ ‘‘ pāpagarahitāya bhaṇantassa anāpattī ’’ ti .
Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā
45-6.
Sabbametaṃ
M0.291 padaso dhammo nāmāti ettha dhammo nāma buddhabhāsitoti evaṃ sambandho .Akkharasamūhoti asamattapade .
Paccekabuddhabhāsitaṃ buddhabhāsite eva .
Anupāsakagahaṭṭhehi bhāsito isibhāsitādisaṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ .
Katthaci potthake ‘‘ devatābhāsito ’’ ti
V0.260 padaṃ natthi , yattha atthi , sā pāḷi .Gāthābandhepi ca esa nayoti ekameva akkharaṃ vatvā ṭhānaṃ labbhati eva .
‘‘ Evaṃ me sutan ’’ tiādisuttaṃ bhaṇāpiyamāno ekāraṃ vatvā tiṭṭhati ce , anvakkharena pācittiyaṃ , aparipuṇṇapadaṃ vatvā ṭhite anubyañjanena .
Padesu ekaṃ paṭhamapadaṃ virujjhati ce , anupadena pācittiyaṃ .
Aṭṭhakathānissitoti aṭṭhakathānissitavasena ṭhito .
Pubbe pakatibhāsāya vuttaṃ aṭṭhakathaṃ sandhāya .
Pāḷinissitoti pāḷiyaṃ evāgato .
Maggakathā dīnipi pakaraṇāni .
48. Upacāran ti dvādasahatthaṃ .
‘‘ Opātetīti ekato bhaṇati samāgacchatī ’’ ti likhitaṃ .
Kiñcāpi apalāladamanampi sīlupadesopi bhagavato kāle uppanno , atha kho tesu yaṃ yaṃ buddhavacanato āharitvā vuttaṃ , taṃ tadeva āpattivatthu hotīti viññāpanatthaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ vadantī ’’ ti vacanehi sithilaṃ kataṃ .
Buddhavacanato āharitvā vuttassa bahulatāya tabbahulanayena tesu āpatti vuttā , tasmā mahāpaccariyaṃ tassādhippāyo pakāsitoti attho .
‘‘ Sabbesameva vacananti apare ’’ ti vuttaṃ .
Sace ācariyo ṭhito nisinnānaṃ pāṭhaṃ deti ,‘‘ na ṭhito nisinnassa dhammaṃ desessāmī ’’ ti vuttāpattiṃ nāpajjatīti eke .
Tesampi pāṭhadānaṃ dhammadesanato na aññanti taṃ na yuttaṃ , chattapāṇikādīnaṃ pāṭhadānena anāpattippasaṅgato , āpattibhāvo ca siddho .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Ubho atthaṃ na jānanti , ubho dhammaṃ na passare ;
Yo cāyaṃ mantaṃ vāceti , yo cādhammenadhīyatī ’’ ti .( pāci .647);
Ettha adhīyatīti attho , tasmā pāṭhadānampi dhammadesanāva .
Sekhiyaṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .634)‘‘ dhammaparicchedo panettha padasodhamme vuttanayena veditabbo ’’ ti vuttaṃ
M0.292 , tasmā ayameva dhammo sabbattha dhammapaṭisaṃyuttasikkhāpadesu veditabbo .Yadi evaṃ saṅkhārabhāsādivasena cittadhammaṃ desentassa sekhiyavasena anāpatti siyā , tato chapakajātakavirodho .
Tattha mantānaṃ bāhiraganthattāti ce ?
Na , tadadhippāyājānanato .
Ayañhi tattha adhippāyo ‘‘ bāhirakaganthasaṅkhātampi mantaṃ ucce āsane nisinnassa vācetuṃ me bhikkhave amanāpaṃ , pageva dhammaṃ desetun ’’ ti .
‘‘ Tadāpi me , bhikkhave , amanāpaṃ nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa mantaṃ vācetuṃ , kimaṅgaṃ pana etarahi … pe … dhammaṃ desetun ’’ ti ( pāci .647) hi ayaṃ pāḷi yathāvuttameva adhippāyaṃ dīpeti , na aññaṃ .
Teneva ‘‘ mantaṃ vācetuṃ dhammaṃ desetun ’’ ti vacanabhedo kato .
Aññathā ubhayattha ‘‘ dhammaṃ desetu ’’ micceva vattabbanti .
Mayā
V0.261 saddhiṃ mā vadātiādimhi pana anugaṇṭhipade evaṃ vutto ‘‘ sace bhikkhu sāmaṇerena saddhiṃ vattukāmo , tathā sāmaṇeropi bhikkhunā saddhiṃ vattukāmo sahasā opāteti ,‘ yebhuyyena paguṇaṃ ganthaṃ bhaṇantaṃ opātetī ’’ tiādīsu viya anāpatti , na hi ettāvatā bhikkhu sāmaṇerassa uddisati nāma hoti .Yasmā mahāaṭṭhakathāyaṃ natthi , tasmāpi yuttamevetaṃ .
Sace tattha vicāretvā paṭikkhittaṃ siyā āpatti , kiriyākiriyañca nāpajjati .
Kasmā ?
Yasmā cittena ekato vattukāmo , atha kho naṃ ‘ ekato mā vadā ’ ti paṭikkhipitvāpi ekato vadanto āpajjati .
Avattukāmassa sahasā virajjhitvā ekato vadantassa anāpatti , tena vuttaṃ ‘ mayā saddhiṃ mā vadāti vutto yadi vadati , anāpattī ’ ti .
Tathāpi ācariyānaṃ matimanuvattantena evarūpesu ṭhānesu yathāvuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ .
Kasmā ?
Yasmā mahāaṭṭhakathāyaṃ natthi , natthibhāvatoyeva āpatti .
Sace tattha anāpattiavacanaṃ na sambhavati ayamaṭṭhānattā ’’ ti .
Tatrāyaṃ vicāraṇā –
‘‘ mayā saddhiṃ mā vadā ’’ ti vutto yadi vadati , bhikkhuno anāpattīti yuttametaṃ bhikkhuno vattukāmatāyābhāvato , bhāvepi sajjhāyakaraṇādīsu tīsu anāpattito ca .
Atha sāmaṇerena byattatāya ‘‘ mayā saddhiṃ mā vadā ’’ ti vutto bhikkhu abyattatāya vadati , āpatti eva vattukāmatāsabbhāvato .
Sahasā ce vadati , anāpatti tadabhāvato .
Sace bhikkhu evaṃ ‘‘ mayā saddhiṃ mā vadā ’’ ti
M0.293 vatvā tena saddhiṃ sayaṃ vadati , āpatti eva .Na hi etaṃ sikkhāpadaṃ kiriyākiriyaṃ .
Yadi etaṃ sikkhāpadaṃ kiriyākiriyaṃ bhaveyya , yuttaṃ .
Tattha anāpattīti adhippāyo .
Mahāpaccariyaṃ imināva adhippāyena ‘‘ mayā saddhiṃ mā vadā ’’ ti vuttaṃ siyā .
Na hi sāmaṇerassa kiriyā idha pamāṇanti , imasmiṃ pana adhippāye vutte atiyuttaṃvāti attho .
Akkharattho byañjanattho .
Kiñcāpi ‘‘ yañca padaṃ yañca anupadaṃ yañca anvakkharaṃ yañca anubyañjanaṃ , sabbametaṃ padasodhammo nāmā ’’ ti vuttaṃ , tathāpi ‘‘ padena vāceti , pade pade āpatti pācittiyassa , akkharāya vāceti , akkharakkharāya āpatti pācittiyassā ’’ ti idameva dvayaṃ yojitaṃ , taṃ kasmāti ce ?
Padena anupadaanubyañjanānaṃ saṅgahitattā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ anupadanti dutiyapādo .
Anubyañjananti purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjanan ’’ ti ( pāci . aṭṭha .45), tasmā anupadekadesamattameva anubyañjananti siddhaṃ .
‘‘ Akkharānubyañjanasamūho padan ’’ ti ca vuttattā padamattameva vattabbaṃ tena anupadādittayaggahaṇatoti ce ?
Na vattabbaṃ vacanavisesato .
Padena vācento hi pade vā anupade vā anubyañjane vā āpattiṃ āpajjati .
Na akkharena .
Akkharena vācento pana padādīsu aññatarasmiṃ āpajjati .
Na hi ‘‘ varo varaññū varado varāharo ’’ tiādimhi
V0.262 paṭhamaṃ va-kāraṃ vācento dutiyādiva-kāre opāteti , paṭhamaṃ ro-kāraṃ vācento dutiyaro-kāre opāteti , paṭhamaṃ ra-kāraṃ vācento dutiyara-kāre opāteti , āpatti pācittiyassāti sambhavati .Anubyañjanānulomato sambhavati evāti ce ?
Na ,‘‘ pade pade āpatti pācittiyassā ’’ ti iminā viruddhattā .
Idañhi vacanaṃ ekasmiṃ pade ekā āpattīti dīpeti .
‘‘ Rūpaṃ aniccanti vuccamāno rūti opātetī ’’ ti vacanato sakalaṃ pādaṃ vācentassa paṭhamaakkharamatte ekato vutte āpattīti siddhanti ce ?
Na ,‘‘ akkharakkharāya āpatti pācittiyassā ’’ ti iminā viruddhattā , tasmā rūti opātetīti vattuṃ asambhavato rū-kārassa yathāvuttadhammapariyāpannabhāvasiddhito taṃ avatvā kevalaṃ akkharāya vācentassa yathāvuttadhammapariyāpannaakkharabhāvadassanatthaṃ ‘‘ rūpaṃ aniccanti vuccamāno ’’ ti vuttaṃ , vacanasiliṭṭhatāvasena vā anubyañjane vedanāvacanaṃ viyāti veditabbaṃ .
Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā
50.‘‘ Na
M0.294 sahaseyyaṃ kappetabban ’’ ti bhāvavasena vuttaṃ , kesuci ‘‘ na sahaseyyā kappetabbā ’’ ti pāṭho , na kappetabbā bhikkhunāti paññattanti adhippāyo .‘‘ Apassenaṃ vāti vāyimamañcakameva hotī ’’ ti likhitaṃ .
Yaṃ etesaṃ na kappati , taṃ tesampīti upajjhāyādīnaṃ santikaṃ agantvā sahaseyyaṃ kappeyyāti pāṭhaseso .
52.‘‘ Anupasampanno nāma bhikkhuṃ ṭhapetvā avaseso ’ ti vuttattā mātugāmo anupasampannoti catuttharattiyaṃ mātugāmo dvepi sahaseyyāpattiyo janetīti apare ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ bhikkhuṃ ṭhapetvā … pe … pannoti pārājikavatthubhūto tiracchānapuriso adhippeto ’’ ti ca , ubhayampi vīmaṃsitabbaṃ .
Dutiyasikkhāpade mātugāmo nāmāti manussitthiṃyeva gahetvā yakkhī petī tiracchānagatā pārājikavatthubhūtā na gahitā tesu dukkaṭattā .
‘‘ Sace pana attanopi sikkhāpade dukkaṭaṃ bhaveyya , atha kasmā paṭhamasikkhāpade pācittiyan ’’ ti ca vuttaṃ .
‘‘ Aparikkhitte pamukhe anāpattī ’’ ti sīhaḷaṭṭhakathā vacanaṃ , tassatthaṃ dīpetuṃ andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāya kathitan ’’ ti vuttaṃ .
Puna vasatīti catutthadivase vasati .
Bhikkhunipanneti bhikkhumhi nipanne .
Sannipatitamaṇḍapaṃ nāma mahāvihāre sannipātaṭṭhānaṃ .
‘‘ Tīṇi
V0.263 ca divasāni dukkaṭakhette vasitvā catutthe divase sahaseyyāpattipahonake sayati , pācittiyevā ’’ ti ekacce vadanti kira , taṃ na yuttaṃ .Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā
55.‘‘ Atha kho te manussā ’’ ti ca ‘‘ te addhikā ’’ ti ca pāṭho .
‘‘ Ekarattan ’’ tipi atthi , so na sundaro .
Paṇḍake pāḷiyaṃ dukkaṭassa vuttattā ‘‘ ubhatobyañjanehi mūlāpattīti dissatī ’’ ti ,‘‘ animittādayo itthiyovā ’’ ti ca vadanti ubhatobyañjanake vuttaṃ viya .
Kiñcāpi matitthī pārājikavatthu hoti , anupādinnapakkhe ṭhitattā pana idha āpattiṃ na karoti .
Pārājikāpattiṭṭhānañcettha na oloketabbaṃ .
Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā
66.‘‘ Viññū
M0.295 paṭibalā ’’ ti vacanato aviññū itthiyāpi desentassa anāpatti .Idha yakkhīādayo manussitthī viya anoḷārikattā dukkaṭavatthukā jātā .
Tiracchānagatamanussaviggahitthiyā paṭibalatāya vuttattā itarāpi dukkaṭavatthuyevāti eke .
‘‘ Mātugāmāyā ’’ ti liṅgavipallāsena vuttaṃ .
‘‘ Aṭṭhakathādipāṭhaṃ ṭhapetvā damiḷādinā yathāruci kathetuṃ labhati kirā ’’ ti likhitaṃ , yathā yakkhīādayo dukkaṭavatthukā jātā , tathā purisaviggahaṃ gahetvā ṭhitena yakkhādinā saddhiṃ ṭhitassa mātugāmassa dhammaṃ desento dukkaṭaṃ anāpajjitvā kasmā pācittiyamāpajjatīti ce ?
Īsakampi dutiyapakkhaṃ abhajanato .
Manussamātugāmopi na dutiyo , pageva yakkhādayoti .
Na dutiyāniyate tassa dutiyattāti ce ?
Na tattha duṭṭhullavācāpekkhā dutiyatā , kintu nisajjāpekkhā , idha ca na nisajjamattaṃ , kintu desanā idhādhippetā .
Sā ca nipajjanato oḷārikā , tasmā asamatthanidassanaṃ .
Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā
67.‘‘ Catutthapārājikavatthu
V0.264 ca idañca ekamevā ’’ ti vuttaṃ , na yuttaṃ .Kasmā ?
Tattha ‘‘ moghapurisā ’’ ti vuttattā .
Te ariyamissakā na hontīti dvepi ekasadisānīti mama takko .
‘‘ Ariyāpi paṭijāniṃsu , tesampi abbhantare vijjamānattā uttarimanussadhammassā ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Sabbepi bhūtaṃ bhagavāti puthujjanaariyānaṃ uttarimanussadhammassa ārocitattā ‘ bhūtan ’ ti vuttaṃ , na attano uttarimanussadhammaṃ sandhāyāti apare ’’ ti vuttaṃ .
77. Pubbe avuttehīti catutthapārājike avuttehīti .
Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā
78-80.
‘‘ Teneva
M0.296 hatthena upakkamitvā asuciṃ mocesī ’’ ti pāṭho sampatipāṭho sundaro .Apaloketvāva kātabbā .
No ce , pāḷiyaṃyeva vuttaṃ siyā .
‘‘ Ottappenā ’’ ti vattabbe ruḷhīvasena paresu ‘‘ hirottappenā ’’ ti vuttaṃ .
Mahāaṭṭhakathāyaṃ uttānattā na vuttaṃ , pācittiyāsambhavadassaneneva hi dukkaṭanti siddhaṃ .
83. Tattha ‘‘ kamman ’’ ti vuttaajjhācārepi pariyāpannattā taṃ tassa daṇḍakammavatthu .
‘‘ Tattha kammaṃ āpanno ’’ ti pubbepi likhitaṃ .
Mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ attakāmaṃ āpanno ’’ ti pāṭho ,‘‘ ayameva gahetabbo ’’ ti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ .
Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā
86. Kaṭasakkharā setamattikā viya mudukā sakkharajāti .
‘‘ Akatapabbhāreti avalañjitabbaṭṭhānadassanatthaṃ vuttan ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Anovassakaṭṭhānadassanatthan ’’ ti vattabbaṃ .
Mūsikukkuran ti mūsikāhi uddhaṭapaṃsu .
Suddhacittāti kiñcāpi ‘‘ evaṃ pavaṭṭite pathavī bhijjissatī ’’ ti
V0.265 jānanti , no pana ce pathavībhedatthikā , suddhacittā nāma honti .Paṃsuādayo dve koṭṭhāsā āpattikarā .
Keci ‘‘ sabbacchannādīsu upaḍḍhe dukkaṭassa vuttattā sace dukkaṭaṃ , yuttan ’’ ti vadanti .
Tattha yuttaṃ tādisassa vatthuno sambhavā , idha pana jātapathavī ca ajātapathavī cāti dveyeva vatthūni , tasmā dvinnaṃ ekena bhavitabbanti na yuttaṃ .
Etthāpi dukkaṭavacanaṃ atthīti ce ?
Taṃ pana saññāvasena , na vatthuvasenāti na yuttameva .
87. Aggiṃ kātuṃ vaṭṭatīti ettha ettāvatā usumaṃ gaṇhāti , tasmā vaṭṭatīti keci .
Evaṃ sati pathaviyā aggimhi kate dūratopi bhūmi uṇhā hoti , tattakaṃ kopetabbaṃ siyā , na ca kappati , tasmā yasmiṃ ṭhāne patati , taṃ so aggi ḍahati , tasmā vaṭṭatīti eke .
Aḍahitepi ‘‘ adaḍḍhāya
M0.297 pathaviyā aggiṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vuttattā attanā pātanāyeva doso patite upadāheti veditabbaṃ .Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Samatto vaṇṇanākkamena musāvādavaggo paṭhamo .