Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā
165. Ayampi kho , bhikkhaveti iminā kiṃ dasseti ?
Yesaṃ evamassa ‘‘ bhagavatā ācikkhitakammaṭṭhānānuyogapaccayā tesaṃ bhikkhūnaṃ jīvitakkhayo āsī ’’ ti , tesaṃ taṃ micchāgāhaṃ nisedheti .
Kevalaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ pubbe katakammapaccayāva jīvitakkhayo āsi , idaṃ pana kammaṭṭhānaṃ tesaṃ kesañci arahattappattiyā , kesañci anāgāmisakadāgāmisotāpattiphalappattiyā
V0.132 , kesañci paṭhamajjhānādhigamāya , kesañci vikkhambhanatadaṅgappahānena attasinehapaayādānāya upanissayo hutvā , kesañci sugatiyaṃ uppattiyā upanissayo ahosīti sātthikāva me asubhakathā , kintu ‘‘ sādhu , bhante bhagavā , aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhatū ’’ ti ānandena yācitattā aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhāmi , yathā vo pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānānuyogā , evaṃ ayampi kho bhikkhaveti yojanā veditabbā .‘‘ Assāsavasena upaṭṭhānaṃ satī ’’ ti vuttaṃ .
Sā hi taṃ assāsaṃ , passāsaṃ vā ārammaṇaṃ katvā pubbabhāge , aparabhāge pana assāsapassāsapabhavanimittaṃ ārammaṇaṃ katvā upaṭṭhātīti ca tathā vuttā .
Asubhe
M0.149 pavattaṃ asubhanti vā pavattaṃ bhāvanākammaṃ asubhakammaṃ , tadeva aññassa punappunaṃ uppajjanakassa kāraṇaṭṭhena ṭhānattā asubhakammaṭṭhānaṃ , ārammaṇaṃ vā asubhakammassa padaṭṭhānaṭṭhena ṭhānanti asubhakammaṭṭhānanti idha asubhajjhānaṃ , teneva ‘‘ oḷārikārammaṇattā ’’ ti vuttaṃ .Paṭivedhavasenāti vitakkādiaṅgapaṭilābhavasena .
Ārammaṇasantatāyāti anukkamena santakālaṃ upādāya vuttakāyadarathappaṭipassaddhivasena nibbuto .
Parikammaṃ vāti kasiṇaparikammaṃ kira nimittuppādapariyosānaṃ .
Tadā hi nirassādattā asantaṃ , appaṇihitañca .
Yathā upacāre nīvaraṇavigamena , aṅgapātubhāvena ca santatā hoti , na tathā idha , idaṃ pana ‘‘ ādisamannāhārato ’’ ti vuttaṃ .
Dutiyavikappe asecanakoti atittikaro , tena vuttaṃ ‘‘ ojavanto ’’ ti .
Cetasikasukhaṃ jhānakkhaṇepi atthi , evaṃ santepi ‘‘ ubhopi jhānā vuṭṭhitasseva gahetabbā ’’ ti vuttaṃ .
Samathena sakasantāne avikkhambhite .
Itarathā pāpakānaṃ jhānena sahuppatti siyā .
Khandhādīnaṃ lokuttarapādakattā nibbedhabhāgiyaṃ , visesena yassa nibbedhabhāgiyaṃ hoti , taṃ sandhāya vā .
‘‘ Aniccānupassītiādicatukkavasena anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto samucchindati , sesānametaṃ natthī ’’ ti likhitaṃ .
Tathābhāvapaṭisedhano cāti soḷasavatthukassa titthiyānaṃ natthitāya vuttaṃ .
Sabbapaṭhamānaṃ pana catunnaṃ padānaṃ vasena lokiyajjhānameva tesaṃ atthi , tasmiṃ lokuttarapadaṭṭhānaṃ natthi eva .
‘‘ Phalamuttaman ti phale uttaman ’’ ti vuttaṃ .
Ututtayānukūlan ti gimhe araññe , hemante rukkhamūle , vasantakāle suññāgāre gato .
Semhadhātukassa araññaṃ , pittadhātukassa rukkhamūlaṃ , vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ .
Mohacaritassa araññaṃ anukūlaṃ mahāaraññe cittaṃ na saṅkuṭati , dosacaritassa rukkhamūlaṃ , rāgacaritassa suññāgāraṃ .
Ṭhānacaṅkamāni uddhaccapakkhikāni , sayanaṃ līnapakkhikaṃ , pallaṅkābhujanena nisajjāya daḷhabhāvaṃ , ujukāyaṃ paṇidhānena assāsapassāsānaṃ pavattanasukhaṃ ‘‘ parimukhaṃ satin ’’ ti iminā ārammaṇapariggahūpāyaṃ dasseti .
Kārīti karaṇasīlo
V0.133 .Etassa vibhaṅge ‘‘ assasati passasatī ’’ ti avatvā ‘‘ sato kārī ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā ‘‘ assasati passasatī ’’ ti
M0.150 vutte ‘‘ paṭhamacatukkaṃ eva labbhati , na sesānī ’’ ti ca ‘‘ dīghaṃassāsavasenāti alopasamāsaṃ katvā ’’ iti ca ‘‘ ekatthatāya avikkhepan ’’ ti ca ‘‘ asambhogavasena pajānato ’’ ti ca ‘‘ tena ñāṇenā ’’ ti ca ‘‘ pajānatoti vuttañāṇenā ’’ ti ca ‘‘ satokārīti satisampajaññāhikārī ’’ ti ca ‘‘ paṭinissaggānupassino assāsāva paṭinissaggānupassiassāsā ’’ ti ca likhitaṃ .Uppaṭipāṭiyā āgata mpi yujjateva , tena ṭhānena paṭisiddhaṃ .
Tāluṃ āhacca nibbāyanato kira potako sampatijātova khipitasaddaṃ karoti , chandapāmojjavasena cha purimā tayoti nava .
Ekenākārenāti assāsavasena vā passāsavasena vā evaṃ ānāpānassatiṃ bhāvayato kāye kāyānupassanāsatikammaṭṭhānabhāvanā sampajjati .
Kāyoti assāsapassāsā .
Upaṭṭhānaṃ sati .
Dīghan ti sīghaṃ gataṃ assāsapassāsaṃ .
Addhānasaṅkhāteti kālasaṅkhāte viya kālakoṭṭhāseti attho , dīghakāle vāti attho .
Eko hi assāsamevūpalakkheti , eko passāsaṃ , eko ubhayaṃ , tasmā ‘‘ vibhāgaṃ akatvā ’’ ti vā vuttaṃ , chandoti evaṃ assāsato , passāsato ca assādo uppajjati , tassa vasena kattukamyatāchando uppajjati .
Tato pāmojjan ti .
Assāsapassāsānaṃ duviññeyyavisayattā cittaṃ vivattati , gaṇanaṃ pahāya phuṭṭhaṭṭhānameva manasi karontassa kevalaṃ upekkhāva saṇṭhāti .
Cattāro vaṇṇāti ‘‘ pattassa tayo vaṇṇā ’’ tiādīsu viya cattāro saṇṭhānāti attho .
Tathābhūtassāti ānāpānassatiṃ bhāvayato .
Saṃvaroti satisaṃvaro .
Atha vā paṭhamena jhānena nīvaraṇānaṃ , dutiyena vitakkavicārānaṃ , tatiyena pītiyā , catutthena sukhadukkhānaṃ , ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāya , paṭighasaññāya , nānattasaññāya vā pahānaṃ .
‘‘ Sīlanti veramaṇi sīlaṃ , cetanā sīlaṃ , saṃvaro sīlaṃ , avītikkamo sīlan ’’ ti ( paṭi . ma .1.39 thokaṃ visadisaṃ ) vuttavidhināpettha attho daṭṭhabbo .
‘‘ Atthato tathā tathā pavattadhammā upadhāraṇasamādhānasaṅkhātena sīlanaṭṭhena sīlanti vuccantī ’’ ti vuttaṃ .
Tathā ‘‘ ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā ’’ ti etthāpi cetanāsīlameva , katthaci viratisīlampīti attho daṭṭhabbo .
Aññathā paṇṇattivajjesupi sikkhāpadesu viratippasaṅgo ahosi
M0.151 , pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatīti katvā tassāpi viratippasaṅgo .Tasmiṃ ārammaṇeti ānāpānārammaṇe .
Tāya satiyāti tattha uppannasatiyā .
‘‘ Tena manasikārenāti āvajjanenā ’’ ti likhitaṃ .
Etena nānāvajjanappavattidīpanato nānājavanavārehipi sikkhati nāmāti dīpitaṃ hoti , yena pana manasikārena
V0.134 vā .Ñāṇuppādanādīsūti ettha ādisaddena yāva pariyosānaṃ veditabbaṃ .
‘‘ Tatrāti tasmiṃ ānāpānārammaṇe .
Evan ti idāni vattabbanayenā ’’ ti likhitaṃ .
Tatrāti tesaṃ assāsapassāsānaṃ vā .
Tañhi ‘‘ pubbe apariggahitakāle ’’ ti iminā suṭṭhu sameti .
‘‘ Paṭhamavādo dīghabhāṇakānaṃ .
Te hi ‘ paṭhamajjhānaṃ labhitvā nānāsane nisīditvā dutiyatthāya vāyāmato upacāre vitakkavicāravasena oḷārikacittappavattikāle pavattaassāsapassāsavasena oḷārikā ’ ti vadanti .
‘ Majjhimabhāṇakā jhānalābhissa samāpajjanakāle , ekāsanapaṭilābhe ca uparūpari cittappavattiyā santabhāvato paṭhamato dutiyassupacāre sukhumataṃ vadantī ’’’ ti likhitaṃ .
Vipassanāyaṃ panāti catudhātuvavatthānamukhena abhiniviṭṭhassa ayaṃ kamo , aññassa cāti veditabbaṃ .
Ettakaṃ rūpaṃ , na ito aññanti dassanaṃ sandhāya ‘‘ sakalarūpapariggahe ’’ ti vuttaṃ .
Rūpārūpapariggaheti ettha aniccatādilakkhaṇārammaṇikabhaṅgānupassanato pabhuti balavatī vipassanā .
Pubbe vuttanayenāti sabbesaṃyeva pana matena apariggahitakāletiādinā .
Sodhanā nāma vissajjanaṃ .
Assāti ‘‘ passambhayaṃ kāyasaṅkhāran ’’ ti padassa .
Purato namanā ānamanā .
Tiriyaṃ namanā vinamanā .
Suṭṭhu namanā sannamanā .
Pacchā namanā paṇamanā .
Jāṇuke gahetvā ṭhānaṃ viya iñjanāti ānamanādīnaṃ āvibhāvatthamuttanti veditabbaṃ .
Yathārūpehi ānamanādi vā kampanādi vā hoti , tathārūpe passambhayanti sambandho .
Iti kirāti iti ce .
Evaṃ santeti santasukhumampi ce passambhati .
Pabhāvanāti uppādanaṃ .
Assāsapassāsānaṃ vūpasantattā ānāpānassatisamādhissa bhāvanā na hoti .
Yasmā taṃ natthi , tasmā na samāpajjati , samāpattiyā abhāvena na vuṭṭhahanti .
Iti kirāti evametaṃ tāva vacananti tadetaṃ
M0.152 .Saddova saddanimittaṃ ,‘‘ sato assasati sato passasatī ’’ ti padāni patiṭṭhapetvā dvattiṃsapadāni cattāri catukkāni veditabbāni .
Appaṭipīḷanan ti tesaṃ kilesānaṃ anuppādanaṃ kiñcāpi cetiyaṅgaṇavattādīnipi atthato pātimokkhasaṃvarasīle saṅgahaṃ gacchanti ‘‘ yassa siyā āpattī ’’ ti ( mahāva .134) vacanato .
Tathāpi ‘‘ na tāva , sāriputta , satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti uddisati pātimokkhaṃ , yāva na idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavantī ’’ ti ettha anadhippetattā ‘‘ ābhisamācārikan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Yaṃ panettha āpattiṭṭhāniyaṃ na hoti , taṃ amissamevā ’’ ti vuttaṃ .
Yathāvuttenāti
V0.135 yogānuyogakammassa padaṭṭhānattā .Sallahukavutti aṭṭhaparikkhāriko .
Pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānan ti ettha jhānampi nimittampi tadatthajotikāpi pariyatti idha kammaṭṭhānaṃ nāma .
Gamanāgamanasampannatādi senāsanaṃ .
Saṃkiliṭṭhacīvaradhovanādayo khuddakapalibodhā .
‘‘ Antarā patitaṃ nu kho ’’ ti vikampati .
Ajjhattaṃ vikkhepagatenāti niyakajjhatte vikkhepagatena .
Sāraddhā asamāhitattā .
Upanibandhanathambhamūlaṃ nāma nāsikaggaṃ , mukhanimittaṃ vā .
Tatthevāti nāsikaggādinimitte .
‘‘ Dolāphalakassa ekapasse eva ubho koṭiyo majjhañca passatī ’’ ti vadanti .
Idha panāti kakacūpame .
Desatoti phusanakaṭṭhānato .
‘‘ Nimittaṃ paṭṭhapetabban ti nimitte sati paṭṭhapetabbā ’’ ti vuttaṃ .
Garūhi bhāvetabbattā garukabhāvanaṃ .
Ekacce āhūti ekacce jhāyino āhu .
‘‘ Saññānānatāyā ’’ ti vacanato ekaccehi vuttampi pamāṇameva , saṅgītito paṭṭhāya aṭṭhakathāya anāgatattā tathā vuttaṃ .
‘‘ Mayhaṃ tārakarūpaṃ nu kho upaṭṭhātī ’’ tiādiparikappe asatipi dhātunānattena etāsaṃ dhātūnaṃ uppatti viya kevalaṃ bhāvayato tathā tathā upaṭṭhāti .
‘‘ Na nimittan ’ ti vattuṃ na vaṭṭati sampajānamusāvādattā ’’ ti vuttaṃ .
Kammaṭṭhānan ti idha vuttapaṭibhāganimittameva .
Nimitte
M0.153 paṭibhāge .Nānākāran ti ‘‘ cattāro vaṇṇā vattantī ’’ ti vuttanānāvidhataṃ .
Vibhāvayan ti jānaṃ pakāsayaṃ .
Assāsapassāseti tato sambhūte nimitte , assāsapassāse vā nānākāraṃ .
Nimitte hi cittaṃ ṭhapentova nānākāratañca vibhāveti , assāsapassāse vā sakaṃ cittaṃ nibandhatīti vuccati .
Tārakarūpādi vaṇṇato .
Kakkhaḷattādi lakkhaṇato .
Aṭṭhakathāsu paṭikkhittan ti āsannabhavaṅgattāti kāraṇaṃ vatvā sīhaḷaṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ .
Kasmā ?
Yasmā chaṭṭhe , sattame vā appanāya sati maggavīthiyaṃ phalassa okāso na hoti , tasmā .
Idha hotūti ce ?
Na , lokiyappanāpi hi appanāvīthimhi lokuttarena samānagatikāvāti paṭiladdhajjhānopi bhikkhu diṭṭhadhammasukhavihāratthāya jhānaṃ samāpajjitvā sattāhaṃ nisīditukāmo catutthe , pañcame vā appetvā nisīdati , na chaṭṭhe , sattame vā .
Tattha hi
V0.136 appanā .Tato paraṃ appanāya ādhārabhāvaṃ na gacchati .
Āsannabhavaṅgattā catutthaṃ , pañcamaṃ vā gacchati thale ṭhitaghaṭo viya javanānamantare ṭhitattāti kira ācariyo .
Puthuttārammaṇāni anāvajjitvā jhānaṅgāneva āvajjanaṃ āvajjanavasī nāma .
Tato paraṃ catunnaṃ , pañcannaṃ vā paccavekkhaṇacittānaṃ uppajjanaṃ , taṃ paccavekkhaṇavasī nāma .
Teneva ‘‘ paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā ’’ ti vuttaṃ .
Samāpajjanavasī nāma yattakaṃ kālaṃ icchati tattakaṃ samāpajjanaṃ , taṃ pana icchitakālaparicchedaṃ patiṭṭhāpetuṃ samatthatāti .
‘‘ Adhiṭṭhānavasiyā vuṭṭhānavasino ayaṃ nānattaṃ adhiṭṭhānānubhāvena javanaṃ javati , vuṭṭhānānubhāvena pana adhippetato adhikaṃ javatī ’’ tipi vadanti .
Apica pathavīkasiṇādiārammaṇaṃ āvajjitvā javanañca javitvā puna āvajjitvā tato pañcamaṃ jhānaṃ cittaṃ hoti , ayaṃ kira ukkaṭṭhaparicchedo .
Bhagavato pana āvajjanasamanantarameva jhānaṃ hotīti sabbaṃ anugaṇṭhipade vuttaṃ .
‘‘ Vatthun ti hadayavatthuṃ .
Dvāran ti cakkhādi .
Ārammaṇan ti rūpādī ’’ ti likhitaṃ .
Yathāpariggahitarūpārammaṇaṃ vā viññāṇaṃ passati , aññathāpi passati .
Kathaṃ ?
‘‘ Yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā ’’ ti vuttaṃ .
Yathāpariggahitarūpesu vatthudvārārammaṇāni yassa viññāṇassa , taṃ viññāṇaṃ yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ
M0.154 tampi passati , ekassa vā ārammaṇasaddassa lopo daṭṭhabboti ca mama takko vicāretvāva gahetabbo .Tato paraṃ tīsu catukkesu dve dve padāni ekamekaṃ katvā gaṇetabbaṃ .
Samathena ārammaṇato vipassanāvasena asammohato pītipaṭisaṃvedanamettha veditabbaṃ .
‘‘ Dukkhametaṃ ñāṇan ’’ tiādīsu pana ‘‘ ārammaṇato asammohato ’’ ti yaṃ vuttaṃ , idha tato vuttanayato uppaṭipāṭiyā vuttaṃ .
Tattha hi yena mohena taṃ dukkhaṃ paṭicchannaṃ , na upaṭṭhāti , tassa vihatattā vā evaṃ pavatte ñāṇe yathāruci paccavekkhituṃ icchiticchitakāle samatthabhāvato vā dukkhādīsu tīsu asammohato ñāṇaṃ vuttaṃ .
Nirodhe ārammaṇato taṃsampayuttā pītipaṭisaṃvedanā asammohato na sambhavati mohappahānābhāvā , paṭisambhidāpāḷivirodhato ca .
Tattha ‘‘ dīghaṃ assāsavasenā ’’ tiādi ārammaṇato dassetuṃ vuttaṃ .
Tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti tadārammaṇassa paṭisaṃviditattāti ettha adhippāyo .
‘‘ Āvajjato ’’ tiādi asammohato pītipaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ vuttaṃ .
Aniccādivasena jānato , passato , paccavekkhato
V0.137 ca .Tadadhimuttatāvasena adhiṭṭhahato , adhimuccato , tathā vīriyādiṃ samādahato khaṇikasamādhinā .
Abhiññeyyan ti ñātapariññāya .
Pariññeyyan ti tīraṇapariññāya .
Sabbañhi dukkhasaccaṃ abhiññeyyaṃ , pariññeyyañca .
Tatra cāyaṃ pītīti likhitaṃ .
Abhiññeyyan tiādi maggakkhaṇaṃ sandhāyāhāti vuttaṃ .
Maggena asammohasaṅkhātavipassanākiccanipphattito maggopi abhiññeyyādiārammaṇaṃ karonto viya vutto .
Vipassanābhūmidassanatthan ti samathe kāyikasukhābhāvā vuttaṃ .
Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī … pe … sikkhati passambhayaṃ cittasaṅkhārapaṭisaṃvedī … pe … sikkhatīti etesu .
Modanādi sabbaṃ pītivevacanaṃ .
Aniccānupassanādi kilese , tammūlake khandhābhisaṅkhāre .
Evaṃ bhāvitoti na catukkapañcakajjhānanibbattanena bhāvito .
Evaṃ sabbākāraparipuṇṇaṃ katvā bhāvito .
Vipassanāmaggapaccavekkhaṇakālesupi pavattaassāsamukheneva sabbaṃ dassitaṃ upāyakusalena bhagavatā .
168. Kasmā idaṃ vuccati amhehīti adhippāyo .