Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā
260.‘‘ Yaṃ
M0.479V0.437 bhesajjañceva assā ’’ ti parato ‘‘ tadubhayena bhiyyoso mattāya kissā hontī ’’ tiādinā virodhadassanato nidānānapekkhaṃ yathālābhavasena vuttanti veditabbaṃ .Yathānidānaṃ kasmā na vuttanti ce ?
Tadaññāpekkhādhippāyato .
Sabbabuddhakālepi hi sappiādīnaṃ sattāhakālikabhāvāpekkhāti tathā vacanena bhagavato adhippāyo , teneva ‘‘ āhāratthañca phareyya , na ca oḷāriko āhāro paññāyeyyā ’’ ti vuttaṃ .
Tathā hi kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitun ti ettha ca kālaparicchedo na kato .
Kutoyeva pana labbhā tadaññāpekkhādhippāyo bhagavato mūlabhesajjādīni tāni paṭiggahetvā yāvajīvanti kālaparicchedo .
Yaṃ pana ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , tāni pañca bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitun ’’ ti vacanaṃ , taṃ ‘‘ sannidhiṃ katvā aparāparasmiṃ divase kāle eva paribhuñjituṃ anujānāmī ’’ ti adhippāyato vuttanti veditabbaṃ .
Aññathā atisayattābhāvato ‘‘ yaṃ bhesajjañceva assā ’’ tiādi vitakkuppādo na sambhavati .
Paṇītabhojanānumatiyā pasiddhattā ābādhānurūpasappāyāpekkhāya vuttānīti ce ?
Tañca na , bhiyyoso mattāya kisādibhāvāpattidassanato .
Yathā ‘‘ ucchurasaṃ upādāya phāṇitan ’’ ti vuttaṃ , tathā ‘‘ navanītaṃ upādāya sappin ’’ ti vattabbato navanītaṃ visuṃ na vattabbanti ce ?
Na , visesadassanādhippāyato .
Yathā phāṇitaggahaṇena siddhepi parato ucchuraso visuṃ anuññāto ucchusāmaññato guḷodakaṭṭhāne ṭhapanādhippāyato .
Tathā navanīte visesavidhidassanādhippāyato navanītaṃ visuṃ anuññātanti veditabbaṃ .
Visesavidhi panassa bhesajjasikkhāpadaṭṭhakathā vasena veditabbaṃ .
Vuttañhi tattha ‘‘ pacitvā sappiṃ katvā paribhuñjitukāmena adhotampi pacituṃ vaṭṭatī ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.622).
Tattha sappi pakkāva hoti , nāpakkā .
Tathā phāṇitampi .
Navanītaṃ apakkameva .
Etthāha
V0.438 – navanītaṃ viya ucchurasopi sattāhakālikapāḷiyaṃ eva vattabboti ?Na vattabbo .
Kasmā ?
Sattāhakālikapāḷiyaṃ vutte
M0.480 ucchuraso guḷāpadesena yathā agilānassa phāṇitaṃ paṭisiddhaṃ , tathā ucchurasopīti āpajjati , avutte pana guḷaṃ viya so phāṇitasaṅkhyaṃ na gacchati .Idha avatvā pacchā vacanena guḷodakaṭṭhāneva ṭhapito hoti .
Tadatthameva pacchābhattaṃ vaṭṭanakapānakādhikāre vutto , tasmā eva yāmakālikoti ce ?
Na , aṭṭhakathāvirodhato .
Na upādāyatthassa nissayatthattāti ce ?
Kiṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ ucchurasaṃ upādāya ucchuvikati phāṇitanti veditabbā ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.623) yadetaṃ nissaggiyaṭṭhakathāvacanaṃ , tattha ‘‘ upādāyā ’’ ti imassa nissāya paccayaṃ katvāti atthoti .
Na , parato aparakiriyāya adassanato .
Yathā ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe cā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.204,400;3.421,425; saṃ . ni .2.43)‘‘ paṭiccā ’’ ti imassa ussukkavacanassa ‘‘ uppajjatī ’’ ti aparakiriyā dissati , na tathā ‘‘ ucchurasaṃ upādāyā ’’ ti ettha aparakiriyā dissatīti .
Ayuttametaṃ tattha tadabhāvepi siddhattā .
Yathā ‘‘ cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpan ’’ ti ( dha . sa .584) ettha aparakiriyāya abhāvepi ussukkavacanaṃ siddhaṃ , tathā etthāpi siyāti ?
Na , tattha pāṭhasesāpekkhattā .
Yathā cattāro mahābhūtā upādāya vuttaṃ , pavattakaṃ vā rūpanti imaṃ pāṭhasesaṃ sā pāḷi apekkhati , na tathā idaṃ aṭṭhakathā vacanaṃ kañci pāṭhaṃ apekkhati .
Paripuṇṇavādino hi aṭṭhakathācariyā .
Saññākaraṇamattaṃ vā tassa rūpassa .
‘‘ Atthi rūpaṃ upādāyā ’’ tiādīsu ( dha . sa .584) hi saññākaraṇamattaṃ , evamidhāpīti veditabbaṃ .
Idha pana ‘‘ ucchurasaṃ upādāyā ’’ ti ucchurasaṃ ādiṃ katvā , tato paṭṭhāyāti attho , tasmā ‘‘ ucchurasena saṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ agilāno bhikkhu viññāpetvā bhuñjanto paṇītabhojanasikkhāpadena kāretabbo , bhikkhunī pāṭidesaniyenā ’’ ti vuttaṃ , taṃ ayuttanti eke .
Te visesahetuno abhāvaṃ dassetvā paññāpetabbā .
Ettāvatā ‘‘ ucchurasaṃ upādāyāti ucchurasaṃ ādiṃ katvā ’’ tiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ micchā gahetvā yadi ‘‘ ucchurasaṃ upādāyā ’’ ti vacanena ucchuraso phāṇitaṃ siyā ,‘‘ apakkā vā ’’ ti vacanaṃ niratthakaṃ apakkavacanena ucchurasassa gahitattā .
Atha ‘‘ pakkā vā ’’ ti vacanena ucchuraso phāṇitanti siddhaṃ ,‘‘ ucchurasaṃ upādāyā ’’ ti vacanaṃ niratthakanti uttaraṃ vuttaṃ , taṃ anuttaranti sādhitaṃ hoti .
So cetehi apakkā vāti sāmaṃ bhikkhunā apakkā
M0.481 vā .Avatthukapakkā vāti bhikkhunāva sāmaṃ vinā vatthunā pakkā vāti attho .
Tasmā aññathā ‘‘ savatthukapakkā vā ’’ ti ca vattabbanti attho dassito , so duṭṭhu dassito .
Kasmā ?
Mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ jhāmaucchuphāṇitaṃ vā koṭṭitaucchuphāṇitaṃ vā purebhattameva vaṭṭatī ’’ ti vuttattā ,‘‘ savatthukapakkā vā ’’ ti vacanassa ca laddhivirodhato avuttattā .
‘‘ Mahāpaccariyaṃ pana ‘ etaṃ savatthukapakkaṃ vaṭṭati no vaṭṭatī ’ ti
V0.439 pucchaṃ katvā ‘ ucchuphāṇitaṃ pacchābhattaṃ no vaṭṭanakaṃ nāma natthī ’ ti vuttaṃ , taṃ yuttan ’’ ti ( pārā . aṭṭha .2.623) vuttattā ca savatthukapakkā vāti attho ca vuttoyeva hoti , tasmā duddassitoti siddhaṃ .Āhāratthan ti āhārapayojanaṃ .
Āhārakiccaṃ yāpananti atthoti ca .
262. Telaparibhogenāti sattāhakālikaparibhogena .
263. Sati paccayeti ettha satipaccayatā gilānāgilānavasena dvidhā veditabbā .
Vikālabhojanasikkhāpadassa hi anāpattivāre yāmakālikādīnaṃ tiṇṇampi avisesena satipaccayatā vuttā .
Imasmiṃ khandhake ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , gilānassa guḷaṃ , agilānassa guḷodakaṃ , anujānāmi , bhikkhave , gilānassa loṇasovīrakaṃ , agilānassa udakasambhinnan ’’ ti vuttaṃ .
Tasmā siddhaṃ satipaccayatā gilānāgilānavasena duvidhāti .
Aññathā asati paccaye guḷodakādīsu āpajjati .
Tato ca pāḷivirodho .
Piṭṭhehīti pisitatelehi .
Koṭṭhaphalan ti koṭṭharukkhassa phalaṃ .
‘‘ Madanaphalaṃ vā ’’ ti ca likhitaṃ .
Hiṅgujatu nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapallavapavāḷapākanipphannā .
Hiṅgusipāṭikā nāma tassa mūlasākhapākanipphannā .
Takaṃ nāma tassa rukkhassa tacapākodakaṃ .
Takapattīti tassa pattapākodakaṃ .
Takapaṇṇīti tassa phalapākodakaṃ .
Atha vā ‘‘ takaṃ nāma lākhā .
Takapattīti kittimalomalākhā .
Takapaṇṇīti pakkalākhā ’’ ti likhitaṃ .
Ubbhidaṃ nāma ūsapaṃsumayaṃ .
264. Chakaṇaṃ gomayaṃ .
Pākatikacuṇṇaṃ nāma apakkakasāvacuṇṇaṃ , tena ‘‘ ṭhapetvā gandhacuṇṇaṃ sabbaṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Cālitehīti parissāvitehi .
265. Nānāsambhārehi katan ti nānosadhehi .