Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā
Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cāti ettha ca -saddo atirekattho , tena aññāpi atthīti dīpeti .
Tampi sālavanaṃ upagantvā mittasuhajje apaloketvā nivattanato upavattanan ti pākaṭaṃ jātaṃ kira .
Yamakasālānan ti ekā kira sālapanti sīsabhāge , ekā pādabhāge .
Tatrāpi eko
V0.20 taruṇasālo sīsabhāgassa āsanne hoti , eko pādabhāgassa , mūlakhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbitvā ṭhitasālānantipi vuttaṃ .Anupādisesāya nibbānadhātuyāti itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ ‘‘ katakicco pītija hāsa ceto averamukhenābhatakuṇḍalenā ’’ tiādīsu viya .
Parinibbāne parinibbānahetu , tasmiṃ ṭhāne vā mā socittha cittena , mā paridevittha vācāya ‘‘ paridevanaṃ vilāpan ’’ ti vacanato .
Mahāsamaṇenāti nissakkatthe karaṇavacanaṃ .
Sūriyaṃ ’ sūbhi paṭukarā ’ bhā ’ riṇassa tāṇā ityatreva .
Yañca bhagavato anuggahaṃ , tassa anuggahassāti ācariyā .
Ekacce pana ‘‘ yaṃ yasmā ahaṃ anuggahito ’’ ti vadanti .
Nibbasanānīti niṭṭhitavasanakiccāni , mayā paribhuñjitvā apanītāni
M0.22 .Yadi suyuttāni dhāressasīti pucchati , kavacasadisāni sāṇāni .
Issariyasadisā nava anupubbavihārādayo .
Aṭṭha samāpattiyo nirodhasamāpatti ca paṭilābhakkamena ‘‘ anupubbavihārā ’’ ti vuttā .
Anāgate sannikaṭṭhe , tathātīte cirantane ;
Kāladvayepi kavīhi , purāsaddo payujjate .
Satthusāsanameva pariyatti satthusāsanapariyatti , sā suttageyyādivasena navaṅgā .
Tipiṭakameva sabbapariyattippabhedaṃ dhārentīti tipiṭakasabbapariyattippabhedadharā .
‘‘ Vinā na sakkā ’’ ti na vattabbaṃ ‘‘ tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare ’’ ti vuttattā , evaṃ santepi atthi viseso tehi sammukhāpi asammukhāpi sutaṃ , therena pana asammukhāpaṭiggahitaṃ nāma natthīti .
Na vāyan ti ettha vāti vibhāsā , aññāsipi na aññāsipīti attho .
Tatra uccinane .
Bahusaddo vipullattho ‘‘ anantapāraṃ bahu veditabbamitya ’’ treva .
Pubbe ‘‘ tipiṭakasabbapaayattippabhedadhare ’’ ti vuttattā ‘‘ bahu cānena … pe … pariyatto ’’ ti na yujjatīti ce ?
Na , tipiṭakassa anantattā , tasmā amhe upādāya tena bahu pariyattoti adhippāyo .
Itarathā ānandatthero tehi appassutoti āpajjati ,‘‘ asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthī ’’ ti vacanavirodho ca .
Aḍḍhamāso atikkantoti ettha eko divaso naṭṭho , so pāṭipadadivaso , kolāhaladivaso nāma so , tasmā idha na gahito .
Saṃvegavatthuṃ kittetvā kīḷanato sādhukīḷanaṃ nāma .
Svepīti api -saddo apekkhāmantānuññāya .
Subhasuttaṃ ‘‘ aciraparinibbute bhagavatī ’’ ti ( dī . ni .1.444) vuttattā caturāsītidhammakkhandhasahassesu antogadhaṃ na hotīti ce ?
Na , bhagavato kāle laddhanayattā kathāvatthu viya .
Chaḍḍitā patitā uklāpā chaḍḍitapatitauklāpā .
Āṇā eva appaṭihataṭṭhena cakkanti āṇācakkaṃ .
Ekato ettha nipatantīti ekanipātanaṃ .
Ākāsena āgantvā nisīdīti eketi etaṃ dutiyavāre gamanaṃ sandhāyāti āyasmā upatisso
V0.21 .Paṭhamaṃ vā ākāsena gantvā parisaṃ patvā bhikkhupantiṃ apīḷento pathaviyaṃ nimujjitvā āsane eva attānaṃ dassesi .
Ubhayathā ca āpāthaṃ gato , tena ubhayampi yujjati , aññathā dvīsu ekaṃ abhūtaṃ āpajjati .
Atha
M0.23 kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ pucchi … pe … āyasmā upālitthero vissajjesīti idaṃ pubbe ‘‘ paṭhamaṃ āvuso upālī ’’ tiādinā ( cūḷava .439) vuttapucchāvissajjanaṃ saṅkhipitvā saṅgītikārakehi dassitavacananti gaṇṭhipade likhitaṃ .Tathā hotu , kimatthaṃ panettha ‘‘ nidānampi pucchi , puggalampi pucchi , vatthumpi pucchī ’’ ti evaṃ pubbe dassitānukkamena avatvā ‘‘ vatthumpi pucchi , nidānampi pucchi , puggalampi pucchī ’’ ti evaṃ anukkamo katoti ?
‘‘ Vatthumūlakattā sikkhāpadapaññattiyā uppaṭipāṭiyā vuttan ’’ ti vadanti eke .
Ettha pana vicāraṇā verañjakaṇḍe sampatte karīyati .
Rājāgāraketi evaṃnāmake uyyāne .
Abhiramanārahaṃ kira rājāgārampi .
Tattha , yassa vasenetaṃ evaṃ nāmaṃ labhati .
Atha kho ‘‘ āyasmā mahākassapo ’’ tiādinā pubbe vuttameva saṅkhipitvā dasseti saṅgītikārako vasīgaṇo .
Yadi evaṃ yathā nidānampi pucchi , puggalampi pucchīti ettha pucchākkamo dassito , tathā ānandattherassa vissajjanakkamopi kimatthaṃ na dassitoti ce ?
Iminānukkamena saṅgahaṃ pañcapi nikāyā anāruḷhāti dassanatthaṃ .
Kathaṃ pana āruḷhāti ?
Āyasmā mahākassapo pañcapi nikāye anukkameneva pucchi , ānandatthero pana anukkameneva pucchitampi apucchitampi tassa tassa suttassa sabhāvaṃ antarā uppannaṃ vatthuṃ uddesaniddesakkamaṃ mātikāvibhaṅgakkamanti evamādisabbaṃ anurūpavacanaṃ pakkhipitvā vissajjesi , tenevāha ‘‘ eteneva upāyena pañcapi nikāye pucchī ’’ ti .
Atha vā ‘‘ ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ’’ ti vattabbe ‘‘ rājāgārake ambalaṭṭhikāyan ’’ ti uppaṭipāṭivacanenapi imamatthaṃ dīpeti .
‘‘ Ambalaṭṭhikāyaṃ viharati rājāgārake ’’ ti hi vuttaṃ .
Gahakāran ti imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena sakkā so daṭṭhuṃ , tassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ taṃ ñāṇaṃ avindanto vicarinti attho .
Dukkhā jāti punappunan ti idaṃ gahakārakagavesanassa kāraṇavacanaṃ .
Sabbā te phāsukāti tava sabbā anavasesakilesaphāsukā mayā bhaggā .
Gahakūṭaṃ nāma avijjā .
Somanassasahagataṃ ñāṇaṃ somanassamayaṃ .
Na hi somanassamayaṃ ñāṇaṃ khandhasabhāvabhedato .
Daḷhīkammasithilakaraṇappayojanāti yebhuyyatāya vuttaṃ , taṃ
M0.24 pana tattha tattha pakāsayissāma .Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti ettha pāṇātipāto akusalanti evamādīsu
V0.22 maraṇādhippāyassa jīvitindriyupacchedakappayogasamuṭṭhāpikā cetanā akusalaṃ , na pāṇasaṅkhātajīvitindriyassa upacchedakasaṅkhāto atipāto .Tathā adinnassa parasantakassa ādānasaṅkhātā viññatti abyākato dhammo , tabbiññattisamuṭṭhāpikā theyyacetanā akusalo dhammoti ( paṭṭhā .1.1.27) evamādinā aññamaññasaṅkaravirahite dhamme paṭibalo vinetuṃ .
Jātarūparajataṃ parasantakaṃ theyyacittena gaṇhantassa yathāvatthuṃ pārājikathullaccayadukkaṭesu aññataraṃ , bhaṇḍāgārikasīsena diyyamānaṃ gaṇhantassa pācittiyaṃ , attatthāya gaṇhantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ , kevalaṃ lolatāya gaṇhantassa anāmāsadukkaṭaṃ , rūpiyachaḍḍakasammatassa anāpattīti evaṃ aññamaññasaṅkaravirahite vinayepi paṭibalo vinetunti attho .
Bhāvetīti vaḍḍheti , etena phalavasena javanavasena ca cittassa vuddhiṃ dasseti .
‘‘ Avisiṭṭhan ’’ ti pāṭho , sādhāraṇanti attho .
Desentassa vasenettha , desanā piṭakattayaṃ ;
Sāsitabbavasenetaṃ , sāsanantipi vuccati .
Kathetabbassa atthassa , vasenāpi kathāti ca ;
Desanā sāsanā kathā , bhedampevaṃ pakāsaye .
Sāsanassa napuṃsakattā ‘‘ yathā … pe … dhammasāsanānī ’’ ti vuttaṃ .
Duccaritasaṃkilesaṃ nāma atthato cetanā , tathākārappavattacittuppādo vā .
Aniccādilakkhaṇaṃ paṭivijjhitvā pavattattā vipassanācittāni visayato lokiyā ’ bhisamayo asammohato lokuttaro , lokuttaro eva vā abhisamayo visayato nibbānasaṅkhātassa atthassa , itarassa maggādikassa asammohatotipi eke .
Ettha ‘‘ paṭivedho ’’ ti vuttaṃ ñāṇaṃ , taṃ kathaṃ gambhīranti ce ?
Gambhīrassa udakassa pamāṇaggahaṇakāle dīghena pamāṇena bhavitabbaṃ , evaṃ alabbhaneyyabhāvadassanatthaṃ idānīti vuttanti eke .
Yassa catthāya maggaphalatthāya .
Tañca atthaṃ nānubhonti nādhigacchanti kañci attanā adhippetaṃ , itivādapamokkhañca .
Kasmā ?
Atthassa anupaparikkhitvā gahitattā .
Adhigataphalattā paṭividdhākuppo .
Puna khīṇāsavaggahaṇena
M0.25 arahantameva dasseti , na sekkhaṃ .So hi yathā bhaṇḍāgāriko rañño kaṭakamakuṭādiṃ gopetvā icchiticchitakkhaṇe upaneti , evaṃ sahetukānaṃ sattānaṃ maggaphalatthāya dhammaṃ desesi .
Tāsaṃyeva tattha vinayapiṭake pabhedato vuttattā , vāyamitvā tā eva pāpuṇātīti ācariyā .
Kimatthaṃ tissova vijjā tattha vibhattāti ?
Sīlasampattiyā etaparamupanissayabhāvato .
‘‘ Aparehipi sattahaṅgehi samannāgato bhikkhu vinayadharo
V0.23 hoti .Āpattiṃ jānāti , anāpattiṃ , lahukaṃ āpattiṃ , garukaṃ āpattiṃ , anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati … pe … dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati … pe … āsavānañca khayā … pe … upasampajja viharatī ’’ ti ( pari .327) suttamettha sādhakaṃ .
Vinayaṃ pariyāpuṇitvā sīlasampattiṃ nissāya āsavakkhayañāṇena saheva viya dibbacakkhupubbenivāsānussatiñāṇāni paṭilabhati .
Visuṃ etesaṃ parikammakiccaṃ natthīti dassanatthaṃ tāsaṃyevāti vuttanti ca vadanti eke .
Abhidhamme pana tissovijjā cha abhiññā catasso ca paṭisambhidā aññe ca sammappadhānādayo guṇavisesā vibhattā .
Kiñcāpi vibhattā , tathāpi visesato paññājātikattā catasso paṭisambhidā pāpuṇātīti dassanatthaṃ tāsaṃ tatthevāti avadhāraṇavipallāso kato .
Attanā duggahitena dhammenāti pāṭhaseso .
Kattari cetaṃ karaṇavacanaṃ , hetutthe ca , attanā duggahitahetūti adhippāyo .
Kasmā panāti ‘‘ anulomiko ’’ ti vuttatthaṃ dīpeti .
Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanānayo .