9. Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā
391. Veḷuvaneyevāti idaṃ tehi vuttavelaṃ sandhāya vuttaṃ .
‘‘ Pubbe mayaṃ āvuso sutena avocumhā ’’ ti ‘‘ amhehi sā ussāhitā kupitehi anattamanehī ’’ tiādivacanaṃ sandhāya vuttaṃ , aññabhāgassa idan ti manussabhikkhubhāvato aññabhāgassa tiracchānachagalakabhāgassa idaṃ chagalakajātaṃ adhikaraṇaṃ .
Aññabhāgo vā assa atthīti so tiracchānachagalakabhāvasaṅkhāto aññabhāgo assa chagalakassa atthīti svāyaṃ chagalako aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ nāma .
Tattha paṭimāya sarīraṃ , silāputtakassa sarīranti nidassanaṃ , paṭhamaṃ panettha nibbacanaṃ jātipadatthotivādīnaṃ matena vuttaṃ .
Sā hi sāmibhāvena , niccabhāvena ca padhānattā sattisabhāve ṭhitā .
Tabbiparītakattā byattākati jātiyo tu padattho iti imassa suttassa vasena dutiyaṃ nibbacanaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Nāmakaraṇasaññāya ādhāroti ettha nāmameva nāmakaraṇaṃ .
Nāmaṃ karontānaṃ saññā nāmakaraṇasaññā , tassā .
Manussajātiko chagalakajātiādhāro nāma .
Na hi taṃ nāmaṃ kacchapalomaṃ viya anādhāranti adhippāyo .
Taṃ pana chagalakassa dabboti dinnanāmaṃ ‘‘ deso ’’ ti vuccati .
Tasmā theraṃ amūlakenātiādinā aññampi vatthuṃ therassa lissati silissati vohāramatteneva , na atthato , īsakaṃ allīyatīti lesoti adhippāyo .
Yasmā desalesā atthato ninnānākaraṇā , tasmā ‘‘ kañcidesaṃ lesamattaṃ upādāyā ’’ ti uddharitvā ‘‘ dasa lesā jātileso ’’ tiādi vuttanti veditabbaṃ .
Yathā nidāne
M0.201 , evaṃ sikkhāpadapaññattiyampi mātikāyampi ayamevattho .Yasmā aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti chagalakassa .
Kañcidesaṃ lesamattaṃ upādāyāti dabboti nāmaṃ upādāyāti ayamattho
V0.179 aṭṭhuppattivaseneva āvibhūto , tasmā na vibhatto .Kiñca bhiyyo aniyamattā .
Na hi mettiyabhūmajakānaṃ viya sabbesampi chagalakameva aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ hoti .
Aññaṃ gomahiṃ sādikampi hoti , na ca mettiyabhūmajakā viya sabbepi nāmalesamattameva upādiyanti .
Aññampi jātilesādiṃ upādiyanti , tasmā aniyamattā ca yathāvuttanayena na vibhattaṃ .
Kiñca bhiyyo tathā vutte chagalakasseva aññabhāgiyatā sambhavati , na aññassa , yena sova dassito .
Leso ca nāma lesova , na jātiādi , yena sova dassitoti evaṃ micchāgāhappasaṅgato ca tathā na vibhatto .
393. Aññabhāgiyassāti cuditakato aññassa .
Adhikaraṇassāti manussassa vā amanussassa vā tiracchānagatassa vāti evaṃ vattabbaṃ .
Evañhi vutte manussādīnaṃyeva jātilesādayo vuttā honti , aññathā catunnaṃ adhikaraṇānaṃ te āpajjanti ‘‘ adhikaraṇassa kañci desaṃ lesamattan ’’ ti sāmivacanaṃ pubbaṅgamaṃ uddiṭṭhattāti ce ?
Na , nāmassa viya jātiādīnaṃ manussādīnaṃ ādhārabhāvaniyamasambhavato , adhikaraṇabhāvāniyamatoti vuttaṃ hoti .
Niyame ca sati jātiyā ādhāro jāti , liṅgassa ca liṅgaṃ , āpattiyā ca āpanno ādhāro , viruddhānampi asamādinnānampi pattacīvarānaṃ sāmiko ādhāro , yena adhikaraṇasaṅkhyaṃ gaccheyyāti āpajjatīti adhikaraṇassāti padaṃ abhājetabbameva bhaveyyāti na uddharitabbaṃ siyā , uddharitabbaṃ .
Tasmā ‘‘ adhikaraṇan ti vacanasāmaññato ’’ tiādi sabbaṃ vattabbaṃ .
Apākaṭā ito aññatra dassitaṭṭhānābhāvato .
Jānitabbā ca vinayadharehi yasmā aññathā parivāre ‘‘ vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajatī ’’ tiādinā nayena anāgataṭṭhāne ‘‘ kasmā ’’ ti vutte kāraṇaṃ na paññāyeyya , tasmā tesaṃ tabbhāgiyatā ca aññabhāgiyatā ca jānitabbā vinayadharehi .
Tāsu hi viññātāsu vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajati .
Kasmā ?
Tabbhāgiyattā .
Itaraṃ na bhajati aññabhāgiyattāti sukhakāraṇato paññāyanti , tasmā vacanasāmaññato laddhaṃ adhikaraṇaṃ nissāyātiādi .
Tattha
M0.202 yasmā āpattaññabhāgiyaṃ mahāvisayaṃ , itarehi asadisaniddesañca , tasmā taṃ adhikaraṇapariyāpannampi samānaṃ visuṃ vuttaṃ ‘‘ āpattaññabhāgiyaṃ vā hotī ’’ ti .Adhikaraṇapariyāpannattā ca ‘‘ adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā ’’ ti ettha vuttanti veditabbaṃ .
Tatthāpi mahāvisayattā , mātikāyaṃ āgatattā ca paṭhamaṃ aññabhāgiyatā vuttā , pacchā tabbhāgiyatāti veditabbā .
Tattha yasmā adhikaraṇaññabhāgiyavacanena atthāpattinayena siddhaṃ .
Adhikaraṇaṃ tabbhāgiyaṃ , tasmā ‘‘ adhikaraṇaṃ tabbhāgiyaṃ hotī ’’ ti evaṃ uddesaṃ akatvā ‘‘ kathaṃ adhikaraṇaṃ adhikaraṇassa tabbhāgiyaṃ hotī ’’ ti pucchāpubbaṅgamaniddeso kato .
Tatthāpi āpattādhikaraṇassa aññabhāgiyatā kiñcāpi pārājikena
V0.180 anuddhaṃsibhādhikārattā pārājikānaṃyeva vasena vuttā , atha kho sesāpattikkhandhavasenāpi veditabbā .Yā ca sā codanā ‘‘ asuko nāma bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hotī ’’ tiādikā , tattha ‘‘ saṅghādisese thullaccayadiṭṭhi hoti , dubbhāsite saṅghādisesadiṭṭhi hotī ’’ ti evamādikā vinaye apakataññutāya , taṃtaṃvatthusarikkhatāya vā vuttāti veditabbā .
Sabbatthāpi ‘‘ pārājikadiṭṭhi hotī ’’ ti na vuttaṃ .
Tathāsaññino anāpattito .
‘‘ Tabbhāgiyavicāraṇāyan ’’ ti tabbhāgiyapadaniddese aññabhāgiyatāyapi niddiṭṭhattā vuttaṃ .
Vatthusabhāgatāyāti anuvādavatthusabhāgatāyāti attho .
Aññathā ‘‘ catasso vipattiyo ’’ ti vacanaṃ virujjheyya .
Sabhāvasarikkhāsarikkhato cāti sabhāvena sadisāsadisato .
Tattha jhānādivatthuvisabhāgatāyapi sabhāvasarikkhatāya uttarimanussadhammapārājikāpatti tasseva tabbhāgiyāva hoti .
Tathā vatthuvasena anuvādādhikaraṇaṃ , kiccādhikaraṇañca pāṭekkaṃ catubbidhampi vuttaññabhāgiyaṃ na jātaṃ , tasmā tadaññabhāgiyatāya viditāya tabbhāgiyatā pāriyesayuttiyā avuttāpi sijjhatīti katvā ‘‘ aññabhāgiyameva paṭhamaṃ niddiṭṭhan ’’ tipi vattuṃ yujjati .
Ekaṃsena tabbhāgiyaṃ na hotīti sarikkhavasena arahattaṃ āpatti anāpattīti vivādasabbhāvato abyākatabhāvena vivādādhikaraṇassapi aññabhāgiyaṃ siyā , pāḷiyaṃ āpattādhikaraṇassa vuttattā evaṃ vuttaṃ , ādito paṭṭhāyāti ‘‘ aññabhāgiyassa adhikaraṇassā ’’ ti ito paṭṭhāya .
‘‘ Methunarāgena manussaviggaho dosenātiādinā
M0.203 sarikkhato cā ’’ ti likhitaṃ .Taṃ vatthuvisabhāgatāya eva siddhaṃ .
Ayaṃ pana vatthusabhāgatāyapi sati āpattisabhāgatā sarikkhatoti no takkoti ca , ekasmimpi hi vatthusmiṃ āpattibhedo hotīti ācariyo .
Parato vuttanayena veditabbanti sambandho .
‘‘ Kiccameva kiccādhikaraṇan ’’ ti vuttattā saṅghakammānametaṃ adhivacanaṃ .
Kammalakkhaṇan ti kammānaṃ sabhāvaṃ .
Taṃ nissāyāti pubbeva hi saṃvidhāya saṅgho kammaṃ karoti .
Atha vā purimaṃ puriman ti parivāsaukkhepaniyādīni saṅghakammāni nissāya abbhānaosāraṇādi uppannanti katvā vuttaṃ .
Tasmā kiñcāpi saṅghakammameva kiccādhikaraṇaṃ , tathāpi sesaviseso labbhatīti dasseti .
394. Atthato ekaṃ , tasmā desassa atthamavatvā ‘‘ leso ’’ tiādi vuttaṃ kira .
395. Savatthukaṃ katvāti puggalassa upari āropetvā khattiyādibhāvena ekajātikopi dīgharassakāḷakodātādīnaṃ
V0.181 diṭṭhasutaparisaṅkitānaṃ vasena aññabhāgiyatā , dīghaṃ khattiyaṃ ajjhācarantaṃ disvā rassādikhattiyapaññattiyā ādhārabhāvato jātilesena codeti , ekaṃ vā khattiyaṃ ajjhācarantaṃ disvā tato visiṭṭhaññabhāgabhūtaṃ khattiyaṃ jātilesaṃ gahetvā ‘‘ khattiyo diṭṭho tvaṃ khattiyosī ’’ ti codeti diṭṭhādiaññabhāgena .Ettha ca ‘‘ dīghādayo , diṭṭhādayo ca jātināmādīnaṃ vatthubhūtattā adhikaraṇan ’’ ti likhitaṃ .
Taṃ ‘‘ adhikaraṇabhāvāniyamato ’’ ti vuttadosaṃ nātikkamati , aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ khattiyajātipaññattiyā ādhāravasena adhikaraṇatā ca veditabbā ’’ ti vuttaṃ .
Tampi nāmagottato aññissā nāmagottapaññattiyā nāma kassaci abhāvato na sabbasādhāraṇaṃ , tasmā ‘‘ adhikaraṇassā ’’ ti paduddhāraṇaṃ adhikaraṇacatukkadassanatthaṃ , taṃ samānavacanadassanatthanti no takkoti .
Tattha dīghādino vā diṭṭhādino vāti ettha dīghāditā , diṭṭhāditā ca aññabhāgo , yo cuditako itarassa viseso yato aññoti vuccati .
399. Lahukaṃ āpattin ti pārājikato lahukāpatti saṅghādisesādi .
Teneva ante taṃ dassentena ‘‘ bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto
M0.204 diṭṭho hotī ’’ tiādi vuttaṃ .Āpattilesopi kimatthaṃ jātilesādayo viya na vitthāritoti ce ?
Tathā asambhavatoti veditabbaṃ .
400. Sāṭakapatto sarīraṭṭhapatto .
Āpattiyāti pārājikāpattiyā aññabhāgiyaṃ saṅghādisesādi , adhikaraṇañca āpattipaññattiyā .
‘‘ Leso nāma āpattibhāgo ’’ ti vuttattā āpattibhāvaleso vuttoti veditabbo , tasmā pārājikāpattito aññabhāgiyassa āpattipaññattiyā ādhāraṇaṭṭhena ‘‘ adhikaraṇan ’’ ti saṅkhyaṃ gatassa saṅghādisesādino āpattinikāyassa āpattibhāvalesaṃ gahetvā codanā āpattilesacodanāti veditabbā .
408. Anāpatti tathāsaññī codeti vā codāpeti vāti āpattaññabhāgiyacodanāyameva , na aññattha .
Ettāvatā paṭhamaduṭṭhadose vuttavicaraṇāya saṃsanditaṃ hoti , taṃ idha kathaṃ paññāyatīti ce ?
Kaṅkhāvitaraṇiyā vacanato .
Vuttañhi ‘‘ tattha idha ca āpattaññabhāgiyacodanāya tathāsaññinopi anāpattī ’’ ti .
Aññābhāgiyasikkhaṃ yo , neva sikkhati yuttito .
Gacche vinayaviññūhi , aññabhāgiyatañca
Soti .
Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .