3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā
620.‘‘ Sā
V0.240 ahosi suvaṇṇamālā ’’ ti vacanato ṭhapetvā sahadhammike aññesaṃ yathāsukhaṃ rūpiyaṃ dātuṃ vaṭṭati uggaṇhāpetuṃ , sabyohārāpebhuñcāti ācariyo , vīmaṃsitabbaṃ iddhimassa iddhivisayattā . 622.‘‘ Yesaṃ maṃsaṃ kappatī ’’ ti vacanena yesaṃ maṃsaṃ na kappati , tesaṃ sappiādi kiñcāpi na kappati , na pana nissaggiyavatthūti veditabbaṃ .
Tathā na paṇītabhojanavatthūti .
Uggahitakaṃ katvā nikkhittan ti ajjhoharaṇatthaṃ nikkhittaṃ .
Itarañhi paṭiggahetvā ajjhoharituṃ vaṭṭati .
Ubhayesampīti pacchābhattaṃ paṭiggahitehi , purebhattaṃ paṭiggahitehi ca katānaṃ .
‘‘ Maṃsassa akappiyattā ’’ ti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā .
Khādiṃsūti ‘‘ vikāle
M0.269 kevalaṃ navanītameva khāditukāmena dadhitakkagatāni apanetabbāni , pacitukāmassa sāmaṃpākaṃ na hotīti therassa adhippāyo ’’ ti vuttaṃ .‘‘ Khayaṃ gamissatī ’’ ti vacanato khīraṃ pakkhipitvā pakkasappi vikāle kappatīti siddhaṃ .
Bhesajjehīti yāvajīvikabhesajjehi .
Katatelaṃ purebhattan ti apacitvā kataṃ eva .
Uṇhodakenāti tāpanabhāvaṃ dīpetīti keci , taṃ na sundaraṃ .
Nibbaṭṭitattāti piññākādito .
‘‘ Telatthāya paṭiggahita … pe … dukkaṭamevā ’’ ti vacanato atelatthāya paṭiggahitehi , sattāhātikkantehipi katatelaṃ katadivasato paṭṭhāya sattāhaṃ vaṭṭatīti chāyā dissati , karamandaṃ rukkhasāroti keci .
623. Avasakasaṭe yasmā khīrādīni pakkhipitvā telaṃ pacanti , tasmā kasaṭaṃ na vaṭṭati , telameva vaṭṭati , tena vuttaṃ ‘‘ pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyatī ’’ ti .
Vasāya saddhiṃ pakkattā na vaṭṭatīti ce ?
Vadatha , bhante , navanīte dadhiguḷikātiādisambandho .
Madhumhi cattāro kālikā yathāsambhavaṃ yojetabbā , ucchumhi ca , kathaṃ ?
Samakkhikaṃ seḷakaṃ madhu yāvakālikaṃ .
Anelakaṃ udakasambhinnaṃ yāmakālikaṃ , asambhinnaṃ sattāhakālikaṃ , madhusiṭṭhaṃ parisuddhaṃ yāvajīvikaṃ .
Tathā ucchu vā raso vā sakasaṭo yāvakāliko , nikkasaṭo udakasambhinno yāmakāliko , asambhinno sattāhakāliko , sukkhakasaṭaṃ yāvajīvikanti veditabbaṃ .
Kasmā ?
Udakasambhedavisesato .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Catūsu kālikesu pubbaṃ pubbaṃ garukaṃ , aparaṃ aparaṃ lahukaṃ .
Tesu cāyaṃ udakasambhedo garukaṃ lahukaṃ karoti , lahukañca garukaṃ .
Ambarasādīni hi yāvakālikattā
V0.241 garukāni , udakasambhedo pana tāni ambapānādisamaññaṃ datvā lahukāni yāmakālikāni karoti .‘‘ Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattanti ucchurasaṃ upādāyā ’’ ti aṭṭhakathāvacanato ucchuraso sattāhakālikoti siddhaṃ .
Tattha ‘‘ udakasambhedo taṃ yāmakālikaṃ karotī ’’ tiādiṃ bahuṃ vatvā yojitā .
Apicettha ucchuraso ‘‘ anujānāmi , bhikkhave , ucchurasan ’’ ti ( mahāva .300) anuññātattā guḷodakaṃ viya ucchurasasāmaññato udakena asambhinnopi agilānassa
M0.270 vaṭṭati , tenevāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ ucchuraso nikasaṭo pacchābhattaṃ vaṭṭatī ’’ ti ( mahā . aṭṭha .300).Ayaṃ sabbo no takkoti ācariyo .
Keci panāhu ‘‘ phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattan ’ ti vacanato ,‘ ucchurasaṃ upādāyā ’ ti aṭṭhakathāvacanato ca ucchuraso phāṇitameva , tasmā guḷe viya paṭipajjitabban ’’ ti .
Keci ‘‘ vuttanayena sattāhakālikova samāno ‘ anujānāmi , bhikkhave , ucchurasan ’ ti visuṃ anuññātattā asambhinnopi agilānassa vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ vuttanayena visuṃ anuññātattā eva sambhinno vā asambhinno vā yāmakālikova , guḷodakaṃ pana sattāhakālikamevā ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ guḷodakaṃ viya so duvidhopi sattāhakālikoyevā ’’ ti vadanti .
Tatthāyaṃ paṭhamācariyavāde vicāraṇā – phāṇitānumatiyāyeva ucchurasānumatiyā siddhito visuṃ ‘‘ ucchurasan ’’ ti uddharitvā anumati niratthikāti āpajjati , tathā ‘‘ ucchuraso nikasaṭo pacchābhattaṃ vaṭṭatī ’’ ti aṭṭhakathāpi niratthikā .
‘‘ Sattāhaṃ vaṭṭatī ’’ ti vattabbaṃ siyāti , na ca tathā sakkā vattuṃ .
Pacchābhattaṃ vaṭṭanakarasādhikārattāti ce ?
Na , tasmiṃ adhikāre sattāhakālikassa avattabbappasaṅgato .
Kālabhedaṃ anapekkhitvā rasādhikāre otiṇṇattā vuttoti ce ?
Na sakkā ‘‘ nikasaṭo sattāhaṃ vaṭṭatī ’’ ti vattuṃ .
Pacchābhattaṃ vaṭṭanakarasādhikārattā na vattabbanti ce ?
Na , evañhi vutte tadaññaraso viya ayampi pacchābhattameva vaṭṭati , na tato paranti āpajjati .
Tato paraṃ aparibhogattā ‘‘ pacchābhattaṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttanti ce ?
Na , yāvakālikabhāvappasaṅgato .
Na so pasaṅgo ābhidosikassāpi ucchurasassa pākena phāṇitādibhāvappasaṅgato .
Ayameva tatiyacatutthācariyavādesu vicāraṇā .
Dutiyavāde vicāraṇā vuttā , vimaddo panettha bhesajjakkhandhake ( mahāva .300) āvi bhavissati .
Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattan ti madhukatālanāḷikeraphāṇitādito ukkaṭavatthuto nissaggiyavatthuphāṇitassa visesavacanaṃ , tenetaṃ paññāyati ‘‘ nissaggiyavatthubhūtaṃ idha phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattameva , na madhukādito nibbattan ’’ ti .
Ettāvatā yaṃkiñci ucchumhā nibbattaṃ
V0.242 , na taṃ sabbaṃ phāṇitameva nāmāti sādhitaṃ hoti .Teneva khandhake phāṇitaṃ paṭhamaṃ anujānitvāva pacchā ucchuraso anuññāto , tathā tattheva guḷaṃ , guḷodakañca .
Ucchurasaṃ
M0.271 upādāya apakkā vātiādimhi pana yesaṃ laddhi ‘‘ ucchuraso yāmakāliko ’’ ti .‘‘ Te apakkā vāti sāmaṃ bhikkhunā apakkā vā .
Avatthukapakkā vāti vinā vatthunā pakkā vā ’’ ti atthaṃ vaṇṇayanti , taṃ na yuttaṃ ‘‘ ucchurasaṃ upādāyā ’’ ti imassa vacanassa payojanābhāvappasaṅgato , bhikkhuno pacanādhikārābhāvā .
Sāmapāko idhādhippetoti ce ?
Sāmaṃ apakkassa ucchurasassa tesaṃ attanomatiyā phāṇitabhāvasiddhito ca parato ‘‘ purebhattaṃ paṭiggahitena aparissāvitaucchurasena kataphāṇitan ’’ tiādinayadassanato ca taṃ ayuttaṃ , tattha ‘‘ aparissāvitaucchurasena sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatī ’’ ti vacanaṃ yaṃ tattha kasaṭaṃ sāmapākaṃ na janeti , savatthukapaṭiggahitakataṃyeva taṃ karotīti dīpeti , tasmā paṭiggahetuṃ na vaṭṭati vikāleti porāṇā .
‘‘ Koṭṭitaucchuphāṇitaṃ ‘ rajanapākaṃ viya oḷārikaṃ savatthukapakkaṃ nāma hotī ’ ti saññāya purebhattameva vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ .
Mahāaṭṭhakathācariyā ‘‘ evaṃ phāṇitaggahaṇaṃ amadhuraṃ , tasmā pacchābhattaṃ na vaṭṭatī ’’ ti vadiṃsu .
Kiṃ madhuratāya , amadhuratāya vāti ?
Atthameva dassetuṃ mahāpaccariyaṃ tathā vuttanti upatissatthero āha kira .
Taṃ yuttan ti ucchuto nibbattattā vuttaṃ , tenevāha ‘‘ khaṇḍasakkharaṃ pana … pe … vaṭṭatī ’’ ti .
‘‘ Taṃ khīraghaṭe pakkhipitvā pacantī ’’ ti likhitaṃ .
Jallikā nāma pheṇādi .
Bhesajjodisaṃ vadantena itare atthuddhāravasena vuttā .
‘‘ Āhāratthaṃ pharituṃ samatthānī ’’ ti khandhake ( mahāva .260)‘‘ yaṃ bhesajjañceva assa bhesajjasammatañca lokassa , āhāratthañca phareyyā ’’ ti vuttattā vuttaṃ .
Ettha vicāraṇā bhesajjakkhandhake āvi bhavissati .
624. Dvāravātapānakavāṭānīti dvārassa ca vātapānānañca kavāṭāni .
Kasāvapakkhepamattena hi tāni attano sabhāvaṃ pariccajitāni honti , tasmā ‘‘ makkhetabbānī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Kasāvo nāma kanakalambādīnipī ’’ ti vadanti .
Adhiṭṭhetīti ‘‘ idāni ajjhoharaṇīyaṃ na bhavissati , bāhiraparibhogo bhavissatī ’’ ti cittaṃ uppādeti .
Idha ‘‘ vikappetī ’’ ti padaṃ natthi .
Adhiṭṭhānampi mukhāruḷhiyā vuttaṃ ‘‘ imaṃ navanītaṃ adhiṭṭhāmī ’’ ti avattabbato .
625. Paribhuñjituṃ
M0.272 pana na vaṭṭatīti vissāsābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .Sace savissāso , vaṭṭatīti
V0.243 ‘‘ paribhuñja tvan ’’ ti ettāvatā vissajjitaṃ hoti , tasmā ubhinnaṃ anāpattīti sambandho .Sace na vissajjitaṃ , āpatti hotīti siddhaṃ .
Tasmā ubhinnaṃ santakaṃ cīvaraṃ aññatarena sammukhībhūtena adhiṭṭhātabbaṃ .
No ce adhiṭṭhāti , nissaggiyaṃ hotītipi yujjati .
Kākanikamattañce mūlaṃ adinnaṃ ,‘‘ na adhiṭṭhānupagaṃ … pe … sakabhāvaṃ na upetī ’’ ti iminā etaṃ sadisaṃ na hoti , ābhidhammikagaṇānaṃ dinnaṃ viya ca na hoti .
Kasmā ?
Ābhidhammikā hi anupasampannāpi honti , pacchā ābhidhammikabhūtānampi taṃ sādhāraṇaṃ hotīti .
Ettha dvepi upasampannā eva , dvinnampi tattha yathākāmakaraṇīyatā atthi mamattañca , na evaṃ tadaññesaṃ sādhāraṇaṃ , na ca dve tayo bhikkhū ‘‘ ekato vassissāmā ’’ ti karonti , rakkhati tāva .
‘‘ Avibhattattā anāpattī ’’ ti iminā ca idaṃ sadisaṃ , yena mūlena paṭiggahitaṃ , tassa sace itaro deti , so vā taṃ itarassa deti , sati paṭiggahaṇe sattāhātikkame nissaggiyattā , tasmā taṃ cīvaraṃ dvīsu sammukhībhūtena ekena adhiṭṭhātabbaṃ .
Kiñcāpi ettha payogo na dissati samānaparikkhārānaṃ dvinnaṃ adhiṭṭhānapayogābhāvato , tathāpi samānasabbabhaṇḍakānaṃ dvinnaṃ telādi yena paṭiggahitaṃ , tassa kālātikkame āpattisambhavato , anadhiṭṭhāne dullabhavisesahetuttā ca ‘‘ adhiṭṭhātabban ’’ ti vuttaṃ .
Taṃ ayuttaṃ pattacīvarasattāhakālikānaṃ asadisavidhānattā .
Ettha pattacīvarañhi attano santakabhāvaṃ upagatameva anadhiṭṭhahantassa kālātikkame āpatti , sattāhakālikaṃ pana parasantakasādhāraṇampi paṭiggahitaṃ paṭiggāhakassa kālātikkame āpattikaraṃ .
Paṭiggahaṇañcettha pamāṇaṃ , na tattha sakasantakatā , sattāhakālikañca nissaggiyaṃ , sabbesampi anajjhoharaṇīyaṃ .
Pattacīvaraṃ aññassa paribhuñjato anāpatti .
Idañca kālātikkantampi nissajjitvā pacchā laddhaṃ kappati .
Pattacīvaraṃ pana taṃ tassa vinayakammanti kappatīti .
Avibhattassapi imassa dānaṃ ruhati , na pattacīvarassa .
Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ dvinnaṃ santakaṃ hoti … pe … sacepi avibhajitvā saddhivihārikādīnaṃ denti , adinnameva hotī ’’ ti .
Yassa dānameva na ruhati , tassa kuto adhiṭṭhānaṃ .
Eko ce pattacīvaraṃ dasame divase itarassa deti .
Tato paṭṭhāya so dasa divase pariharituṃ labhati
M0.273 , na tathā sattāhakālikanti sabbathā upaparikkhiyamānaṃ sarikkhaṃ nakkhamatīti na taṃ sārato daṭṭhabbanti ācariyassa takko .‘‘ Vinayakammavasena pana anissajjitvā sahasā virujjhitvā kassaci pariccattampi puna paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭatī ’’ ti vuttaṃ , sace desantaritaṃ , samuddantaritaṃ vā cīvaraṃ nissaggiyaṃ jātaṃ , taṃ idha ṭhitena bhikkhunā ekassa vantena cittena cattaṃ katvā anapekkhitvā āpattiṃ desetvā tassa vissāsena puna gahetvā adhiṭṭhātabbaṃ ,‘‘ pattādīsu ca ayameva nayo ’’ ti ca vuttaṃ ,‘‘ tālanāḷikeraphāṇitampi sattāhakālikaṃ evā ’’ ti ca .
‘‘ Dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ sattāhakālikaṃ sattāhātikkame āpattiṃ na karoti
V0.244 , paribhuñjituṃ pana dvinnampi na vaṭṭatī ’’ ti ca ‘‘ parasantakaṃ paṭiggahetvā ṭhapitepi eseva nayo ’’ ti ca keci vadanti .Dukkaṭavatthubhūtaṃ sappiādi nissajjitabbaṃ puna paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vidhānaṃ na dissatīti .
Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .