Vibhaṅga-anuṭīkā
1. Khandhavibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
Catusaccantogadhattā
M0.1V0.1 catunnaṃ ariyasaccānaṃ gāthāyaṃ ‘‘ catusaccadaso ’’ ti nippadesato saccāni gahitānīti nippadesato eva tadatthaṃ vibhāvento ‘‘ cattāri saccānī ’’ tiādimāha .Tattha samāhaṭānīti samānītāni , cittena ekato gahitānīti adhippāyo .
‘‘ Samāhaṭānī ’’ ti ca etena samāhāre ayaṃ samāsoti dasseti .
Tenevassa katekattassa catusaccanti napuṃsakaniddeso
V0.2 ‘‘ tivaṭṭan ’’ tiādīsu viya .Pattādipakkhepena hissa na itthiliṅgatā yathā pañcapattaṃ , catuyugaṃ , tibhuvananti , taṃ catusaccaṃ passi adakkhi , pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasena paṭivijjhīti attho .
Kasmā panettha anantāparimāṇesu anaññasādhāraṇesu mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādīsu buddhaguṇesu saṃvijjamānesu sāvakehi , paccekabuddhehi ca sādhāraṇena catusaccadassanena bhagavantaṃ thometīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ satipi sāvakānan ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ anaññapubbakattā ’’ ti iminā sāvakehi ,‘‘ tattha cā ’’ tiādinā paccekabuddhehi ca bhagavato catusaccadassanassa asādhāraṇataṃ , niratisayatañca dasseti .
Parasantānesu pasāritabhāvena supākaṭattāti desanānubhāvena veneyyasantānesu catusaccadassanassa vitthāritabhāvena yāva devamanussesu suppakāsitattā .
Nāthasaddaṃ loke
M0.2 yācanupatāpissariyāsīsāsu paṭhantīti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ nāthatīti nātho ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha yasmā bhagavā catusaccadassanabhāveneva attano hitasukhāsīsāya kilesabyasanupatāpanassa , hitapaṭipattiyācanassa ca matthakaṃ patto , tasmā taṃ teneva pakāsitanti atthuddhāraṃ anāmasitvā paduddhāravasena nāthasaddassa atthaṃ dassento ‘‘ veneyyānaṃ hitasukhaṃ āsīsatī ’’ tiādimāha .
‘‘ Catusaccadaso ’’ ti vā iminā anaññasādhāraṇo bhagavato ñāṇānubhāvo pakāsitoti ‘‘ nātho ’’ ti iminā anaññasādhāraṇaṃ karuṇānubhāvaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ veneyyānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Paramena cittissariyena samannāgato bhagavā nāthoti vuccatīti yojanā .
Tathā paramena cittissariyena samannāgato sabbasatte guṇehi īsatīti yojetabbaṃ .
Cittissariyenāti ariyiddhiādinā citte vasībhāvena .
Guṇehi īsatīti paramukkaṃsagatehi attano sīlādiguṇehi dhammena issariyaṃ vattetīti attho .
Evaṃbhūto yasmā sabbābhibhū nāma hoti , tena vuttaṃ ‘‘ abhibhavatī ’’ ti .
Tathā cāha ‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … abhibhū anabhibhūto , tasmā ‘ tathāgato ’ ti vuccatī ’’ ti ( a . ni .4.23; dī . ni .1.188).
Duvidhenāpi issariyatthaṃ nāthasaddaṃ dasseti .
Aṭṭhārasappabhedāya desanāya thomanamevāti yojanā .
Samānagaṇanaguṇehīti samānagaṇanehi guṇehi karaṇabhūtehi .
Yathāvuttena niratisayena catusaccadassanenāti sabbaññutaññāṇassa , dasabalesu vasībhāvassa ca padaṭṭhānabhūtena .
Saccābhisambodhena hi abhinīhārānurūpaṃ rūpārūpadhammesu chattiṃsakoṭisatasahassamukhappavattena sātisayaṃ santatisamūhakiccārammaṇaghanappabhedena mahāvajirañāṇasaṅkhātena buddhāveṇikena sammasanena sambhūtena bhagavā sammāsambodhiyaṃ patiṭṭhitova
V0.3 kusalādibhedena , phassādibhedena ca dhamme vibhajanto cittuppādakaṇḍādivasena dhammasaṅgahaṃ catudhā desetuṃ samattho ahosi .Tathā atītaṃse appaṭihatañāṇatādibuddhadhammasamannāgato bhagavā atītādibhedato khandhādike vibhajitvā desetuṃ samattho ahosi .
Tena vuttaṃ ‘‘ yathāvuttena … pe … vibhaṅgan ’’ ti .
‘‘ Sabbaññubhāsitattā ’’ ti vatvā puna ‘‘ asabbaññunā desetuṃ asakkuṇeyyataṃ dassento ’’ ti etena dhammasaṅgaṇīvibhaṅgānaṃ
M0.3 anvayato byatirekato ca sammāsambuddhappaveditataññeva vibhāveti .Sammāsambuddhatādiguṇeti buddharatanassa sammāsambuddhatā , dhammasaṅgharatanānaṃ svākkhātatā , suppaṭipannatāti evamādiguṇe pakāseti .
Nanu ca ‘‘ catusaccadaso ’’ tiādinā bhagavatova guṇā vibhāvitāti ?
Saccaṃ , teneva dhammasaṅghānampi guṇā vibhāvitā honti tappabhavassa anaññathābhāvato , tadapadesena vā dhammo , tadādhāro ca saṅgho vuttova hotīti vuttaṃ ‘‘ buddhādīnaṃ … pe … vibhāvetī ’’ ti .
Atītaṃseti atītakoṭṭhāse , pubbanteti attho .
Appaṭihatan ti nappaṭihataṃ , ñāṇassa paṭighāto nāma aññāṇaṃ , sabbampi vā kilesajātaṃ .
Taṃ yasmā bhagavato saha vāsanāya pahīnaṃ , tasmāssa atītaṃse sabbatthakameva ñeyyāvaraṇappahānena ñāṇaṃ appaṭihatanti vuccati .
Esa nayo sesesupi .
Kiṃ panetāni pāṭiyekkaṃ visuṃ ñāṇāni , udāhu atītādīsu pavattanakañāṇāni eva ?
Tīsu kālesu appaṭihatañāṇāni nāma pāṭiyekkaṃ bhagavato tīṇi ñāṇānevāti vadanti .
Ekaṃyeva hutvā tīsu kālesu appaṭihatañāṇaṃ nāma sabbaññutaññāṇameva .
Sabbaṃ kāyakamman ti yaṃ kiñci bhagavatā kattabbaṃ kāyakammaṃ .
Ñāṇapubbaṅgaman ti ñāṇapurecārikaṃ .
Ñāṇānuparivattan ti ñāṇassa anuparivattanakaṃ , sabbaṃ kāyapayogaṃ pavattento bhagavā ñāṇena paricchinditvā ñāṇasahitameva pavattetīti attho .
Sesapadadvayepi eseva nayo .
Chandassāti kattukamyatāya , mahākaruṇāsamāyogato sattānaṃ ekantahitesitāya hitakiriyāchandassāti attho .
Dhammadesanāyāti dhammakathāya .
Aparikkhayāparimeyyapaṭibhānatāya hi bhagavato karaṇasampattiyā ca dhammadesanā nirantaraṃ pavattiyamānāpi na kadācipi parikkhayaṃ gacchati , aññadatthu uparūpari vaḍḍhateva .
Vīriyassāti parahitapaṭipattiyaṃ ussāhassa .
Vimuttiyāti phalavimuttiyā .
Ettha ca samādhiādīnaṃ ahāni taṃtaṃpaṭipakkhassa savāsanapahīnattā anaññasādhāraṇatāya veditabbā .
Chandādīnaṃ pana mahākaruṇāsamāyogatopi .
Sesaṃ suviññeyyameva .
1. Te
M0.4V0.4 eva dhammeti te eva kusalādike tikadukehi saṅgahite dhamme .Suttante khandhādivasena vutte khandhādivasena vibhajitunti yojanā .
Nanu suttante paṭisambhidāvasena te na vuttāti ?
Yadipi sarūpato na vuttā ,‘‘ jarāmaraṇe ñāṇaṃ , jarāmaraṇasamudaye ñāṇan ’’ tiādinā ( saṃ . ni .2.33) pana hetuhetuphalādīsu ñāṇavibhāgassa vuttattā atthato vuttā eva honti , paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .2.30) vā paṭisambhidānaṃ āgatattā suttante paṭisambhidāvasenapi te dhammā vuttā eva .
Tatthāti tasmiṃ suttante .
Saṅkhepenāti samāsena .
Uddesaniddesamatteneva hi suttante khandhādayo desitā , na paṭiniddesādināti saṅkhepena te tattha vuttāti vuttā .
Tatthāti vā dhammasaṅgahe .
Tatthāpi hi ‘‘ tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā hontī ’’ tiādinā ( dha . sa .58) khandhādayo saṅkhepena vuttāti .
Vibhajīyanti ettha , etena vā khandhādayoti vibhaṅgo , te eva pakirīyanti paṭṭhapīyanti ettha , etena vāti pakaraṇaṃ , vibhaṅgo ca so pakaraṇañcāti vibhaṅgappakaraṇaṃ .
Ādisaddatthajotakenāti ‘‘ iti vā , iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.13) viya ādisaddassa atthadīpakena .
Pakāratthajotakenāti ‘‘ iti kho , bhikkhave , sappaṭibhayo bālo , appaṭibhayo paṇḍito ’’ tiādīsu ( a . ni .3.1) viya pakāratthavibhāvakena .
‘‘ Ekadesena samudāyaṃ nidassetī ’’ ti etena ‘‘ rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti ettha itisaddassa nidassanatthataṃ dasseti .
Nidassanatthopi hi iti-saddo diṭṭho yathā ‘‘ atthīti kho , kaccāna , ayameko anto ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.15;3.90).
Parisamāpanattho vā ‘‘ tasmātiha me , bhikkhave , dhammadāyādā bhavatha , no āmisadāyādā .
Atthi me tumhesu anukampā ‘ kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ , no āmisadāyādā ’ ti ’’( ma . ni .1.29) evamādīsu viya .
Parisamāpanañhetaṃ suttantabhājanīyassa ekadesadassanena yadidaṃ ‘‘ pañcakkhandhā rūpakkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti tāva tadatthassa saṅgahitattā .
Tatthāti vibhaṅgappakaraṇe .
‘‘ Nibbānavajjānan ’’ ti ettha yadi nibbānavajjānaṃ … pe … appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto , nanu saha nibbānena sabbadhammasaṅgāhakattā , sabbadhammasaṅgāhakehi ca āyatanādīhi khandhehi ca appakatarapadattā saccavibhaṅgo ādimhi vattabboti
M0.5 ?Na , tatthāpi dukkhasaccavibhaṅge ekadesena khandhānaṃ eva vibhajitabbato .
Yathāha ‘‘ tattha katamaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ?
Jātipi dukkhā … pe … saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti ( vibha .190; dī . ni .2.387; ma . ni .1.120;3.373).
Idha pana anavasesatova khandhā
V0.5 vibhajīyantīti nibbānavajjānaṃ … pe … appakatarapadattā khandhānaṃ khandhavibhaṅgo ādimhi vutto .Apica rūpasammūḷhā arūpasammūḷhā ubhayasammūḷhāti tividhā bodhaneyyapuggalā , tathā saṃkhittarucino vitthārarucino nātisaṅkhepavitthārarucino , tikkhindriyā mudindriyā majjhimindriyāti ca .
Tesu arūpasammūḷhānaṃ upakārāya khandhadesanā , rūpasammūḷhānaṃ āyatanadesanā , ubhayasammūḷhānaṃ dhātudesanā .
Tathā saṃkhittarucīnaṃ khandhadesanā , nātisaṅkhepavitthārarucīnaṃ āyatanadesanā , vitthārarucīnaṃ dhātudesanā .
Tikkhindriyānaṃ khandhadesanā , majjhimindriyānaṃ āyatanadesanā , mudindriyānaṃ dhātudesanāti iminā payojanena anukkamena ca khandhāyatanadhātuvibhaṅgānaṃ desanākkamova veditabbo .
Taṃ panetaṃ khandhādittayaṃ pavattinivattitadubhayahetumukheneva ñāyamānaṃ yathābhūtāvabodhāya hoti , nāññathāti dassanatthaṃ saccavibhaṅgadesanā pavattā .
So ca yathābhūtāvabodho visesato indriyasannissayenāti indriyavibhaṅgadesanā .
Indriyānañca indaṭṭho taṃtaṃpaccayadhammabhūtānaṃ yathāsakaṃ paccayuppannesu paccayabhāvavisesenevāti paccayapaccayuppannavibhāgasandassanī paccayākāravibhaṅgadesanā .
Paccayākārassa khandhādīnañca aviparītasabhāvāvabodho satipaṭṭhānādīsu sammāmanasikārenāti satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādabojjhaṅgamaggaṅgavibhaṅgadesanā .
Svāyaṃ satipaṭṭhānādīsu sammāmanasikāro imāya paṭipattiyā hotīti jhānaappamaññāvibhaṅgadesanā , sā sammāpaṭipatti ettake sīle patiṭṭhitassa sambhavatīti sikkhāpadavibhaṅgadesanā , yathāvuttāya ca sammāpaṭipattiyā ime ānisaṃsāti paṭisambhidāñāṇavibhaṅgadesanā , te cime ñāṇavisesā imesu kilesesu pahīyantesu ca sambhavanti , nāññathāti kilesavibhaṅgadesanā , evaṃ
M0.6 vitthārato desite khandhādike saṅkhepatopi jānantassa atthasiddhi hoti evāti dassanatthaṃ pariyosāne dhammahadayavibhaṅgadesanā pavattāti evametesaṃ aṭṭhārasannaṃ mahāvibhaṅgānaṃ desanākkamakāraṇaṃ veditabbaṃ .Rūpādīnan ti rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ .
Vedayitādisabhāvattābhāvāti yathākkamaṃ anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇādisabhāvattābhāvā .
Na hi rūpaṃ vedayitādisabhāvaṃ , vedanādi vā ruppanādisabhāvaṃ .
Yato rūpādīnaṃ vedanāsamavarodhanena ‘‘ cattāro khandhā ’’ tiādinā saṅkhipitvā khandhā 06 desetabbā siyuṃ .
Ruppanādito aññassābhāvāti ruppanānubhavanādisabhāvato aññassa atītādike gahetvā rāsivasena vattabbassa saṃkhittassa sabhāvassa abhāvā .
Na hi cetasikādibhāvo vedanādīnaṃ sabhāvo .
Heṭṭhā gaṇanesūti pañcato heṭṭhā gaṇanesu .
Aniṭṭhānan ti apariyosānaṃ .
Rūpādīsu hi katipaye , ekampi vā aggahetvā vuccamānā khandhavasena desanā anavasesasaṅkhatadhammasaṅgāhinī na sambhavati .
Khandhassāti rāsaṭṭhassa khandhassa .
Tenevāha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Savibhāgadhammehīti sappabhedadhammehi .
‘‘ Saddatthasahitaṃ khandhasaddassa visayaṃ dassetī ’’ ti etena rāsisaddassa viya rāsaṭṭhe khandhasaddassa vācakabhāvena pavattiṃ dasseti pariyāyantarabhāvato .
Guṇādīsu pana kevalaṃ tabbisayapayogabhāveneva pavatti , na vācakabhāvenāti āha ‘‘ guṇe … pe … na saddatthan ’’ ti .
Khandhasaddoti sīlādisadde sannidhāpito khandhasaddo .
Tenevāha ‘‘ sīlādiguṇavisiṭṭhaṃ rāsaṭṭhaṃ dīpetī ’’ ti .
Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati .
Etthāti ‘‘ sīlakkhandho samādhikkhandho ’’ ti ( dī . ni .3.355) ettha .
Na kevalañca so eva , aṭṭhakathācariyehipi ettha guṇatthatā icchitā eva .
Tathā hi aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ sīlakkhandho samādhikkhandhotiādīsu guṇaṭṭhenā ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .5) vuttaṃ .
Nanu ca kevalopi khandhasaddo ‘‘ tiṇṇaṃ kho , māṇava , khandhānaṃ vaṇṇavādī , na kho , āvuso visākha , tīhi khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito ’’ ti ( ma . ni .1.462) ca ādīsu sīlādivācako diṭṭhoti ?
Na , tatthāpi adhikārādivacchedakavasenevassa sīlādīsu pavattidassanato .
Na khandhasaddo paññattisaddassa atthe vattatīti niruttivohārādisaddā
M0.7 viya paññattipariyāyo na hotīti attho .Dārukkhandhoti paññatti hotīti tassa khandhasaddassa paññattivisesappavattitaṃ dasseti .
Viññāṇakkhandhoti khandhasaddoti ‘‘ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho ’’ ti ( yama .1. khandhayamaka .32) ettha vutto khandhasaddo .
Samudāye niruḷhoti atītādibhedabhinnassa paññāya abhisaṃyūhanena rāsikate viññāṇasamūhe niruḷho .
Tāya eva ruḷhiyā pavattatīti tāya samudāye niruḷhatāya tadavayave ekasmimpi viññāṇe pavattatīti .
Ettha ca ñāṇasampayutte niruḷho kosallasambhūtaṭṭhena kusalabhāvo viya ñāṇavippayutte viññāṇasamudāye niruḷho tadekadesepi ruḷhiyā pavattatīti veditabbaṃ .
Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ tannimittayutte kismiñcideva visaye sammutiyā cirakālatāvasena nimittavirahepi pavatti ruḷhi
V0.7 nāma , yathā mahiyaṃ setīti mahiṃso , gacchantīti gāvoti , evaṃ khandhasaddassāpi ruḷhibhāvo veditabbo .Rāsito guṇatoti sabbattha bhummatthe vā nissakkavacanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Niyametvāti vavatthapetvā .
Piṇḍaṭṭhoti saṅghātattho .
Tasmāti yasmā pañceva khandhā vuttā , koṭṭhāsaṭṭhe ca khandhaṭṭhe nibbānassa vasena chaṭṭhenāpi khandhena bhavitabbaṃ , tasmā khandhaṭṭho nāma rāsaṭṭhoti yuttaṃ .
‘‘ Yesaṃ vā atītādivasena bhedo atthī ’’ tiādinā atītādivibhāgabhinnesu ruppanādisabhāvadhammesu visuṃ visuṃ koṭṭhāsabhāvena gayhamānesu tabbibhāgarahitassa ekassa nibbānassa rāsaṭṭhatā viya koṭṭhāsaṭṭhatāpi na sambhavatīti dasseti .
Etena paññattiyāpi khandhesu aggahaṇe kāraṇaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Kasmā panettha phassādike viya saṅkhārakkhandhe anavarodhetvā vedanāsaññā visuṃ khandhabhāvena gahitāti ?
Vivādamūlatādivisesadassanatthaṃ .
Gahaṭṭhānañhi vivādakāraṇaṃ kāmajjhosānaṃ .
Vuttañcetaṃ ‘‘ puna caparaṃ , bhikkhave , kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇaṃ kāmānameva hetu mātāpi puttena vivadati , puttopi mātarā vivadatī ’’ tiādi ( ma . ni .1.168,178).
Pabbajitānaṃ diṭṭhābhiniveso .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ ye diṭṭhimuggayha vivādayanti ,‘ idameva
M0.8 saccan ’ ti ( su . ni .838; mahāni .67) ca vādayantī ’’ tiādi .Tesu kāmajjhosānaṃ vedanassādena hoti , diṭṭhābhiniveso saññāvipallāsena .
Saññāvipallāsena hi cittavipallāso , cittavipallāsena diṭṭhimānataṇhāpapañcānaṃ vipallāsoti .
Tathā vedanānugiddho vipallatthasañño ca saṃsarati .
Vedanānugiddhassa hi vedanāpaccayā taṇhā siddhā hoti , tato ca taṇhāpaccayā upādānanti āvaṭṭati bhavacakkaṃ .
Vipallatthasaññissa ca ‘‘ saññānidānā hi papañcasaṅkhā ’’ ti ( su . ni .880) vacanato diṭṭhimānataṇhāpapañcānaṃ anupacchedato saṃsārassa anupacchedova .
Iti vivādakāraṇānaṃ kāmajjhosānadiṭṭhābhinivesānaṃ kāraṇabhāvo saṃsārahetubhāvoti imassa vivādamūlatādivisesassa dassanatthaṃ saṅkhārakkhandhe anavarodhetvā vedanāsaññā visuṃ khandhabhāvena gahitāti veditabbaṃ .
Okāsesūti
V0.8 vibhajanakiriyāya pavattiṭṭhānabhāvato atītādayo okāsāti vuttā .Itisaddenāti ‘‘ upādāyarūpan ’’ ti evaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttaitisaddena .
Nidassanatthenāti udāharaṇatthena .
Sabboti sakalo ekādasasu okāsesu vibhatto vibhajananayo .
Idañca vibhajanan ti ‘‘ cattāro ca mahābhūtā … pe … upādāyarūpan ’’ ti evaṃ vibhattaṃ idañca vibhajanaṃ .
Oḷārikādīsūti oḷārikasukhumahīnapaṇītadūrasantikesu .
Cakkhāyatanantiādivibhajanañcāti ‘‘ cakkhāyatanaṃ … pe … phoṭṭhabbāyatanaṃ itthindriyaṃ … pe … kabaḷīkāro āhāro rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbāti evaṃ pavattaṃ vibhajanañca .
Yathāsambhavan ti yathārahaṃ .
Ekādasasu okāsesu yaṃ yattha vibhajanaṃ yuttaṃ , taṃ tattha yojetabbaṃ .
Evaṃ vedanākkhandhādīsupīti yathā rūpakkhandhe yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu vibhajanaṃ yojetabbanti vuttaṃ , evaṃ vedanākkhandhādīsupi yathāsambhavaṃ ekādasasu okāsesu vibhajanaṃ yojetabbanti attho .
Tattha vedanākkhandho tāva purime okāsapañcake sukhādivedanāttikavasena vibhatto , itarasmiṃ kusalattikavedanāttikasamāpannadukasāsavadukavasena .
Saññākkhandho pana purime okāsapañcake chaphassadvāravasena , itarasmiṃ oḷārikaduke paṭighasamphassadukavasena ceva yathāvuttakusalattikādivasena
M0.9 ca vibhatto .Sesesu kusalattikādivaseneva .
Tathā saṅkhārakkhandho .
Paṭighasamphassaduko panettha nattheva .
Cetanāya eva cettha niddeso saṅkhārakkhandhadhammānaṃ cetanāppadhānabhāvadassanatthaṃ .
Tathā hi sā ‘‘ saṅkhārakkhandho ’’ ti vuttā .
Tatthāti tasmiṃ viññāṇakkhandhassa vibhajane paṭiniddese .
Taṃ pana dvayan ti manodhātumanoviññāṇadhātudvayaṃ .
Yañhi sattaviññāṇadhātudesanāyaṃ ‘‘ manodhātu , manoviññāṇadhātū ’’ ti dvayaṃ desitaṃ , taṃ chaviññāṇakāyadesanāyaṃ ‘‘ manoviññāṇan ’’ tveva vuccatīti .
Pāḷinayenāti khandhavibhaṅgapāḷinayena .
Aññena pakārenāti dhammasaṅgahe , tadaṭṭhakathāyañca āgatena pakārantarena .
1. Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā
2.‘‘ Kiñcī ’’ ti padaṃ ‘‘ ekaccan ’’ ti iminā samānatthanti āha ‘‘ kiñcīti pakārantarabhedaṃ āmasitvā aniyamanidassanan ’’ ti .
Ubhayenāti pakārabhedaṃ anāmasitvā āmasitvā
V0.9 ca aniyamadassanavasena pavattena ‘‘ yaṃ kiñcī ’’ ti padadvayena .Adhippetatthan ti rūpaṃ .
Aticcāti atikkamitvā .
Pavattitoti pavattanato .
Niyamanatthan ti nivattanatthaṃ .
‘‘ Kiñcā ’’ ti ettha kiṃ-saddo pucchāyaṃ hetuatthadīpako , karaṇe cetaṃ paccattavacanaṃ , ca-saddo vacanālaṅkāroti āha ‘‘ kena kāraṇena vadethā ’’ ti .
Dutiyavikappe pana vuttanayeneva kāraṇatthe pavattaṃ kiṃ-saddaṃ ‘‘ vadethā ’’ ti kiriyāpadasambandhanena upayogavasena pariṇāmetvā vadati ‘‘ taṃ kāraṇaṃ vadethā ’’ ti .
Purimasantānassa bhedan ti purimasantānassa vināsaṃ , vināsāpadesena cettha santāne visadisuppādameva dasseti .
Tenevāha ‘‘ visadisasantānuppattidassanato ’’ ti .
Nanu ca arūpadhammānampi virodhipaccayasamavāye visadisuppatti atthīti ?
Saccaṃ atthi , sā pana na pākaṭatarā , pākaṭatarā ca idhādhippetā .
Tenevāha ‘‘ sītādisannipāte ’’ ti .
Tathā cāha bhagavā ‘‘ sītenapi ruppati , uṇhenapi ruppatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.79).
Idāni bheda-saddo ujukameva vikārāpattiṃ vadatīti dassento ‘‘ bhedo cā ’’ tiādimāha
M0.10 .Visadisarūpuppattiyeva , na uppannassa aññathābhāvoti adhippāyo .
Tena kāpiliyaṃ pariṇāmavādaṃ paṭikkhipati .
Yadi purimasantānato bhedo visadisuppatti ruppanaṃ , evaṃ sante lakkhaṇassa atippasaṅgo siyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ arūpakkhandhānan ’’ tiādi .
Ettha sītādīhīti ādi -saddena yathā uṇhajighacchādayo saṅgayhanti , evaṃ āhārādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Yenāti yena sītādīhi samāgamena .
Tatthāti tesu rūpadhammesu .
Āhārādikassa vā ṭhitippattassāti sambandho .
Yathā rūpadhammānaṃ ṭhitikkhaṇe sītādīhi samāgamo hoti , evaṃ arūpakkhandhānaṃ aññehi samāgamo natthi atilahuparivattito , tasmā arūpadhammā rūpadhammānaṃ viya pākaṭassa vikārassa abhāvato ‘‘ ruppantī ’’ ti ,‘‘ ruppanalakkhaṇā ’’ ti ca na vuccantīti sambandho .
‘‘ Ruppatī ’’ ti padassa kattukammasādhanānaṃ vasena atthaṃ dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kuppati ghaṭṭīyati pīḷīyati bhijjatī ’’ ti vuttanti tadatthaṃ vivaranto ‘‘ kuppatīti etenā ’’ tiādimāha .
Kopādikiriyāti kopasaṅghaṭṭanapīḷanakiriyā .
Kopa-saddo cettha khobhapariyāyo veditabbo .
Kattubhūto kammabhūto ca atthoti kattukammasādhanānaṃ vasena vuccamāno bhūtupādāyarūpasaṅkhāto attho .
Kammakattutthena bhijjati-saddenāti yadā kammakattuttho ruppati-saddo , tadā bhijjati-saddopi tadattho eva veditabboti attho .
Tattha yadā kammatthe ‘‘ ruppatī ’’ ti padaṃ , tadā ‘‘ sītenā ’’ tiādīsu kattuatthe
V0.10 karaṇavacanaṃ .Yadā pana ‘‘ ruppatī ’’ ti padaṃ kattuatthe kammakattuatthe vā , tadā hetumhi karaṇavacanaṃ veditabbaṃ .
‘‘ Yaṃ pana ruppatī ’’ tiādinā ‘‘ kuppatī ’’ tiādīnaṃ kattukammatthānampi atthavacanānaṃ vacane kāraṇaṃ dasseti .
Yadipi attha-saddo ‘‘ pīḷanaṭṭho ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.17;2.8) sabhāvapariyāyopi hoti ,‘‘ kenaṭṭhenā ’’ ti panettha abhidheyyapariyāyo adhippetoti āha ‘‘ kenaṭṭhenāti pucchāsabhāgavasena ruppanaṭṭhenā ’’ ti , ruppanasaddābhidheyyabhāvenāti attho .
Tenevāha ‘‘ na kevalaṃ saddatthoyeva ruppanan ’’ ti .
Tassa atthassāti tassa bhūtupādāyappabhedassa sabhāvadhammassa .
Ruppanalakkhaṇañca nāmetaṃ aniccatādi viya kakkhaḷattādito aññanti na gahetabbaṃ .
Paññattiviseso hi tanti , kakkhaḷattādīnaṃyeva pana arūpadhammavidhuro sabhāvavisesoti veditabbaṃ .
Mucchāpattiyāti
M0.11 mucchāya mohassa āpajjanena .Kappasaṇṭhānaṃ udakan ti kappasaṇṭhāpakamahāmeghavuṭṭhaṃ udakaṃ .
Tathāti tappakāratāya khārabhāve sati udakena kappavuṭṭhānakāle viya pathavī vilīyeyya .
Lokantariyasattānaṃ pana pāpakammabalena akhārepi khāre viya sarīrassa vilīyanā veditabbā .
Tenevāti saussadanissayanirayassa vuttattā eva .
Na hi avīcimhi pañcavidhabandhanādikammakāraṇaṃ karonti .
3. Pakaraṇappattaṃ rūpaṃ pakkhipitvā mātikā ṭhapitāti ānetvā sambandho .
Mahābhūtu … pe … āpajjati tappakārabhāvena atītaṃse gaṇanaṃ gatanti vuttattāti adhippāyo .
‘‘ Na hī ’’ tiādinā dhammantaranivattanatthatā pakārantaranivattanatthatā ca bhūtupādāyagahaṇassa natthīti dasseti .
Taṃdassaneti gaṇanantaradassane .
Taṃsabhāvattāti bhūtupādāyasabhāvattā .
‘‘ Na cā ’’ tiādinā bhūtupādāyasabhāvo atītaṃsagaṇitatāya taṃsabhāvassapi aññathā gaṇitattā , ataṃsabhāvassa ca tathā gaṇitattā akāraṇanti dasseti .
‘‘ Ajjhatta … pe … labbhatī ’’ ti etena dutiyanaye na kevalaṃ yathāvuttova doso , atha kho abyāpitopi dosoti dasseti .
Tadetaṃ pana akāraṇaṃ kāraṇabhāvasseva anadhippetattā .
Na hettha bhūtupādāyarūpabhāvo atītaṃse gaṇanassa kāraṇanti adhippetaṃ , yato yathāvuttadosāpatti siyā .
‘‘ Kintī ’’ ti ettha ‘‘ kin ’’ ti pubbe yaṃ ‘‘ rūpan ’’ ti sāmaññato gahitaṃ , tassa sarūpapucchā .
Iti -saddo nidassanattho , na kāraṇattho .
Tenassa yaṃ rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ … pe … atītaṃsena
V0.11 saṅgahitaṃ atītakoṭṭhāse gaṇanaṃ gataṃ , taṃ kinti ce ?‘‘ Cattāro ca … pe … rūpan ’’ ti bhūtupādāyavibhāgadassanamukhena visesaṃ nidasseti .
Yattakā hi idha visesā niddiṭṭhā cakkhāyatanādayo , tesamidaṃ nidassananti .
Na cettha purimanayato aviseso .
Tattha hi rūpassa bhūtupādāyatāmattasabhāvadassanatā vuttā .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ atītarūpampi bhūtāni cevā ’’ tiādi .
Idha pana bhūtupādāyena nidassanabhūtena rūpassa sabbavisesavibhāvanatā dassitā .
Evañca katvā abyāpitadosopi cettha anokāsova , yaṃ rūpaṃ ajjhattaṃ … pe … upādinnaṃ , kinti ?
Cattāro ca … pe … rūpanti tadaññavisesanidassanassa adhippetattā .
Tathā cāha ‘‘ evaṃ sabbattha attho veditabbo ’’ ti .
Pariyāyadesanattāti
M0.12 sabhāvato pariyāyanaṃ parivattanaṃ pariyāyo , ujukaṃ appavattīti attho .Pariyāyena , pariyāyabhūtā vā desanā etthāti pariyāyadesanaṃ , suttantaṃ .
Suttantañhi veneyyajjhāsayavasena desetabbadhamme lesato labbhamānabhāvakathanaṃ , na ujunippadesabhāvakathananti pariyāyadesanaṃ nāma .
Teneva taṃ ‘‘ yathānulomasāsanan ’’ ti vuccati .
Abhidhammo pana desetabbadhamme ujunippadesakathananti nippariyāyadesanaṃ nāma , yato ‘‘ yathādhammasāsanan ’’ ti vuccati .
Nicchayena desoti vavatthānato kathanaṃ .
Tathā bhaddekarattasuttā dīsu ( ma . ni .3.272 ādayo ) viya atītādibhāvo atītānāgatapaccuppannabhāvo addhāvasena idhāpi khandhavibhaṅge suttantabhājanīyattā niddisitabbo siyāti yojanā .
Sannipatitan ti samāgataṃ .
Santānavasenāti pubbāparavasena .
Pubbenāparassa samappamāṇatāya anūnaṃ anadhikaṃ , tato eva ekākāraṃ .
Pavattikālavasena vā anūnaṃ anadhikaṃ , samānasabhāvatāya ekākāraṃ .
Tena visabhāgautunā anantaritataṃ dasseti .
Evaṃ āhārepīti ettha visabhāgāhārena anantarito anekavāraṃ anekadivasampi bhutto sabhāgekāhāraṃ nāma .
‘‘ Tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ , pacchā anāgatan ’’ ti hi vuttanti .
‘‘ Ekāhārasamuṭṭhānan ’’ ti pana vuttattā ekasseva āhārassa yojanā yuttarūpāti apare .
Pañcadvāravasenāti ettha pañcadvārāvajjanato paṭṭhāya yāva tadārammaṇaṃ , yāva javanaṃ , yāva vā voṭṭhabbanaṃ , tāva pavattā cittasantati ekavīthi .
Ekajavanasamuṭṭhānan ti ekajavanavārasamuṭṭhānaṃ .
Ettha ca samayaṃ anāmasitvāva santativasena , santatiñca anāmasitvāva samayavasena atītādivibhāgo gahetabbo .
Tesan ti
V0.12 hetupaccayānaṃ .Kalāpassāti rūpakalāpassa .
Kammānantarādīti kammādi , anantarādīti paccekaṃ ādi-saddo yojetabbo .
Tattha paṭhamena ādisaddena upanissayapaccayassa āhārādino ca dutiyena samanantarānantarūpanissayādino saṅgaho veditabbo .
Cittuppādassa cettha kammānantarādipaccayavasena , itarassa kammādivaseneva janakabhāve yojanā daṭṭhabbā .
Tathā cittuppādassa purejātavasena , itarassa pacchājātavasena , ubhayesampi sahajātavasena upatthambhanaṃ veditabbaṃ
M0.13 .Tenevāha ‘‘ yathāsambhavaṃ yojetabban ’’ ti .
Uppādakkhaṇeti hetukiccakkhaṇe .
Hetukiccaṃ nāma tassa tassa uppādetabbassa uppattikaraṇaṃ , tañca tasmiṃ khaṇe uppannaphalattā tato paraṃ kattabbābhāvato niṭṭhitañcāti daṭṭhabbaṃ .
Itaraṃ pana tīsupi khaṇesu paccayakiccaṃ daṭṭhabbanti yojanā .
6. Aniṭṭhanāmanivattanassāti aniṭṭhanāmanivattiyā akāraṇabhāvadassanena iṭṭhanāmalābhāpanassa akāraṇabhāvaṃ dasseti .
Devamanussasampattibhaveti sampattiyutte sampanne devamanussabhave .
Samiddhasobhanatāti abhivuddhasobhanatā .
Tato evāti sampattivirahato eva , asampannattā evāti attho .
Tesaṃyeva hatthiādīnaṃ sukhassa hetubhāvaṃ na gacchanti sāraṇādivasena dukkhapaccayattā .
Tesan ti hatthirūpādīnaṃ .
‘‘ Tassa tassevā ’’ tiādinā yathāvuttamatthaṃ vivarati .
Akusalena attanā katena nibbattaṃ dukkhassa paccayo hotīti yojanā .
Tasmāti yasmā kammaṃ yasmiṃ santāne nibbattaṃ , tattheva sukhadukkhānaṃ paccayo hoti , na aññattha , tasmā .
Aṭṭhakathāyaṃ panāti ekaccamatadassanaṃ .
Tattha ‘‘ aniṭṭhaṃ nāma natthī ’’ ti yasmā paṭisedhadvayena kusalakammajassa iṭṭhabhāvo niyato , tasmā ‘‘ kusalakammajameva iṭṭhan ’’ ti evaṃ aniyametvā ‘‘ kusalakammajaṃ iṭṭhamevā ’’ ti evamettha niyamo gahetabboti dassento ‘‘ akusalakammajampī ’’ tiādimāha .
Kinti akusalakammajaṃ sobhanaṃ , yaṃ paresaṃ iṭṭhaṃ nāma siyā ?
Yadi duggatiyaṃ kesañci tiracchānānaṃ saṇṭhānādisampatti sugatiyaṃ sattānaṃ akusalanissandena virūparūpatā viya kusalanissandena , kathaṃ tassā akusalakammajatā .
Atha pana yaṃ kesañci amanāpampi samānaṃ rūpaṃ manāpaṃ hutvā upaṭṭhāti , taṃ sandhāya vuttaṃ , evampi yathā kesañci tiracchānādīnaṃ kusalakammajaṃ manussādirūpaṃ amanāpato upaṭṭhahantampi kusalavipākasseva ārammaṇabhāvato atthato iṭṭhameva nāma hoti , evaṃ akusalakammajaṃ kesañci manāpaṃ hutvā upaṭṭhahantampi akusalavipākasseva ārammaṇabhāvato
V0.13 atthato aniṭṭhameva nāma hoti , evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ .Aññathā ‘‘ aṭṭhānametaṃ anavakāso , yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko uppajjeyyā ’’ tiādiaṭṭhānapāḷiyā ( ma . ni .3.131) virodho siyā .
Tenevāha ‘‘ kusalakammajassa panā ’’ tiādi .
Sabbesan ti attano , paresañca
M0.14 .Iṭṭhassa abhāvo vattabboti yathā ‘‘ kusalakammajaṃ aniṭṭhaṃ nāma natthī ’’ ti vuttaṃ , evaṃ kiñcāpi ‘‘ akusalakammajaṃ iṭṭhaṃ nāma natthī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ na vuttaṃ , tena pana nayadassanena akusalakammajassa abhāvo vutto eva hotīti so saṃvaṇṇanāvasena niddhāretvā vattabboti adhippāyo .
Etena kusalakammajameva iṭṭhanti purimapadāvadhāraṇassa gahetabbataṃ dasseti .
Idāni ‘‘ hatthiādīnampī ’’ tiādinā tamevatthaṃ vivarati .
Kusalavipākassāti etthāpi kusalavipākasseva ārammaṇanti attho .
Manussānan ti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Itaresampi ca akusalakammajaṃ akusalavipākasseva , kusalakammajañca kusalavipākasseva ārammaṇanti dassitovāyaṃ nayoti .
Kasmā pana iṭṭhāniṭṭhamissite vatthumhi manāpatāva saṇṭhātīti āha ‘‘ iṭṭhārammaṇena … pe … sakkā vattun ’’ ti .
Suṭṭhu vuttan ti ‘‘ iṭṭhāniṭṭhaṃ ekantato vipākeneva paricchijjatī ’’ ti vadantehi iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ sammadeva vuttaṃ .
Taṃ anugantvāti vipākavasena iṭṭhāniṭṭhārammaṇavavatthānaṃ anugantvā .
Sabbatthāti sugatiduggatīsu , sabbesu vā ārammaṇesu .
‘‘ Aniṭṭhā ’’ ti vacaneneva tesaṃ iṭṭhatā nivattitāti āha ‘‘ sadisatā ca rūpādibhāvoyevā ’’ ti .
Iṭṭhāneva rūpādīni kāmaguṇāti sutte vuttānīti mittapaṭipakkho amitto viya iṭṭhapaṭipakkhā aniṭṭhāti adhippetāti vuttaṃ ‘‘ aniṭṭhāti … pe … vohāro viyā ’’ ti .
Sabbāni vāti ettha ‘‘ piyarūpaṃ sātarūpan ’’ ti ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.133; vibha .203) vacanato kathaṃ aniṭṭhānaṃ rūpādīnaṃ kāmaguṇabhāvāpattīti ce ?
Tesampi vipallāsavasena taṇhāvatthubhāvato piyarūpabhāvassa adhippetattā .
Yadi evaṃ kathaṃ ‘‘ cakkhuviññeyyāni rūpāni iṭṭhānī ’’ tiādisuttapadaṃ ( ma . ni .1.166;2.155;3.57; saṃ . ni .5.30) nīyatīti āha ‘‘ atisayenā ’’ tiādi .
Indriyabaddharūpavasena pāḷiyaṃ hīnadukaniddeso pavattoti dassetuṃ ‘‘ dvīsupi hīnapaṇītapadesū ’’ tiādimāha .
Avayavayoge sāmivacanaṃ , na kattarīti adhippāyo .
‘‘ Tesaṃ tesaṃ sattānan ’’ ti
V0.14 indriyabaddharūpe niddiṭṭhe kasmā kammajavasena attho vutto , na catusantativasenāti āha ‘‘ sattasantāna … pe … vuttan ’’ ti .Padhānattā hi kammajavasena atthaṃ vatvā sesesu ‘‘ evaṃ utusamuṭṭhānādīsupī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ atideso kato
M0.15 .‘‘ Tehi tehīti etasmiṃ atthe ’’ ti iminā ‘‘ tesaṃ tesan ’’ ti kattari sāmivacanaṃ āsaṅkati .
Tathā sati visaye vā sāmivacane laddhaguṇaṃ dasseti ‘‘ na kammajavasenevā ’’ tiādinā , kammajaggahaṇañcettha upalakkhaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Mariyādābhūtan ti uttamamariyādābhūtaṃ .
Tenevāha ‘‘ yassa yeva manāpā , tassa teva paramā ’’ ti .
Tesan ti kāmaguṇānaṃ .
Sabhāvatoti lakkhaṇato .
‘‘ Ekasmiṃyeva assādanakujjhanato ’’ tiādinā ‘‘ yasmā teyeva rūpādayo eko assādetī ’’ tiādikaṃ suttantavivaraṇaṃ iṭṭhāniṭṭhabhāve hetubhāvena vuttanti dasseti .
Iṭṭhāniṭṭhaggahaṇaṃ hotīti nibbāne viya aniṭṭhaggahaṇaṃ saññāvipallāsena aññesupi ārammaṇesu iṭṭhāniṭṭhābhiniveso hotīti adhippāyo .
Vibhāgo nāma asaṅkaro , vitthāro cāti ‘‘ vibhattan ’’ ti padassa ‘‘ vavatthitaṃ , pakāsitan ’’ ti ca atthamāha .
Aññesan ti atiaḍḍhadaliddānaṃ .
Idaṃ iṭṭhaṃ , aniṭṭhañca hotīti ettha ca -saddena aniṭṭhaṃ , iṭṭhañca hotīti ayampi attho vuttoti veditabbaṃ .
Aniṭṭhaṃ iṭṭhan ti iṭṭhassa ‘‘ aniṭṭhan ’’ ti , aniṭṭhassa ‘‘ iṭṭhan ’’ ti gahaṇe yathāsaṅkhyaṃ yojanā .
Indriyavikārāpattiādināti ettha ādi -saddena pubbābhisaṅkhārādiṃ saṅgaṇhāti .
Puretaraṃ pavattacittābhisaṅkhāravasenāpi hi vināva saññāvipallāsaṃ iṭṭhaṃ ‘‘ aniṭṭhan ’’ ti , aniṭṭhañca ‘‘ iṭṭhan ’’ ti gayhatīti .
Tena vipākenāti tena kusalākusalavipākena .
Ārammaṇassa iṭṭhāniṭṭhatan ti yattha taṃ uppajjati , tassa buddharūpādikassa gūthādikassa ca ārammaṇassa yathākkamaṃ iṭṭhataṃ aniṭṭhatañca nidasseti .
Vijjamānepi saññāvipallāse ārammaṇena vipākaniyamadassanan ti iṭṭhārammaṇe kusalavipākova uppajjati , aniṭṭhārammaṇe akusalavipākovāti evaṃ ārammaṇena vipākaniyamadassanaṃ .
Ārammaṇaniyamadassanatthan ti yaṃ kusalavipākassa ārammaṇaṃ , taṃ iṭṭhaṃ nāma .
Yaṃ akusalavipākassa ārammaṇaṃ , taṃ aniṭṭhaṃ nāmāti dassanatthaṃ .
Ārammaṇena niyāmito hi vipāko attano upakārakassa ārammaṇassa niyāmako hotīti .
Dvārantare
M0.16V0.15 dukkhassa paccayabhūtassa ārammaṇassa dvārantare sukhavipākuppādanato , dvārantare sukhassa paccayabhūtassa ārammaṇassa dvārantare dukkhavipākuppādanato vipākena ārammaṇaniyamadassanena vipākavasena iṭṭhāniṭṭhatā dassitāti yojanā . 7. Duppariggahaṭṭhena kāraṇabhūtena lakkhaṇassa indriyādisabhāvassa duppaṭivijjhatā , evaṃ supariggahaṭṭhena lakkhaṇasuppaṭivijjhatā veditabbā .
‘‘ Dūre ’’ ti avuttassāti lakkhaṇato ‘‘ dūre ’’ ti akathitassa .
Vuttampīti lakkhaṇato ‘‘ dūre ’’ ti vuttampi sukhumarūpaṃ .
‘‘ Bhindamāno ’’ ti sambhindamānoti vuttaṃ hotīti āha ‘‘ missakaṃ karonto ’’ ti .
Yasmā pana bhedanaṃ vibhāgakaraṇampi hoti , tasmā dutiyavikappe ‘‘ bhindamāno ’’ ti padassa ‘‘ visuṃ karonto ’’ ti atthamāha .
Tatiyavikappe pana bhindamānoti vināsentoti attho .
Tenāha ‘‘ santikabhāvaṃ bhinditvā dūrabhāvaṃ , dūrabhāvañca bhinditvā santikabhāvaṃ karonto ’’ ti .
Na hi sakkā santikassa tabbhāvaṃ avināsetvā dūrabhāvaṃ kātuṃ , tathā itarassāpi .
Santikabhāvakaraṇena na bhindati na vināseti , na ca okāsadūrato lakkhaṇato dūraṃ visuṃ karaṇena bhindati vibhāgaṃ karoti , nāpi okāsadūrena lakkhaṇato dūraṃ vomissakakaraṇena bhindati sambhindatīti yojanā .
‘‘ Tidhā attho daṭṭhabbo ’’ ti saṅkhepena vuttamatthaṃ ‘‘ na hī ’’ tiādinā vivarati .
Visuṃ karoti , vomissakaṃ karotīti karoti-saddaṃ ānetvā sambandho .
‘‘ Etthāpī ’’ tiādinā yathā ‘‘ okāsato dūrameva bhindatī ’’ ti ettha okāsato dūrassa okāsato santikabhāvakaraṇaṃ adhippetanti vināsanaṃ bhedanaṃ , evaṃ ‘‘ na lakkhaṇato dūraṃ bhindatī ’’ ti etthāpi lakkhaṇato dūrassa lakkhaṇato santikabhāvākaraṇaṃ abhedanaṃ avināsananti imamatthaṃ dasseti .
Vomissakakaraṇavibhāgakaraṇatthataṃ sandhāyāha ‘‘ bhindamānoti ettha ca aññathā bhedanaṃ vuttan ’’ ti .
Pacchimanaye vināsanatthameva sandhāya ‘‘ bhedanaṃ idha ca aññathā vuttan ’’ ti avoca .
Rūpakkhandhaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .