6. Mahāgovindasuttavaṇṇanā

293. PañcakuṇḍalikotiP2.278V2.200M2.218 vissaṭṭhapañcaveṇiko .

Catumaggaṭṭhānesūti catunnaṃ maggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhānesu .

Tattha hi katā sālādayo catūhi disāhi āgatamanussānaṃ upabhogakkhamā honti .

‘‘ Evarūpānī ’’ ti iminā rukkhamūlasodhanādīni ceva yathāsatti annadānādīni ca puññāni saṅgaṇhāti .

‘‘ Suvaṇṇakkhandhasadiso attabhāvo iṭṭho kanto manāpo ahosī ’’ ti pāṭho .

Sakaṭasahassamattan ti vāhasahassamattaṃ , vāho pana vīsati khārī , khārī soḷasadoṇamattā , doṇaṃ soḷasa nāḷiyo veditabbā .

Kumbhaṃ dasambaṇāni .

‘‘ Sahassanāḷiyo ’’ ti keci .

Rattasuvaṇṇakaṇṇikan ti rattasuvaṇṇamayaṃ vaṭaṃsakaṃ .

Yasmā majjhimayāme eva devatā satthāraṃ upasaṅkamituṃ avasaraṃ labhanti , tasmā ‘‘ ekakoṭṭhāsaṃ atītāyā ’’ ti vuttaṃ .

Atikkantavaṇṇoti ativiya kamanīyarūpo , kevalakappan ti vā manaṃ ūnaṃ avasesaṃ , īsakaṃ asamattanti attho bhagavato hi samīpaṭṭhānaṃ muñcitvā sabbo gijjhakūṭavihāro tena obhāsito .

Tenāha ‘‘ candimā viyā ’’ tiādi .

Devasabhāvaṇṇanā

294. Ratanamattakaṇṇikarukkhanissandenāti ratanappamāṇarukkhamayakūṭadānapuññanissandena , tassa vā puññassa nissandaphalabhāvena .

Nibbattasabhāyan ti samuṭṭhitaupaṭṭhānasālāyaṃ .

Maṇimayāti padumarāgādimaṇimayā .

Āṇiyoti thambhatulāsaṅghāṭakādīsu vāḷarūpādisaṅghāṭanakaāṇiyo .

Gandhabbarājāti gandhabbakāyikānaṃ devatānaṃ rājā .

YeP2.279 tāvatiṃsānaṃ āsannavāsino cātumahārājikā devā , te purato karonto ‘‘ dvīsu devalokesu devatā purato katvā nisinno ’’ ti vutto .

Sesesupi tīsu ṭhānesu eseva nayo .

NāgarājātiV2.201 nāgānaṃ adhipati , na pana sayaṃ nāgajātiko .

Āsati nisīdati etthāti āsanaṃ , nisajjaṭṭhānanti āha ‘‘ nisīdituṃ okāso ’’ ti .

‘‘ Etthā ’’ ti padaṃ nipātamattaṃ , etthāti vā etasmiṃ pāṭhe .

AtthuddhāranayenaM2.219 vattabbaṃ pubbe vuttaṃ catubbidhameva .

Tāvatiṃsā , ekacce ca cātumahārājikā yathāladdhāya sampattiyā thāvarabhāvāya , āyatiṃ sodhanāya ca pañca sīlāni rakkhanti , te tassa visodhanatthaṃ pavāraṇāsaṅgahaṃ karonti .

Tena vuttaṃ ‘‘ mahāpavāraṇāyā ’’ tiādi .

Vassasahassan ti manussagaṇanāya vassasahassaṃ .

Pannapalāsoti patitapatto .

Khārakajātoti jātakhuddakamakuḷo .

Ye hi nīlapattakā ativiya khuddakā makuḷā , te ‘‘ khārakā ’’ ti vuccanti .

Jālakajātoti tehiyeva khuddakamakuḷehi jātajālako sabbaso jālo viya jāto .

Keci pana ‘‘ jālakajātoti ekajālo viya jāto ’’ ti atthaṃ vadanti .

Pārichattako kira khārakaggahaṇakāle sabbatthakameva pallaviko hoti , te cassa pallavā pabhassarapavāḷavaṇṇasamujjalā honti , tena so sabbaso samujjalanto tiṭṭhati .

Kuṭumalakajātoti sañjātamahāmakuḷo .

Korakajātoti sañjātasūcibhedo sampati vikasamānāvattho .

Sabbapāliphulloti sabbaso phullitavikasito .

Kantanakavātoti devānaṃ puññakammapaccayā pupphānaṃ chindanakavāto .

Kantatīti chindati .

Sampaṭicchanakavātoti chinnānaṃ chinnānaṃ pupphānaṃ sampaṭiggaṇhanakavātoP2.280 .

Naccantoti nānāvidhabhattiṃ sannivesavasena naccanaṃ karonto .

Aññataradevatānan ti nāmagottavasena appaññātadevatānaṃ .

Reṇuvaṭṭīti reṇusaṅghāto .

Kaṇṇikaṃ āhaccāti sudhammāya kūṭaṃ āhantvā .

Aṭṭha divaseti pañcamiyā saddhiṃ pakkhe cattāro divase sandhāya vuttaṃ .

Yathāvuttesu aṭṭhasu divasesu dhammassavanaṃ nibaddhaṃ tadā pavattatīti tato aññadā kāritaṃ sandhāyāha ‘‘ akāladhammassavanaṃ kāritan ’’ ti .

Cetiye chattassa heṭṭhā kātabbavedikā chattavedikā .

Cetiyaṃ parikkhipitvā padakkhiṇakaraṇaṭṭhānaṃ antokatvā kātabbavedikā puṭavedikā .

Cetiyassa kucchiṃ parikkhipitvāV2.202 taṃ sambandhameva katvā kātabbavedikā kucchivedikā .

Sīharūpapādakaṃ āsanaṃ sīhāsanaṃ .

Ubhosu passesu sīharūpayuttaṃ sopānaṃ sīhasopānaṃ .

AttamanāM2.220 honti aniyāmanakabhāvato .

Tenevāha ‘‘ mahāpuññe purakkhatvā ’’ tiādi .

Pavāraṇāsaṅgahatthāya sannipatitāti veditabbā ‘‘ tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā ’’ ti ( dī . ni .2.294) vacanato .

295. Navahi kāraṇehīti ‘‘ itipi so bhagavā arahan ’’ tiādinā ( dī . ni .1.157,255) vuttehi arahattādīhi navahi buddhānubhāvadīpanehi kāraṇehi .

Dhammassa cāti ettha ca -saddo avuttasamuccayatthoti tena sampiṇḍitamatthaṃ dassento ‘‘ ujuppaṭipannatādibhedaṃ saṅghassa ca suppaṭipattin ’’ ti āha .

Aṭṭhayathābhuccavaṇṇanā

296. Yathā anantameva ānañcaṃ , bhisakkameva bhesajjaṃP2.281 , evaṃ yathābhūtā eva yathābhuccāti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘ yathābhucceti yathābhūte ’’ ti .

Vaṇṇetabbato kittetabbato vaṇṇā , guṇā .

Kathaṃ paṭipannoti hetuavatthāyaṃ , phalaavatthāyaṃ , sattānaṃ upakārā vatthāyanti tīsupi avatthāsu lokanāthassa bahujanahitāya paṭipattiyā kathetukamyatāpucchā .

Tathā hi naṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā saṅkhepeneva dassento ‘‘ dīpaṅkarapādamūle ’’ tiādimāha .

Tattha abhinīharamānoti abhinīhāraṃ karonto .

Yaṃ panettha mahābhinīhāre , pāramīsu ca vattabbaṃ , taṃ brahmajālaṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .1.7) vuttaṃ evāti tattha vuttanayeneva veditabbaṃ .

‘‘ Khantivāditāpasakāle ’’ tiādi ( jā .1. khantīvādījātaka ) hetuavatthāyameva anaññasādhāraṇāya sudukkarāya bahujanahitāya paṭipattiyā vibhāvanaṃ .

Yathādhippetaṃ hitasukhaṃ yāya kiriyāya vinā na ijjhati , sāpi tadatthā evāti dassetuṃ ‘‘ tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopī ’’ tiādi vuttaṃ .

Dhammacakkappavattanādi ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .13; paṭi . ma .3.30) pana nibbattitā bahujanahitāya paṭipatti .

Āyusaṅkhārossajjanampi ‘‘ ettakaṃ kālaṃ tiṭṭhāmī ’’ ti pavattiyā bahujanahitāya paṭipatti .

Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānavasena bahujanahitāyaV2.203 paṭipatti .

Tenāha ‘‘ yāvassā ’’ tiādi .

Sesapadānīti ‘‘ bahujanasukhāyā ’’ tiādīni padāni .

Pacchiman ti ‘‘ atthāya hitāya sukhāyā ’’ tiM2.221 padattayaṃ .

Purimassāti tato purimassa padattayassa .

Atthoti atthaniddeso .

Yadipi atītenaṅgena samannāgatā satthāro ahesuṃ , tepi pana buddhā evāti atthato amhākaṃ satthā anaññoti āha ‘‘ atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāmā ’’ ti .

Yathā ca atīte , evaṃ anāgate cāti ayamattho nayato labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘ anāgatepi na samanupassāmā ’’ ti .

Sakko pana devarājā tamatthaṃ atthāpannameva katvā ‘‘ na panetarahi ’’ iccevāha .

Kiṃ sakko kathetīti vicāretvāti ‘‘ neva atītaṃse samanupassamā ’ tiP2.282 vadanto sakko kiṃ kathetī ’’ ti vicāraṇaṃ samuṭṭhapetvā .

Yasmā atīte buddhā ahesuṃ , anāgate bhavissantīti nāyamattho sakkena devarājena pariññāto , te pana buddhasāmaññena amhākaṃ bhagavatā saddhiṃ gahetvā etarahi aññassa sabbena sabbaṃ abhāvato tathā vuttanti dassetuṃ ‘‘ etarahī ’’ tiādi vuttaṃ .

Svākkhātādīnīti svākkhātapadādīni .

Kusalādīnīti ‘‘ idaṃ kusalan ’’ tiādīni padāni .

Gaṅgāyamunānaṃ asamāgamaṭṭhāne udakaṃ bhinnavaṇṇaṃ hontampi samāgamaṭṭhāne abhinnavaṇṇaṃ evāti āha ‘‘ vaṇṇenapi saṃsandati sametī ’’ ti .

Tattha kira gaṅgodakasadisameva yamunodakaṃ .

Yathā nibbānaṃ kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhaṃ , evaṃ nibbānagāminipaṭipadāpi kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhāva icchitabbā .

Tenāha ‘‘ na hī ’’ tiādi .

Yena parisuddhatthena nibbānassa , nibbānagāminiyā paṭipadāya ca ākāsūpamatā , so kenaci anupalepo , anupakkileso cāti āha ‘‘ ākāsampi alaggaṃ parisuddhan ’’ ti .

Idāni tamatthaṃ nidassanena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ candimasūriyānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Saṃsandati yujjati paṭipajjitabbatāpaṭipajjanehi aññamaññānucchavikatāya .

Paṭipadāya ṭhitānan ti paṭipadaṃ maggapaṭipattiṃ paṭipajjamānānaṃ .

Vusitavatan ti brahmacariyavāsaṃ vusitavantānaṃ etesaṃ .

Laddhasahāyoti etāsaṃ paṭipadānaṃ vasena laddhasahāyo .

Tattha tattha sāvakehi satthu kātabbakicce .

Idaṃ pana ‘‘ adutiyo ’’ tiādi suttantare āgatavacanaṃ aññehi asadisaṭṭhena vuttaṃ , na yathāvuttasahāyābhāvato .

Apanujjāti apanīya vivajjetvā .

‘‘ Apanujjā ’’ ti ca antogadhāvadhāraṇaṃP2.283 idaṃ vacanaṃ ekantikattā tassa apanodassāti vuttaṃ ‘‘ apanujjevā ’’ ti .

LabbhatītiV2.204M2.222 lābho , so pana ukkaṃsagativijānanena sātisayo , vipulo eva ca idhādhippetoti āha ‘‘ mahālābho uppanno ’’ ti .

Ussannapuññanissandasamuppannoti yathāvuttakālaṃ sambhatasuvipulauḷāratarapuññābhisandato nibbatto .

‘‘ Ime nibbattā , ito paraṃ mayhaṃ okāso natthī ’’ ti ussāhajāto viya uparūpari vaḍḍhamāno udapādi .

Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāmeghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā ’’ ti sampiṇḍitā viya bhagavato idaṃ lābhasakkārasilokaṃ nibbattayiṃsu , tato annapānavatthayānamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo upagantvā ‘‘ kahaṃ buddho , kahaṃ bhagavā , kahaṃ devadevo , kahaṃ narāsabho , kahaṃ purisasīho ’’ ti bhagavantaṃ pariyesanti , sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya .

Sabbaṃ khandhake , tesu tesu ca suttesu āgatanayena veditabbaṃ .

Tenāha ‘‘ lābhasakkāro mahogho viyā ’’ tiādi .

Paṭipāṭibhattan ti bahūsu ‘‘ dānaṃ dassāmā ’’ ti āhaṭapaṭipāṭikāya uṭṭhitesu anupaṭipāṭiyā dātabba bhattaṃ .

Matthakaṃ patto anaññasādhāraṇattā tassa dānassa .

Upāyaṃ ācikkhi nāgarānaṃ asakkuṇeyyarūpena dānaṃ dāpetuṃ .

Sālakalyāṇirukkhā rājapariggahā aññehi asādhāraṇā , tasmā tesaṃ padarehi maṇḍapo kārito , hatthino ca rājabhaṇḍabhūtā nāgarehi na sakkā laddhunti tehi chattaṃ dhārāpitaṃ , tathā khattiyadhītāhi veyyāvaccaṃ kāritaṃ .

‘‘ Pañca āsanasatānī ’’ ti idaṃ sālakalyāṇimaṇḍape paññatte sandhāya vuttaṃ , tato bahi pana bahūni paññattāni ahesuṃP2.284 .

Catujjātiyagandhaṃ pisati buddhappamukhassa saṅghassa pūjanatthañceva pattassa ubbaṭanatthañca .

Udakan ti pattadhovanaudakaṃ .

Anagghāni ahesuṃ anaggharatanābhisaṅkhatattā .

Sattadhā muddhā phalissati anādarakāraṇādinā .

Kāḷaṃ olokessāmīti kāḷaṃ evaṃ anupekkhissāmi , tassa uppajjanakaṃ anatthaṃ pariharissāmīti attho .

KadariyātiM2.223 thaddhamaccharino puññakammavimukhā .

Devalokaṃ na vajanti puññassa akatattā , maccharibhāvena ca pāpassa pasutattā .

Bālāti duccintitacintanādinā bālalakkhaṇayuttā .

Nappasaṃsanti dānaṃ pasaṃsitumpi na visahanti .

Dhīroti dhītisampanno uḷārapañño parehi kataṃ dānaṃV2.205 anumodamāno pi , teneva dānānumodaneneva .

Sukhī paratthāti paraloke kāyikacetasikasukhasamaṅgī hoti .

Vararojo nāma tasmiṃ kāle eko khattiyo , tassa vararojassa .

Anavajja … pe … phaleyya abhūtavādibhāvatoti adhippāyo .

Atirekapadasahassena tiṃsādhikena aḍḍhateyyagāthāsatena vaṇṇameva kathesi rūpappasannatāya ca .

Yāva maññe khattiyāti ettha yāvāti avadhiparicchedavacanaṃ , aññeti nipātamattaṃ , yāva khattiyā khattiye avadhiṃ katvā sabbe devamanussāti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ khattiyā brāhmaṇā ’’ tiādi .

Madapamattoti lābhasakkārasilokamadena pamatto ceva tadanvayena pamādena pamatto ca hutvā .

Tadanvayamevāti tadanugatameva .

Vācā … pe … sametīti vacīkammakāyakammāni aññamaññaṃ aviruddhāni , aññadatthu saṃsandanti .

Ajā eva migāti ajāmigā , te ajāmige .

Tiṇṇavicikiccho sabbaso atikkantavicikicchākantāroP2.285 .

Nanu ca sabbepi sotāpannā tiṇṇavicikicchā , vigatakathaṃkathā ca ?

Saccametaṃ , idaṃ pana na tādisaṃ tiṇṇavicikicchataṃ sandhāya vuttaṃ , atha kho sabbasmiṃ ñeyyadhamme sabbākārāvabodhasaṅkhātasanniṭṭhānavasena sabbaso nirākataṃ sandhāyāti dassento ‘‘ yathā hī ’’ ti ādimāha .

Ussannussannattāti paroparabhāvato , ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātuñāṇabalenapi ijjhati .

Sabbattha vigatakathaṃkatho sabbadassāvibhāvato .

Sabbesaṃ paramatthadhammānaṃ saccābhisamayavasena paṭividdhattā vuttaṃ ‘‘ vohāravasenā ’’ ti vā nāmagottādivasenāti attho .

Pariyositasaṅkappoti sabbaso niṭṭhitamanoratho .

Nanu ca ariyamaggena pariyositasaṅkappatā nāma soḷasakiccasiddhiyā katakaraṇīyabhāvena , na sabbañeyyadhammāvabodhenāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ pubbeM2.224 ananussutesū ’’ tiādi .

Sāvakānaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ viya , hi paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ viya ca sammāsambuddhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ catusaccābhisambodhapubbakamevāti .

Ananussutesūti na anussutesu .

Sāman ti sayameva .

Padadvayenāpi parato ghosena vināti dasseti .

Tatthāti nimittatthe bhummaṃ , saccābhisambodhanimittanti attho .

Saccābhisambodho ca aggamaggavasenātiV2.206 daṭṭhabbaṃ .

Balesu ca vasībhāvan ti dasannaṃ balañāṇānaṃ yathāruci pavatti .

Jātattā jātāti sammāsambuddhe vadati .

297. Tattha tattha rājadhāniādike nibaddhavāsaṃ vasanto .

Tīsu maṇḍalesu yathākālaṃ cārikaṃ caranto .

298. Assāti phalassa .

Tan ti kāraṇaṃ .

Dvinnampi ekato uppattiyā kāraṇaṃ natthi , pageva tiṇṇaṃ , catunnaṃ vāti .

‘‘ Ettha cā ’’ tiādi ‘‘ ekissā lokadhātuyā ’’ ti vuttalokadhātuyāP2.286 pamāṇaparicchedadassanatthaṃ āraddhaṃ .

Yāvatāti yattakena ṭhānena .

Pariharantīti sineruṃ parikkhipantā parivattanti .

Disāti disāsu , bhummatthe etaṃ paccattavacanaṃ .

Bhanti dibbanti .

Virocanāti obhāsantā , virocanā vā sobhamānā candimasūriyā bhanti , tato eva disā ca bhanti .

Tāva sahassadhāti tattako sahassaloko .

Ettakan ti imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā imināva saddhiṃ cakkavāḷaṃ dasasahassaṃ .

Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ mahāpadānavaṇṇanāyaṃ vuttameva .

Na paññāyatīti tīsu piṭakesu anāgatattā .

Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā

300. Vaṇṇenāti rūpasampattiyā .

Suviññeyyattā taṃ anāmasitvā yasasaddasseva atthamāha .

Alaṅkāraparivārenāti alaṅkārena ca parivārena ca .

Puññasiriyāti puññiddhiyā .

301. Sampasādaneti sampasādajanane .

Saṃpubbo khā-saddo jānanattho ‘‘ saṅkhāyetaṃ paṭisevatī ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.168) viyāti āha ‘‘ jānitvā modāmā ’’ ti .

Govindabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

304. YāvaM2.225 dīgharattan ti yāva parimāṇato , aparimitakālaparidīpanametanti āha ‘‘ ettakanti … pe … aticirarattan ’’ ti .

Mahāpaññova so bhagavāti tena brahmunā anumatipucchāvasenaV2.207 devānaṃ vuttanti dassento ‘‘ mahāpaññova so bhagavā .

Noti kathaṃ tumhe maññathā ’’ ti āha .

Sayamevetaṃ pañhaṃ byākātukāmo ‘‘ bhūtapubbaṃ bho ’’ ti ādiṃ āhāti sambandho .

Evaṃ pana byākarontena atthato ayampi attho vutto nāma hotīti dassento ‘‘ anacchariyametan ’’ ti ādimāha .

Tiṇṇaṃ mārānan tiP2.287 kilesābhisaṅkhāradevaputtamārānaṃ .

‘‘ Anacchariyametan ’’ ti vuttamevatthaṃ nigamanavasena ‘‘ kimettha acchariyan ’’ ti punapi vuttaṃ .

Rañño diṭṭhadhammikasamparāyikaatthānaṃ puro dhānato pure pure saṃvidhānato purohitoti āha ‘‘ sabbakiccāni anusāsanapurohito ’’ ti .

Govindiyābhisekenāti govindassa ṭhāne ṭhapanābhisekena .

Taṃ kira tassa brāhmaṇassa kulaparamparāgataṃ ṭhānantaraṃ .

Jotitattāti āvudhānaṃ jotitattā .

Pālanasamatthatāyāti rañño , aparimitassa ca sattakāyassa anatthato paripālanasamatthatāya .

Sammā vossajjitvāti suṭṭhu tassevāgāravabhāvena vissajjitvā niyyātetvā .

Taṃ tamatthaṃ kiccaṃ passatīti atthadaso .

305. Bhavanaṃ vaḍḍhanaṃ bhavo , bhavati etenāti vā bhavo , vaḍḍhikāraṇaṃ sandhivasena ma-kārāgamo , o-kārassa ca a-kārādesaṃ katvā ‘‘ bhavamatthū ’’ ti vuttaṃ .

Bhavantaṃ jotipālan ti pana sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘ bhoto ’’ ti .

Mā paccabyāhāsīti mā paṭikkhipīti attho .

So pana paṭikkhepo paṭivacanaṃ hotīti āha ‘‘ mā paṭibyāhāsī ’’ ti .

Abhisambhosīti kammantānaṃ saṃvidhāne samattho hotīti āha ‘‘ saṃvidahitvā ’’ ti .

Bhavābhavaṃ , paññañca vindi paṭilabhīti govindo , mahanto govindo mahāgovindo .

‘‘ Go ’’ ti hi paññāyetaṃ adhivacanaṃ gacchati atthe bujjhatīti .

Rajjasaṃvibhajanavaṇṇanā

306. EkapitikāM2.226 vemātukā kaniṭṭhabhātaro .

Ayaṃ abhisittoti ayaṃ reṇu rājakumāro pitu accayena rajje abhisitto .

Rājakārakāti rājaputtaṃ rajje patiṭṭhāpetāro .

307. MadentītiP2.288 madanīyāti kattusādhanataṃ dassento ‘‘ madakarā ’’ ti āha .

Madakaraṇaṃ pana pamādassa visesakāraṇanti vuttaṃ ‘‘ pamādakarā ’’ ti .

308. ReṇussaV2.208 rajjasamīpe dasagāvutamattavitthatāni hutvā aparabhāge tiyojanasataṃ vitthatattā sabbāni cha rajjāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi .

Vitānasadisaṃ caturassabhāvato .

310. Sahāti gāthāya padaparipūraṇatthaṃ vuttaṃ .

Tassa atthaṃ dassento ‘‘ teneva sahā ’’ ti āha .

Sahāti vā avinābhāvatthe nipāto , so saha āsuṃ satta bhāradhāti yojetabbo , tena te desantare vasantā vicittena sahabhāvino avinābhāvinoti dīpeti .

Rajjabhāraṃ dhārenti attani āropenti vahantīti bhāradhā .

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .

Kittisaddaabbhuggamanavaṇṇanā

311. Anupurohite ṭhapesīti anupurohite katvā ṭhapesi , anupurohite vā ṭhāne ṭhapesi .

Tisavanaṃ karonte sandhāya ‘‘ divasassa tikkhattun ’’ ti vuttaṃ .

Dvīsu sandhīsu savanaṃ karonte sandhāya ‘‘ sāyaṃ , pāto vā ’’ ti vuttaṃ .

Tato paṭṭhāyāti vatacariyaṃ matthakaṃ pāpetvā nhātakālato pabhuti .

312. Abhiuggacchīti uṭṭhahi udapādi .

Acintetvāti ‘‘ kathaṃ kho ahaṃ brahmunā saddhiṃ manteyyan ’’ ti acintetvā evaṃ cittampi anuppādetvā .

Tena samāgamanasseva abhāvato amantetvā .

Taṃ disvāti taṃ karuṇābrahmavihārabhāvanaṃ brahmadassanūpāyaṃ disvā ñāṇacakkhunā .

313. Evan tiM2.227 evaṃ rañño ārocetvā paṭisallānaṃ upagate .

Sabbatthāti sabbesu channaṃ khattiyānaṃ , sattannaṃ brāhmaṇamahāsālānaṃP2.289 , sattannaṃ nāṭakasatānaṃ , cattārīsāya ca bhariyānaṃ āpucchanavāresu .

316. Sādisiyoti jātiyā sādisiyoti āha ‘‘ samavaṇṇā samajātikā ’’ ti .

317. Santhāgāran ti jhānamanasikārena bahi visaṭavitakkavūpasamanena cittassa santhambhanaṃV2.209 agāraṃ , jhānasālanti attho .

Gahitāvāti bhāvanānuyogena mahāsattena attano cittasantāne uppādanavasena gahitā eva .

Natthi jhāneneva vikkhambhitattā .

Visesato hissa karuṇāya bhāvitattā anabhirati ukkaṇṭhanā natthi , mettāya bhāvitattā bhayaparitassanā natthi .

Ukkaṇṭhanāti pana brahmadassane ussukkaṃ , paritassanāti tadabhipatthanāti āha ‘‘ brahmuno panā ’’ tiādi .

Brahmunāsākacchāvaṇṇanā

318. Cittutrāsoti cittassa utrāsanamattaṃ .

Kathan ti sattanikāyanivāsaṭṭhānanāmagottādīnaṃ vasena kena pakārena .

Tenāha ‘‘ kin ’’ tiādi .

Soti ye te panakanasanantabandhasatanasanaṅkumārakālanāmakā loke pākaṭā paññātā brahmāno , tesu sanaṅkumāro nāmāhanti dasseti .

Agghan ti garuṭṭhāniyānaṃ dātabbaṃāhāraṃ .

Madhusākan ti madhurāhāraṃ , yaṃ kiñci atithino dātabbaṃ āhāraṃ upacāravasena evaṃ vadati .

Tenāha ‘‘ madhusākaṃ panā ’’ tiādi .

Pucchāmāti nimantanavasena pucchāma .

319. Mahāsatto cattāro brahmavihāre bhāvetvā ṭhitopi tesu ‘‘ brahmasahabyatāya maggo ’’ ti anibbematikatāya ‘‘ kaṅkhī ’’ ti avoca .

Keci pana ‘‘ tapokammena parikkhīṇasarīratāya , brahmasamāgamena bhayādisamuppattiyā ca paṭiladdhamattehi brahmavihārehi parihīno ahosi , tasmā avikkhambhitavicikicchatāya ‘ kaṅkhī ’ ti avocā ’’ ti vadanti .

Parassa vediyā viditā paravediyā , te pana tassa pākaṭā vibhūtāti āha ‘‘ parassaM2.228 pākaṭesu paravediyesū ’’ ti .

Tattha kāraṇamāha ‘‘ parena sayaṃ abhisaṅkhatattā ’’ ti .

MamātiP2.290 kammaṃ mamaṃkāro , mamattanti āha ‘‘ idaṃ mama … pe … taṇhan ’’ ti .

‘‘ Maman ’’ ti karoti etenāti hi mamaṃkāro , tathāpavattā taṇhā .

Manujesūti niddhāraṇe bhummaṃ , na visayeti āha ‘‘ manujesu yo kocī ’’ ti .

‘‘ Ekodibhūto ’’ ti padassa bhāvatthaṃ tāva dassento ‘‘ ekībhūto ’’ ti vatvā puna taṃ vivaranto ‘‘ eko tiṭṭhanto eko nisīdanto ’’ ti āha .

Tādisoti eko hutvā pavattanako .

Bhūtoti jāto .

Jhāne adhimutti nāma tasmiṃ nibbattite , anibbattite kuto adhimuttīti āha ‘‘ jhānaṃ nibbattetvāti attho ’’ ti .

Vissagandho nāma kodhādikilesaparibhāvanāti tesaṃ vikkhambhanenaV2.210 vissagandhavirahito .

Etesu dhammesūti pabbajjānaṃ vivekavāsakaruṇābrahmavihārādidhammesu .

320. Avidvāti na viditavā .

Āvaritāti kusalānaṃ uttarimanussadhammānaṃ uppattinivāraṇena āvaritā .

Pūtikāti byāpannacittatādinā pūtibhūtā .

Kilesavasena duggandhaṃ vissagandhaṃ vāyati .

Nirayādiapāyesu nibbattanasīlatāya āpāyikāti āha ‘‘ apāyūpagā ’’ ti .

Corādīhi upaddutassa pavisitukāmassa pākārakavāṭaparikhādīhi viya nagaraṃ kodhādīhi nivuto pihito brahmaloko assāti nivutabrahmaloko .

Pucchati ‘‘ kenāvaṭā ’’ ti vadanto .

Musāvādova mosavajjaṃ yathā bhisakkameva bhesajjaṃ .

Kujjhanaṃ dussanaṃ .

Diṭṭhādīsu adiṭṭhādivāditāvasena paresaṃ visaṃvādanaṃ paravisaṃvādanaṃ .

Sadisaṃ patirūpaṃ dassetvā palobhanaṃ sadisaṃ dassetvā vañcanaṃ .

Mittānaṃ vihiṃsanaṃ mettibhedo mittadubbhanaṃ .

Daḷhamaccharitā thaddhamacchariyaṃ .

Attani vijjamānaṃ nihīnataṃ , sadisataṃ vā atikkamitvā maññanaṃ .

Paresaṃ sampattiyā asahanaṃ khīyanaṃ .

Attasampattiyā nigūhanavasena , parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena ca vividhā icchā ruci etassāti vivicchā .

KadariyatāyaP2.291 mudukaṃ macchariyaṃ .

Yattha katthacīti sakasantake , parasantake , hīnātike cāti yattha katthaci ārammaṇe .

Lubbhanaṃ ārammaṇassa gahaṇaṃ abhigijjhanaṃ .

Majjanaṃ seyyādivasena madanaṃ sampaggaho .

Muyhanaṃ ārammaṇassa anavabodho .

Etesūti etesu yathāvuttesu kodhādīsu sattasantānassa kilissanato vibādhanato , upatāpanato ca kilesasaññitesu pāpadhammesu .

Yuttā payuttā sampayuttā avirahitā .

EtthaM2.229 cāyaṃ brahmā mahāsattena āmagandhe supuṭṭho attano yathāupaṭṭhite pāpadhamme cuddasahi padehi vibhajitvā kathesi , te pana tādisaṃ pavattivisesaṃ upādāya vuttāpi keci puna vuttā , āmagandhasutte ( su . ni .242) pana vuttāpi keci idha sabbaso na vuttā , evaṃ santepi lakkhaṇahāranayena , tadekaṭṭhatāya vā tesaṃ pettha saṅgaho daṭṭhabbo .

Tenāha ‘‘ idaṃ pana suttan ’’ tiādi .

Tattha āmagandhasuttena dīpetvāti idha sarūpato avutte āmagandhepi vuttehi ekalakkhaṇatādinā āmagandhasuttena pakāsetvā kathetabbaṃ tattha nesaṃ sarūpato kathitattā .

Āmagandhasuttampi iminā dīpetabbaṃ idha vuttānampi kesañci āmagandhānaṃ tattha avuttabhāvato .

Yasmā āmagandhasutte vuttāpi āmagandhā atthato idha saṅgahaṃ samosaraṇaṃ gacchanti , tasmā idha vutte pariharaṇavasena dassentena yasmā cettha keci abhidhammanayena akilesasabhāvāpi sattasantānassaV2.211 vibādhanaṭṭhena ‘‘ kilesā ’’ ti vattabbataṃ arahanti , tasmā ‘‘ cuddasasu kilesesū ’’ ti vuttaṃ .

Nimmādaṃ milāpanaṃ khepananti āha ‘‘ nimmādetabbā pahātabbā ’’ ti .

Buddhatantīti buddhabhāvīnaṃ paveṇī , buddhabhāvinopi ‘‘ buddhā ’’ ti vuccanti yathā ‘‘ agamā rājagahaṃ buddho ’’ ti .

Mahāpurisassa daḷhīkammaṃ katvāti mahāpurisassa ‘‘ pabbajissāmahan ’’ tiP2.292 pavattacittuppādassa daḷhīkammaṃ katvā .

Reṇurājaāmantanāvaṇṇanā

321. Mama manaṃ haritvāti mama cittaṃ apanetvā tassa vasena avattitvā .

Ekībhāvaṃ upagantvā vutthassāti kāyavivekaparibrūhanena ekībhāvaṃ upagantvā tapokammavasena vutthassa .

Kusapattehi paritthatoti barihisehi vediyā samantato santharito .

Akācoti vaṇo vaṇasadisakhaṇḍiccavirahito .

Tenāha ‘‘ akakkaso ’’ ti .

Chakhattiyaāmantanāvaṇṇanā

322. Sikkheyyāmāti sikkhāpeyyāma , sikkhāpanañcettha atthibhāvāpādananti āha ‘‘ upalāpeyyāmā ’’ ti .

323. YassaM2.230 vīriyārambhassa , khantibalassa ca abhāvena pabbajitānaṃ samaṇadhammo paripuṇṇo , parisuddho ca na hoti , tesu vīriyārambhakhantibalesu te te niyojetuṃ ‘‘ ārambhavho ’’ tiādi vuttaṃ .

Karuṇājhānamaggoti karuṇājhānasaṅkhāto maggo .

Ujumaggoti brahmalokagamane ujubhūto maggo .

Anuttaroti seṭṭho brahmavihārasabhāvato .

Tenāha ‘‘ uttamamaggo nāmā ’’ ti .

Sabbhi rakkhito sādhūhi yathā parihāni na hoti , evaṃ paṭipakkhadūrīkaraṇena rakkhito gopito .

‘‘ Saddhammo sabbhi vakkhito ’’ ti keci paṭhanti , tesaṃ saparahitasādhanena sādhūhi buddhādīhi kathito paveditoti attho .

Taṅkhaṇaviddhaṃsanadhamman tiV2.212 yasmiṃ khaṇe virodhidhammasamāyogo , tasmiṃyeva khaṇe vinassanasabhāvaṃ , yo vā so gamanassādānaṃ devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi , pāde ca baddhakhuradhārāsamāgamanatopi sīghataratāya atiittaro pavattikkhaṇo , teneva vinassanasabhāvaṃ .

Tassa jīvitassa .

Gatin ti niṭṭhaṃ .

Mantāyan ti manteyyantiP2.293 vuttaṃ hotīti āha ‘‘ mantetabban ’’ ti .

Karaṇatthe vā bhumman ti ‘‘ mantāyan ’’ ti idaṃ bhummaṃ karaṇatthe daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘ ñātāyan ’’ ti .

Sabbapalibodheti sabbepi kusalakiriyāya vibandhe uparodhe .

Brāhmaṇamahāsālādīnaṃ āmantanāvaṇṇanā

324. Appesakkhāti appānubhāvāti āha ‘‘ pabbajitakālato paṭṭhāyā ’’ tiādi .

Cakkavatti rājā viya sambhāvito .

Mahāgovindapabbajjāvaṇṇanā

328. Samāpattīnaṃ ājānanaṃ nāma attapaccakkhatā , sacchikiriyāti āha ‘‘ na sakkhiṃsu nibbattetun ’’ ti .

329. Imināti ‘‘ sarāmahan ’’ ti iminā padena .

‘‘ Sarāmahan ’’ ti hi vadantena bhagavato mahābrahmunā kathitaṃ ‘‘ tatheva tan ’’ ti bhagavatā paṭiññātameva jātanti .

Na vaṭṭe nibbindanatthāya catusaccakammaṭṭhānakathāya abhāvato .

Asati pana vaṭṭe nibbidāya virāgānaṃ asambhavo evāti āhaM2.231 ‘‘ na virāgāyā ’’ tiādi .

Ekantameva vaṭṭe nibbindanatthāya anekākāravokāravaṭṭe ādīnavavibhāvanato .

‘‘ Nibbidāyā ’’ ti iminā padena vipassanā vuttā .

Esa nayo sesesupi .

Vavatthānakathāti vipassanāmagganibbānānaṃ taṃtaṃpadehi vavatthapetvā kathā .

Ayamettha nippariyāyakathāti āha ‘‘ pariyāyena panā ’’ tiādi .

330. Paripūretun ti bhāvanāpāripūrivasena paripuṇṇe kātuṃ , nibbattetunti attho .

Brahmacariyaciṇṇakulaputtānan tiV2.213 ciṇṇamaggabrahmacariyānaṃ kulaputtānanti ukkaṭṭhaniddesena arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi .

Abhinandanaṃ nāma sampaṭicchanaṃ ‘‘ abhinandanti āgatan ’’ tiādīsuP2.294 viya , tañcettha atthato cittassa attamanatāti āha ‘‘ cittena sampaṭicchanto abhinanditvā ’’ ti .

‘‘ Sādhu sādhū ’’ ti vācāya sampahaṃsanā anumodanāti āha ‘‘ vācāya sampahaṃsamāno anumoditvā ’’ ti .

Mahāgovindasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .

Issues

Select Version

Mahāvaggaṭīkā

Mahāvaggaṭīkā