Pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā
357. Kiṃsaṃyojanāti kīdisasaṃyojanā .
Satte anatthe saṃyojenti bandhantīti saṃyojanānīti āha ‘‘ kiṃbandhanā , kena bandhanena baddhā ’’ ti .
Puthukāyāti bahū sattakāyāti āha ‘‘ bahū janā ’’ ti .
Veraṃ vuccati dosoti āha ‘‘ averāti appaṭighā ’’ ti .
Āvudhena
M2.255 sarīre daṇḍo āvudhadaṇḍo , dhanassa dāpanatthena daṇḍo dhanadaṇḍo , tadubhayākaraṇena tato vinimutto adaṇḍo , sampattiharaṇato , saha anatthuppattito ca sapatto , paṭisattūti āha ‘‘ asapattāti apaccatthikā ’’ ti .Byāpajjhaṃ
P2.322 vuccati cittadukkhaṃ , tabbirahitā abyāpajjhāti āha ‘‘ vigatadomanassā ’’ ti .Pubbe ‘‘ averā ’’ ti padena sambaddhāghātakābhāvo vutto .
Tenāha ‘‘ appaṭighā ’’ ti .
‘‘ Averino ’’ ti pana imināpi kopamattassapi anuppādanaṃ .
Tenāha ‘‘ katthaci kopaṃ na uppādetvā ’’ ti .
‘‘ Viharemū ’’ ti ca padaṃ purimapadehipi yojetabbaṃ ‘‘ averā viharemū ’’ tiādinā .
Ayañca averādibhāvo saṃvibhāgena pākaṭo hotīti dassetuṃ ‘‘ accharāyā ’’ ti ādiṃ vatvā ‘‘ iti ce nesaṃ hotī ’’ ti vuttaṃ .
Cittuppatti daḷhatarāpi hutvā pavattatīti dassetuṃ ‘‘ dānaṃ datvā , pūjaṃ katvā ca patthayantī ’’ ti vuttaṃ .
Iti ceti ce -saddo anvayasaṃsaggena parikappetīti āha ‘‘ evañca nesan ’’ ti .
Yāya kāyaci paresaṃ sampattiyā khīyanaṃ usūyanaṃ asahanaṃ lakkhaṇaṃ etissāti parasampattikhīyanalakkhaṇā , yadaggena attasampattiyā parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahanalakkhaṇaṃ , tadaggenassa ‘‘ nigūhanalakkhaṇan ’’ tipi vattabbaṃ .
Tathā hissa porāṇā ‘‘ mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu , mayhameva hotūti macchariyan ’’ ti nibbacanaṃ vadanti .
Abhidhamme ‘‘ yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā ’’ tiādinā ( dha . sa .1126) nikkhepakaṇḍe ,‘‘ yā etesu paresaṃ lābhādīsu kiṃ iminā imesan ’’ tiādinā taṃsaṃvaṇṇanāyañca vuttāneva , tasmā tattha vuttanayeneva veditabbānīti adhippāyo .
Yasmā pana issāmacchariyāni bahvādīnavāni , tesaṃ vibhāvanā lokassa bahukārā
P2.323 , tasmā abhidhammaṭṭhakathāyaṃV2.238 ( dha . sa . aṭṭha .1125) vibhāvitānampi tesaṃ diṭṭhadhammikepi samparāyike piādīnave dassento ‘‘ āvāsamacchariyena panā ’’ tiādimāha .Etthāti etesu issāmacchariyesu , etesu vā āvāsamacchariyādīsu pañcasu macchariyesu .
Saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvāva vicarati
M2.256 tattha laggacittatāya , nihīnajjhāsayatāya ca .Mamāti mayā , ayameva vā pāṭho .
Lohitampi mukhato uggacchati cittavighātena saṃtattahadayatāya .
Kucchivirecanampi hoti atijalaggino .
Añño vibhavapaṭivedhadhammo ariyānaṃyeva hoti , te ca taṃ na maccharāyanti macchariyassa sabbaso pahīnattā .
Paṭivedhadhamme macchariyassa asambhavo evāti āha ‘‘ pariyattidhammamacchariyena cā ’’ ti .
Vaṇṇamacchariyena dubbaṇṇo , dhammamacchariyena eḷamūgo duppañño hoti .
‘‘ Apicā ’’ tiādi pañcannaṃ macchariyānaṃ vasena kammasarikkhakavipākadassanaṃ .
Āvāsamacchariyena lohagehe paccati paresaṃ āvāsapaccayahitasukhanisedhanato .
Kulamacchariyena appalābho hoti parehi kulesu laddhabbalābhanisedhanato , appalābhoti ca alābhoti attho .
Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati lābhahetu parehi laddhabbassa assādanisedhanato .
Sabbathāpi nirassādo hi gūthanirayo .
Vaṇṇo nāma na hotīti sarīravaṇṇo , guṇavaṇṇoti duvidhopi vaṇṇo nāmamattenapi na hoti , tattha tattha nibbattamāno virūpo eva hoti .
Sampattinigūhanasabhāvena macchariyena virūpite santāne yebhuyyena guṇā patiṭṭhameva na labhanti , ye ca patiṭṭhaheyyuṃ , tesampi vasenassa vaṇṇo na bhaveyya .
Te hi tassa loke rattiṃ khittā sarā viya na paññāyanti .
Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye .
Sotāpattimaggena
P2.324 pahīyati apāyagamanīyabhāvato .Verādīhi na parimuccantiyeva tapparimuccanāya icchāya appattabbattā jātiādidhammānaṃ sattānaṃ jātiādīhi viya .
Tiṇṇā mettha kaṅkhāti ma-kāro padasandhikaro .
Etasmiṃ pañheti etasmiṃ ‘‘ kiṃsaṃyojanā nu kho ’’ ti evaṃ ñātuṃ icchite atthe .
Tumhākaṃ vacanaṃ sutvāti ‘‘ issāmacchariyasaṃyojanā ’’ ti evaṃ pavattaṃ tumhākaṃ vissajjanavacanaṃ sutvā .
Kaṅkhā tiṇṇāti yathāpucchite atthe saṃsayo tarito vigato desanānussaraṇamattena , na samucchedavasenāti āha ‘‘ na maggavasenā ’’ tiādi .
Ayampi kathaṃkathā vigatāti kaṅkhāya vigatattā eva tassā pavattiākāravisesabhūtā ‘‘ idaṃ katha idaṃ kathan ’’ ti ayampi kathaṃkathā vigatā apagatā .
358. Nidānādīni
M2.257 mahānidānasuttavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.95) vuttatthāneva .Piyānaṃ
V2.239 attano pariggahabhūtānaṃ sattasaṅkhārānaṃ parehi sādhāraṇabhāvāsahanavasena , nigūhanavasena ca pavattanato piyasattasaṅkhāranidānaṃ macchariyaṃ , appiyānaṃ pariggahabhūtānaṃ sattānaṃ , saṅkhārānañca asahanavasena pavattiyā appiyasattasaṅkhāranidānā issā .Yañhi kiñci appiyasambandhaṃ bhaddakampi taṃ kodhanassa appiyamevāti .
Ubhayan ti macchariyaṃ , issā cāti ubhayaṃ .
Ubhayanidānan ti piyanidānañceva appiyanidānañca .
Piyāti iṭṭhā .
Keḷāyitāti dhanāyitā .
Mamāyitāti mamattaṃ katvā pariggahitā .
Issaṃ karotīti ‘‘ kiṃ imassa iminā ’’ ti tassa piyasattalābhāsahanavasena ussūyati , tameva piyasattaṃ yācito .
Aho vatassāti sādhu vata assa .
‘‘ Imassa puggalassa evarūpaṃ piyavatthu na bhaveyyā ’’ ti issaṃ karoti usūyaṃ uppādeti .
Mamāyantāti keḷāyantā .
Appiyeti appiye satte tesaṃ satāpato .
Assāti puggalassa , yena te laddhā .
Teti
P2.325 sattasaṅkhārā , sacepi amanāpā honti appiyehi samudāgatattā .Viparītavuttitāyāti ayāthāvagāhitāya .
Ko añño evarūpassa lābhīti tena attānaṃ sambhāvento issaṃ vā karoti .
Aññassa tādisaṃ uppajjamānampi ‘‘ aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā ’’ ti issaṃ vā karoti , ayañca nayo heṭṭhā vuttanayattā na gahito .
Vatthukāmānaṃ pariyesanavasena pavatto chando pariyesanachando .
Paṭilābhapaccayo chando paṭilābhachando .
Paribhuñjanavasena pavatto chando paribhogachando .
Paṭiladdhānaṃ sannidhāpanavasena , saṅgopanavasena ca pavatto chando sannidhichando .
Diṭṭhadhammikameva payojanaṃ cintetvā vissajjanavasena pavatto chando vissajjanachando .
Tenāha ‘‘ katamo ’’ tiādi .
Ayaṃ pañcavidhopi atthato taṇhāyanamevāti āha ‘‘ taṇhāmattamevā ’’ ti .
Evaṃ vutto ‘‘ lābhaṃ paṭicca vinicchayo ’’ ti evaṃ mahānidānasutte ( dī . ni .2.103) vutto vinicchayavitakko vitakko nāma , na yo koci vitakko .
Idāni yathāvuttaṃ
M2.258 vinicchayavitakkaṃ atthuddhāranayena nīharitvā dassetuṃ ‘‘ vinicchayo ’’ tiādi vuttaṃ .Aṭṭhasatan ti aṭṭhādhikaṃ sataṃ , tañca kho taṇhāvicaritānaṃ sataṃ , na yassa kassacīti dassetuṃ ‘‘ taṇhāvicaritan ’’ ti vuttaṃ .
Taṇhāvinicchayo nāma taṇhāya vasena vakkhamānanayena ārammaṇassa vinicchinanato .
Diṭṭhidassanavasena ‘‘ idameva saccaṃ , moghaṃ aññan ’’ ti vinicchinanato diṭṭhivinicchayo nāma .
Iṭṭhaṃ paṇītaṃ , aniṭṭhaṃ appaṇītaṃ , piyāyitabbaṃ piyaṃ , appiyāyitabbaṃ appiyaṃ , tesaṃ vavatthānaṃ taṇhāvasena na hoti .
Taṇhāvasena hi ekacco kiñci vatthuṃ paṇītaṃ maññati , ekacco
P2.326 hīnaṃ , ekacco piyāyati , ekacco nappiyāyati .Tenāha ‘‘ tadeva hī ’’ tiādi
V2.240 .‘‘ Dassāmī ’’ ti idaṃ vissajjanachande vuttanayena ceva vaṭṭūpanissayadānavasena ca veditabbaṃ .
Tampi hi taṇhāchandahetukanti .
Yattha sayaṃ uppajjanti , taṃ santānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārayantīti papañcā .
Yassa ca uppannā , taṃ ‘‘ ratto ’’ ti vā ‘‘ satto ’’ ti vā ‘‘ micchābhiniviṭṭho ’’ ti vā papañcenti byañjentīti papañcā .
Yasmā taṇhādiṭṭhiyo adhimattā hutvā pavattamānā taṃsamaṅgīpuggalaṃ pamattākāraṃ pāpenti , māno pana jātimadādi vasena mattākārampi , tasmā ‘‘ mattapamattākārapāpanaṭṭhenā ’’ ti vuttaṃ .
Saṅkhā vuccati koṭṭhāso bhāgaso saṅkhāyati upaṭṭhātīti .
Yasmā papañcasaññā taṃtaṃdvāravasena , ārammaṇavasena ca bhāgaso vitakkassa paccayā honti , na kevalā , tasmā papañcasaññāsaṅkhānidāno vitakko vutto , papañcasaññānaṃ vā anekabhedabhinnattā taṃsamudāyo ‘‘ papañcasaññāsaṅkhā ’’ ti vutto .
Papañcasaññāsaṅkhāggahaṇena ca anavaseso dukkhasamudayo vutto taṃtaṃ nimittattā vaṭṭadukkhassāti .
Yo nirodho vūpasamoti nirodhasaccamāha .
Tassa sāruppan ti tassa papañcasaññāsaṅkhāya nirodhassa vūpasamassa adhigamupāyatāya sāruppaṃ anucchavikaṃ , etena vipassanaṃ vadati .
Tattha yathāvuttanirodhe ārammaṇakaraṇavasena gacchati pavattatīti tatthagāminī , etena maggaṃ .
Tenāha ‘‘ saha vipassanāya maggaṃ pucchatī ’’ ti .