Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā
288.‘‘ Sukhassā ’’ ti
V2.194 idaṃ tiṇṇampi sukhānaṃ sādhāraṇavacananti āha ‘‘ jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassā ’’ ti .Nānappanāpattatāya pana appadhānattā upacārajjhānasukhassa , vipassanāsukhassa cettha aggahaṇaṃ .
Purimesu tāva dvīsu okāsādhigamesu tīṇipi sukhāni labbhanti , tatiye pana kathanti ?
Tattha kāmaṃ tīṇi na labbhanti , dve pana labbhantiyeva .
Yathālābhavasena hetaṃ vuttaṃ .
‘‘ Sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.249; ma . ni .1.433;2.259; a . ni .1.45,46) viya .
Saṃsaṭṭhoti saṃsaggaṃ upagato samaṅgībhūto , so pana tehi samannāgatacittopi hotīti vuttaṃ ‘‘ sampayuttacitto ’’ ti .
Ariyadhamman ti ariyabhāvakaraṃ dhammaṃ .
Upāyatoti vidhito .
Pathatoti maggato .
Kāraṇatoti hetuto .
Yena hi vidhinā dhammānudhammapaṭipatti hoti , so
P2.270 upeti etenāti upāyo , so tadadhigamassa maggabhāvato patho , tassa karaṇato kāraṇan ti ca vuccati .‘‘ Aniccantiādivasena manasi karotī ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ yoniso manasikāro nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha upāyamanasikāroti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro .
Pathamanasikāroti tassa eva maggabhūto manasikāro .
Anicceti ādiantavantatāya , anaccantikatāya ca anicce tebhūmake saṅkhāre ‘‘ aniccan ’’ ti manasikāroti yojanā .
Eseva nayo sesesupi .
Ayaṃ pana viseso tasmiṃyeva udayabbayapaṭipīḷanatāya dukkhanato , dukkhamato ca dukkhe , avasavattanatthena , anattasabhāvatāya ca anattani , asucisabhāvatāya
M2.212 asubhe .Sabbampi hi tebhūmakaṃ saṅkhataṃ kilesāsucipaggharaṇato ‘‘ asubhan ’’ tveva vattuṃ arahati .
Saccānulomikena vāti saccābhisamayassa anulomanavasena .
‘‘ Cittassa āvaṭṭanā ’’ tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohāreneva tathā vuttā .
Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hotīti .
Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā , anu anu āvaṭṭetīti anvāvaṭṭanā .
Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo .
Samannāharatīti samannāhāro .
Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā anubandhitvā uppajjamāne manasi karoti ṭhapetīti manasikāro .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upāyamanasikāralakkhaṇo yonisomanasikāro nāma vuccati , yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti .
Asaṃsaṭṭhoti
V2.195 na saṃsaṭṭho kāmādīhi vivitto vinābhūto .Kāmādivisaṃsaggahetu uppajjanakasukhaṃ nāma vivekajaṃ pītisukhanti
P2.271 āha ‘‘ paṭhamajjhānasukhan ’’ ti .Kāmaṃ paṭhamajjhānasukhampi somanassameva , suttesu pana taṃ kāyikasukhassāpi paccayabhāvato visesato ‘‘ sukhan ’’ tveva vuccatīti idhāpi jhānabhūtaṃ somanassaṃ sukhanti , itaraṃ somanassaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ sukhā ’’ ti .
Hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘ jhānasukhapaccayā ’’ ti .
Aparāparaṃ somanassan ti jhānādhigamahetu paccavekkhaṇādivasena punappunaṃ uppajjanakasomanassaṃ .
Pamodanaṃ pamudo , taruṇapīti , tato pamudā .
‘‘ Pāmojjaṃ pītatthāyā ’’ tiādīsu taruṇapīti ‘‘ pāmojjan ’’ ti vuccati , idha pana pakaṭṭho mudo pamudo pāmojjanti adhippetaṃ , tañca somanassarahitaṃ natthīti avinābhāvitāya ‘‘ balavataraṃ pītisomanassan ’’ ti vuttaṃ .
Jhānassa ujuvipaccanīkataṃ sandhāya ‘‘ pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā ’’ ti vuttaṃ .
Jhānaṃ pana tadekaṭṭhe sabbepi kilese , sabbepi akusale dhamme vikkhambhetiyeva , attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati paṭipakkhadhammehi anabhibhavanīyato .
Tasmāti okāsaggahaṇato , laddhokāsatāyāti attho .
Maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso , assa adhigamo okāsādhigamo .
Purimapakkhe pana okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo .
Rūpasabhāvatāya
M2.213 , ekantarūpādhīnavuttitāya , savipphārikatāya ca ānāpānavitakkavicārānaṃ thūlabhāvaṃ anujānanto ‘‘ kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontū ’’ ti āha .Tabbidhuratāya pana ekaccānaṃ vedanāsaññānaṃ thūlataṃ ananujānanto ‘‘ cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikā ’’ ti āha .
Itaro ‘‘ appahīnattā ’’ ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘ kāyasaṅkhārā hī ’’ tiādinā tamatthaṃ vivarati .
Teti cittasaṅkhārā .
Appahīnā saṅkhārā labbhamānasaṅkhāranimittatāya ‘‘ oḷārikā ’’ ti vattuṃ arahanti , pahīnā pana tadabhāvato ‘‘ sukhumā ’’ ti āha ‘‘ pahīne upādāya
P2.272 appahīnattā oḷārikā nāma jātā ’’ ti .Pāḷiyaṃ ‘‘ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā ’’ ti vuttattā ‘‘ sukhanti catutthajjhānikaphalasamāpattisukhan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā ’’ ti pana vuttattā ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassā ’’ ti vuttaṃ .
Vacīsaṅkhārapaṭippassaddhi kāyasaṅkhārapaṭippassaddhiyāva siddhāti veditabbā .
Tenevāha ‘‘ dutiya … pe … visuṃ na vuttānī ’’ ti .
Pāḷiyaṃ pana atthato siddhāpi supākaṭabhāvena vibhāvetuṃ sarūpato gaṇhāti .
Na hi ariyavinaye atthāpattivibhāvanā abhidhammadesanāya pakatīti .
Yathā nīvaraṇavikkhambhanañca paṭhamassa jhānassa adhigamāya upāyo , evaṃ sukhadukkhavikkhambhanaṃ catutthassa
V2.196 jhānassa adhigamāya upāyoti ‘‘ catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā ’’ ti vuttaṃ .Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Avijjārāgādīhi saha vajjehīti sāvajjaṃ , akusalaṃ , tadabhāvato anavajjaṃ kusalaṃ .
Attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena sevanīyato sevitabbaṃ , kusalaṃ , tabbipariyāyato na sevitabbaṃ , akusalaṃ .
Lāmakabhāvena hīnaṃ , akusalaṃ , seṭṭhabhāvena paṇītaṃ , kusalanti sāvajjadukādayo tayopi dukā yathārahaṃ etesaṃ kusalākusalakammapathānaṃ vaseneva veditabbā .
Sabban ti yathāvuttaṃ sabbaṃ catūhi dukehi saṅgahitaṃ dhammajātaṃ .
Yathārahaṃ kaṇhañca sukkañca paṭidvandibhāvato , sappaṭibhāgañca appaṭibhāgañca advayabhāvato .
Vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva paṭivijjhanato .
Tato eva arahattamaggavijjā uppajjati .
Sukhan ti evaṃ kammapathamukhena tebhūmakadhamme sammasitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhahantassa yaṃ arahattamaggasukhañceva arahattaphalasukhañca , taṃ idha ‘‘ sukhan ’’ ti adhippetaṃ .
Antogadhā eva nānantariyabhāvato .
Aṭṭhatiṃsārammaṇavasenāti
M2.214P2.273 pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānānaṃ vasena .Vitthāretvā kathetabbā paṭhamajjhānādivasena āgatattāti adhippāyo .
‘‘ Kathan ’’ tiādinā tameva vitthāretvā kathanaṃ nayato dasseti .
‘‘ Catuvīsatiyā ṭhānesū ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.219) vuttameva .
‘‘ Nirodhasamāpattiṃ pāpetvā ’’ ti iminā arūpajjhānānipi gahitāni honti tehi vinā nirodhasamāpattisamāpajjanassa asambhavato , catutthajjhānasabhāvattā ca tesaṃ .
Dasa upacārajjhānānīti ṭhapetvā kāyagatāsatiṃ ānāpānañca aṭṭha anussatiyo , saññāvavatthānañcāti dasa upacārajjhānāni .
Adhisīlaṃ nāma samādhisaṃvattaniyanti tassa heṭṭhimantena paṭhamajjhānaṃ pariyosānanti vuttaṃ ‘‘ adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajatī ’’ ti .
Adhicittaṃ nāma catutthajjhānaniṭṭhaṃ tadantogadhattā arūpajjhānānaṃ , tappariyosānattā phalajjhānānanti vuttaṃ ‘‘ adhicittasikkhā dutiyan ’’ ti .
Matthakappattā adhipaññāsikkhā nāma aggamaggavijjāti āha ‘‘ adhipaññāsikkhā tatiyan ’’ ti .
Sikkhattayavasena tayo okāsādhigame nīharantena yathārahaṃ taṃtaṃsuttavasenapi nīharitabbanti dassento ‘‘ sāmaññaphalepī ’’ tiādimāha .
Yadaggena ca tisso sikkhā yathākkamaṃ tayo okāsādhigame bhajanti , tadaggena tappadhānattā yathākkamaṃ tīṇi piṭakāni te bhajantīti dassetuṃ ‘‘ tīsu panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tīṇi
V2.197 piṭakāni vibhajitvāti tiṇṇaṃ okāsādhigamānaṃ vasena yathānupubbaṃ tīṇi piṭakāni vitthāretvā kathetuṃ labhissāmāti .Samodhānetvāti samāyojetvā tattha vuttamatthaṃ imassa suttassa atthabhāvena samānetvā .
Dukkathitan ti asambandhakathanena , atipapañcakathanena vā duṭṭhu kathitanti na sakkā vattuṃ tathākathanasseva sukathanabhāvatoti āha ‘‘ tepiṭakaṃ … pe … sukathitaṃ hotī ’’ ti .