Attasamanupassanāvaṇṇanā
121. Diṭṭhivasena samanupassitvā , na ñāṇavasena .
Sā ca samanupassanā atthato diṭṭhidassanavasena .
‘‘ Vedanaṃ
M2.110 attato samanupassatī ’’ ti evaṃP2.143 āgatā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi .Iṭṭhādibhedaṃ ārammaṇaṃ na paṭisaṃvedetīti appaṭisaṃvedanoti vedakabhāvapaṭikkhepamukhena sañjānanādibhāvopi paṭikkhitto hoti tadavinābhāvatoti āha ‘‘ iminā rūpakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā ’’ ti .
‘‘ Attā me vediyatī ’’ ti iminā appaṭisaṃvedanattaṃ paṭikkhipati .
Tenāha ‘‘ nopi appaṭisaṃvedano ’’ ti .
‘‘ Vedanādhammo ’’ ti pana iminā ‘‘ vedanā me attā ’’ ti imaṃ vādaṃ paṭikkhipati .
Vedanāsaṅkhāto dhammo etassa atthīti hi vedanādhammoti vedanāya samannāgatabhāvaṃ tassa paṭijānāti .
Tenāha ‘‘ etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo ’’ ti .
Saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitāti ānetvā sambandho .
‘‘ Vedanāsampayuttattā vediyatī ’’ ti taṃsampayogato taṃkiccakatamāha yathā cetanāyogato cetano purisoti .
Sabbesampi taṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇānubhavanaṃ labbhateva , tañca kho ekadesato phuṭṭhatāmattato
V2.98 , vedanāya pana vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasānubhavananti .Tassā vasena saññādayopi taṃsampayuttattā ‘‘ vediyatī ’’ ti vuccanti .
Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavantī ’’ ti ,( dha . sa . aṭṭha .1 dhammuddesakathā ) rājasūdanidassanena vāyamattho tattha vibhāvito eva .
Etassāti saññādikkhandhattayassa .
‘‘ Avippayuttasabhāvo ’’ ti iminā avisaṃyogajanitaṃ kañci visesaṃ ṭhānaṃ dīpeti .
122. Tatthāti tesu vāresu .
Tīsu diṭṭhigatikesūti ‘‘ vedanā me attā ’’ ti ,‘‘ appaṭisaṃvedano me attā ’’ ti ,‘‘ vedanādhammo me attā ’’ ti ca evaṃvādesu
P2.144 tīsu diṭṭhigatikesu .Tissannaṃ vedanānaṃ bhinnasabhāvattā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘ attā ’’ ti samanupassato dukkhaṃ , adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ ‘‘ attā ’’ ti samanupassanā na yuttā .
Evaṃ sesadvaye pīti āha ‘‘ yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassatī ’’ ti .
123.‘‘ Hutvā abhāvato ’’ ti iminā udayabbayavantatāya aniccāti dasseti ,‘‘ tehi tehī ’’ tiādinā anekakāraṇasaṅkhatattā saṅkhatāti .
Taṃ taṃ paccayan ti ‘‘ indriyaṃ , ārammaṇaṃ , viññāṇaṃ , sukha , vedanīyo phasso ’’ ti
M2.111 evaṃ ādikaṃ taṃ taṃ attano kāraṇaṃ paṭicca nissāya sammā sassatādibhāvassa , ucchedādibhāvassa ca abhāvena ñāyena samakāraṇena sadisakāraṇena anurūpakāraṇena uppannā .Khayasabhāvāti khayadhammā , vayasabhāvāti vayadhammā virajjanasabhāvāti virāgadhammā , nirujjhanasabhāvāti nirodhadhammā , catūhipi padehi vedanāya bhaṅgabhāvameva dasseti .
Tenāha ‘‘ khayoti … pe … khayadhammātiādi vuttan ’’ ti .
Vigatoti sabhāvavigamena vigato .
Ekassevāti ekasseva diṭṭhigatikassa .
Tīsupi kālesūti tissannaṃ vedanānaṃ pavattikālesu .
Eso me attāti ‘‘ eso sukhavedanāsabhāvo , dukkhaadukkhamasukhavedanāsabhāvo me attā ’’ ti kiṃ pana hotī , ekasseva bhinnasabhāvataṃ anummattako kathaṃ paccetīti adhippāyena pucchati .
Itaro evampi tassa na hoti yevāti dassento ‘‘ kiṃ pana na bhavissatī ’’ tiādimāha .
Visesenāti sukhādivibhāgena .
Sukhañca dukkhañcāti ettha ca -saddena adukkhamasukhaṃ saṅgaṇhāti , sukhasaṅgahameva vā tena kataṃ santasukhumabhāvato .
Avisesenāti avibhāgena vedanāsāmaññena .
Vokiṇṇan ti sukhādibhedena vomissakaṃ .
Taṃ tividhampi vedanaṃ esa
P2.145 diṭṭhigatiko ekajjhaṃ gahetvā attāti samanupassati .Ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo āpajjati avisesena vedanāsabhāvattā .
Attano hi tasmiṃ
V2.99 sati sadā sabbavedanāpavattippasaṅgato diṭṭhigatiko agatiyā ekakkhaṇepi bahūnampi vedanānaṃ uppattiṃ paṭijāneyyāti tassa avasaraṃ adento ‘‘ na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthī ’’ ti āha , paccakkhaviruddhametanti adhippāyo .Etena petaṃ nakkhamatīti etena viruddhattasādhanenapi sabbena sabbaṃ attano abhāvenapi paṇḍitānaṃ na ruccati , etaṃ dassanaṃ dhīrā nakkhamantīti attho .
124. Indriyabaddhepi rūpappabandhe vāyodhātuvipphāravasena kāci kiriyā nāma labbhatīti suddharūpakkhandhepi yattha kadāci vāyodhātuvipphāro labbhati , tameva nidassanabhāvena gaṇhanto ‘‘ tālavaṇṭe vā vātapāne vā ’’ ti āha .
Vedanādhammesūti vedanādhammavantesu .
‘‘ Ahamasmī ’’ ti iminā tayopi khandhe ekajjhaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vuttoti .
‘‘ Ayamahamasmī ’’ ti pana iminā tattha ekaṃ ekaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vutto .
Tenāha ‘‘ ekadhammopī ’’ tiādi
M2.112 .Tan ti ‘‘ ahamasmī ’’ ti ahaṃkāruppattiṃ .
Sā hi catukkhandhanirodhena anupalabbhamānasannissayā sasavisāṇatikhiṇatā viya na bhaveyyāvāti .
Ettāvatāti ‘‘ kittāvatā ca ānandā ’’ tiādinā ‘‘ tantākulakajātā ’’ ti padassa anusandhidassanavasena pavattena ettakena desanādhammena .
Kāmaṃ heṭṭhāpi vaṭṭakathāva kathitā , idha pana diṭṭhigatikassa vaṭṭato sīsukkhipanāsamatthatāvibhāvanavasena micchādiṭṭhiyā mahāsāvajjabhāvadīpaniyakathā pakāsitāti taṃ dassento ‘‘ vaṭṭakathā kathitā ’’ ti āha .
Nanu vaṭṭamūlaṃ avijjā taṇhā , tā anāmasitvā tato aññathā kasmā idha vaṭṭakathā kathitāti āha ‘‘ bhagavā
P2.146 hī ’’ tiādi .Avijjāsīsenāti avijjaṃ uttamaṅgaṃ katvā , avijjāmukhenāti attho .
Koṭi na paññāyatīti ‘‘ asukassa nāma sammāsambuddhassa , cakkavattino vā kāle avijjā uppannā , na tato pubbe atthī ’’ ti avijjāya ādi mariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattā evāti attho .
Ayaṃ paccayo idappaccayo , tasmā idappaccayā , imasmā āsavādikāraṇāti attho .
Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya .
Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā .
‘‘ Tattha tattha upapajjanto ’’ ti iminā ‘‘ ito ettha etto idhā ’’ ti evaṃ apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti .
Tenāha ‘‘ mahāsamudde ’’ tiādi .
126. Paccayākāramūḷhassāti bhūtakathanametaṃ , na visesanaṃ .
Sabbopi hi diṭṭhigatiko paccayākāramūḷho evāti .
Vivaṭṭaṃ kathentoti vaṭṭato vinimuttattā vivaṭṭaṃ , vimokkho , taṃ kathento
V2.100 .Kārakassāti satthuovādakārakassa , sammāpaṭipajjantassāti attho .
Tenāha ‘‘ satipaṭṭhānavihārino ’’ ti .
So hi vedanānupassanāya , dhammānupassanāya ca sammāpaṭipattiyā ‘‘ neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī ’’ tiādinā vattabbataṃ arahati .
Tenāha ‘‘ evarūpo hī ’’ tiādi .
Sabbadhammesūti sabbesu tebhūmakadhammesu .
Te hi sammasanīyā .
Na aññan ti vedanāya aññaṃ saññādidhammaṃ attānaṃ na samanupassatīti .
‘‘ Khandhalokādayo ’’ ti rūpādidhammā eva vuccanti , tesaṃ samūhoti dassetuṃ ‘‘ rūpādīsu dhammesū ’’ ti vuttaṃ .
Na upādiyati diṭṭhitaṇhāgāhavasena .
‘‘ Seyyohamasmī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.108; mahāni .21,178; dha . sa .1121; vibha .832,866) pavattamānamaññanāpi
M2.113 taṇhādiṭṭhimaññanā viya paritassanarūpā evāti āha ‘‘ taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapī ’’ ti .Sā evaṃ diṭṭhīti sā arahato evaṃpakārā diṭṭhīti yo vadeyya
P2.147 , tadakallaṃ , taṃ na yuttanti attho .Evamassa diṭṭhīti etthāpi evaṃpakārā assa arahato diṭṭhītiādinā yojetabbaṃ .
Evañhi satīti yo vadeyya ‘‘ hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī ’’ ti , tassa ce vacanaṃ tathevāti attho .
‘‘ Arahā na kiñci jānātī ’’ ti vuttaṃ bhaveyya jānato tathā diṭṭhiyā abhāvato .
Tenevāti tathā vattumayuttattā eva .
Catunnampi nayānan ti ‘‘ hoti tathāgato ’’ tiādinā āgatānaṃ catunnaṃ vārānaṃ .
Ādito tīsu vāresu saṅkhipitvā pariyosānavāre vitthāritattā ‘‘ avasāne ‘ taṃ kissa hetū ’ tiādimāhā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Ādito tīsu vāresu tatheva desanā pavattā , yathā pariyosānavāre , pāḷi pana saṅkhittā ’’ ti keci .
Vohāroti ‘‘ satto itthī puriso ’’ tiādinā ,‘‘ khandhāāyatanānī ’’ tiādinā ,‘‘ phasso vedanā ’’ tiādinā ca vohāritabbavohāro .
Tassa pana vohārassa pavattiṭṭhānaṃ nāma saṅkhepato ime evāti āha ‘‘ khandhā āyatanāni dhātuyo ’’ ti .
Yasmā nibbānaṃ pubbabhāge saṅkhārānaṃ nirodhabhāveneva paññāpiyati ca , tasmā tassāpi khandhamukhena avacaritabbatā labbhatīti ‘‘ paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcakan ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha bhagavā ‘‘ imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadan ’’ ti .( Saṃ . ni .1.107; a . ni .4.45) paññāvacaran ti vā tebhūmakadhammānametaṃ gahaṇanti ‘‘ khandhapañcakan ’’ tveva vuttaṃ , tasmā ‘‘ yāvatā paññā ’’ ti etthāpi lokiyapaññāya eva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vaṭṭakathā hesāti .
Tathā hi ‘‘ yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati ’’ icceva vuttaṃ .
Tenevāha ‘‘ tantākulakapadasseva anusandhi dassito ’’ ti .
Yasmā bhagavā diṭṭhisīsenettha vaṭṭakathaṃ kathetvā yathānusandhināpi vaṭṭakathaṃ kathesi , tasmā ‘‘ tantākulakapadasseva
V2.101P2.148 anusandhi dassito ’’ ti sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ .Paṭiccasamuppādakathā panettha yāvadeva tassa gambhīrabhāvavibhāvanatthāya vitthāritā , vivaṭṭakathāpi samānā idha paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ .