Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā
127. Gacchanto
M2.114 gacchantoti samathapaṭipattiyaṃ suppatiṭṭhito hutvā vipassanāgamanena , maggagamanena ca gacchanto gacchanto .Ubhohi bhāgehi muccanato ubhatobhāgavimutto nāma hoti .
So ‘‘ evaṃ asamanupassanto ’’ ti vutto vipassanāyānikoti katvā ‘‘ yo ca na samanupassatīti vutto so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hotī ’’ ti vuttaṃ .
Heṭṭhā vuttānan ti ‘‘ kittāvatā ca , ānanda , attānaṃ na paññapento na paññāpetī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.119),‘‘ yato kho , ānanda , bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.125 ādayo ) ca heṭṭhā pāḷiyaṃ āgatānaṃ dvinnaṃ puthujjana bhikkhūnaṃ .
Nigamanan ti nissaraṇaṃ .
Nāman ti paññāvimuttādināmaṃ .
Paṭisandhivasena vuttāti nānattakāyanānattasaññitāvisesavisiṭṭhapaṭisandhivasena vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo .
Taṃtaṃsattanikāyaṃ pati nissayato hi nānattakāyāditā taṃpariyāpannapaṭisandhisamudāgatāti daṭṭhabbā tadabhinibbattakakammabhavassa tathā āyūhitattā .
Catasso āgamissantīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhavasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo āgamissanti ‘‘ rūpupāyaṃ vā āvuso viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.311).
Viññāṇapatiṭṭhānassāti paṭisandhiviññāṇassa etarahi
P2.149 patiṭṭhānakāraṇassa .Atthato vuttavisesavisiṭṭhā pañcavokāre rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā , catuvokāre vedanādayo tayo khandhā veditabbā .
Sattāvāsabhāvaṃ upādāya ‘‘ dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī ’’ ti vuttaṃ .
Nivāsaṭṭhānapariyāyopi āyatanasaddo hoti yathā ‘‘ devāyatanadvayan ’’ ti .
Sabban ti viññāṇaṭṭhiti āyatanadvayanti sakalaṃ .
Tasmā gahitaṃ tattha ekameva aggahetvāti adhippāyo .
Pariyādānaṃ anavasesaggahaṇaṃ na gacchati vaṭṭaṃ viññāṇaṭṭhitiāyatanadvayānaṃ aññamaññaantogadhattā .
Nidassanatthe nipāto , tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti .
Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kārakassa abhede ajjhattikassa bhinnattā .
Nānattaṃ kāye etesaṃ , nānatto
V2.102 vā kāyo etesanti nānattakāyā , iminā nayena sesapadesupiM2.115 attho veditabbo .Nesan ti manussānaṃ .
Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino .
Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato , apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā .
Tenāha ‘‘ catuapāyavinimuttā ’’ ti .
Dhammapadan ti satipaṭṭhānādidhammakoṭṭhāsaṃ .
Vijāniyāti sutamayena tāva ñāṇena vijānitvā .
Tadanusārena yonisomanasikāraṃ paribrūhanto sīlavisuddhiādikaṃ sammāpaṭipattiṃ api paṭipajjema .
Sā ca paṭipatti hitāya diṭṭhadhammikādisakalahitāya amhākaṃ siyā .
Idāni tattha sīlapaṭipattiṃ tāva vibhāgena dassento ‘‘ pāṇesu cā ’’ ti gāthamāha .
Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe , brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā .
Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā .
Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā
P2.150 .Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno .
Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena abhinibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘ brahmapārisajjā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Parittenāti hīnena , sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā , paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ .
Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa .
Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena , sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā , paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ .
Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo .
Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro , sabhāvato uḷārataro ca hoti .
Sabhāvenapi hi uḷāratarova , taṃ panettha appamāṇaṃ .
Tathā hi parittābhādīnaṃ , parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthāpīyatīti ‘‘ ekattakāyā ’’ tveva vuccanti .
Paṇītenāti ukkaṭṭhena , sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā , subhāvitaṃ vā sammadeva vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ padhānabhāvaṃ nītanti katvā , idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇassa mahākappassa asambhavato .
Itīti evaṃ vuttappakārena .
Teti ‘‘ brahmakāyikā ’’ ti vuttā tividhāpi brahmāno .
Saññāya ekattāti tihetukabhāvena saññāya ekattasabhāvattā
M2.116 .Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi .
Evan ti iminā nānattakāyaekattasaññinoti dasseti .
Daṇḍaukkāyāti daṇḍadīpikāya .
Saratīti dhāvati viya .
Vissaratīti vippakiṇṇā viya dhāvati
V2.103 .Dve kappāti dve mahākappā .
Ito paresupi eseva nayo .
Idhāti imasmiṃ sutte .
Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhā , appamāṇābhāpi gahitā .
Sobhanā pabhā subhā , subhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ , antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘ subhakiṇhā ’’ ti vuttā , aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti
P2.151 ‘‘ subhena okiṇṇā vikiṇṇā ’’ ti attho vutto , etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva .Na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā .
Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa , saññāya ca ekarūpattā .
Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā .
Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ .
Vivaṭṭapakkhe ṭhitā napunarāvattanato .
‘‘ Na sabbakālikā ’’ ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kappasatasahassampī ’’ tiādi vuttaṃ .
Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato , aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti , tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā , khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo .
Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvo dīpito , tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsaṃyeva bhajanti .
Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā .
Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ , sabbaso aviññāṇaṃ na hotīti nāviññāṇaṃ , tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu avatvā .
128. Tañca viññāṇaṭṭhitin ti paṭhamaṃ viññāṇaṭṭhitiṃ .
Heṭṭhā vuttanayena sarūpato , manussādivibhāgato , saṅkhepato ,‘‘ nāmañca rūpañcā ’’ ti bhedato
M2.117 ca pajānāti .Tassā samudayañcāti tassā paṭhamāya viññāṇaṭṭhitiyā pañcavīsatividhaṃ samudayañca pajānāti .
Atthaṅgame pi eseva nayo .
Assādetabbato , assādato ca assādaṃ .
Ayaṃ aniccādibhāvo ādīnavo .
Chandarāgo vinīyati etena , ettha vāti chandarāgavinayo , saha maggena nibbānaṃ .
Chandarāgappahānan ti etthāpi eseva nayo .
Mānadiṭṭhīnaṃ vasenāhanti vā , taṇhāvasena mamanti vā abhinandanāpi mānassa paritassanā viya daṭṭhabbā .
Sabbatthāti sabbesu sesesu aṭṭhasupi vāresu
P2.152 .Tatthāti upari tīsu viññāṇaṭṭhitīsu dutiyāyatanesu .
Tattha hi rūpaṃ natthi .
Puna tatthāti paṭhamāyatane .
Tattha hi eko rūpakkhandhova .
Etthāti
V2.104 ca tameva sandhāya vuttaṃ .Tattha hi rūpassa kammasamuṭṭhānattā āhāravasena yojanā na sambhavati .
Yato khoti ettha to -saddo dā-saddo viya kālavacano ‘‘ yato kho , sāriputta , bhikkhusaṅgho ’’ tiādīsu ( pārā .21) viyāti vuttaṃ ‘‘ yadā kho ’’ ti .
Aggahetvāti kañcipi saṅkhāraṃ ‘‘ etaṃ mamā ’’ tiādinā aggahetvā .
Paññāvimuttoti aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anadhigatattā sātisayassa samādhibalassa abhāvato paññābaleneva vimutto .
Tenāha ‘‘ aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābalenevā ’’ tiādi .
Appavattin ti āyatiṃ appavattiṃ katvā .
Pajānanto vimuttoti vā paññāvimutto , paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri saccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto .
So paññāvimutto .
Sukkhavipassakoti samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā , asiniddhā vā vipassanā etassāti sukkhavipassako .
Ṭhatvāti pādakakaraṇavasena ṭhatvā .
Aññatarasmin ti ca aññataraaññatarasmiṃ , ekekasminti attho .
Evañhissa pañcavidhatā siyā .
‘‘ Na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī ’’ ti iminā sātisayassa samādhibalassa abhāvo dīpito .
‘‘ Paññāya cassa disvā ’’ tiādinā sātisayassa paññābalassa bhāvo .
Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passanti , dassanakāraṇā pana parikkhīṇā ‘‘ disvā parikkhīṇā ’’ ti vuttā .
Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hoti .