Iriyāpathapabbavaṇṇanā
375. Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā , kiriyā , idha pana kāyikapayogo
P2.384 veditabbo .Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho , gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā .
Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti , tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena , iriyāpathavibhāgenāti attho .
Puna caparan ti puna ca aparaṃ , yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi , suṇāthāti vā adhippāyo
V2.281 .‘‘ Gacchanto vā ’’ tiādi gamanādimattajānanassa , gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ , tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ , gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ tattha kāman ’’ tiādi vuttaṃ .
Sattūpaladdhin ti ‘‘ satto atthī ’’ ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ .
Na pajahati na pariccajati ‘‘ ahaṃ gacchāmi , mama gamanan ’’ ti gāhasabbhāvato .
Tato eva attasaññaṃ ‘‘ atthi attā kārako vedako ’’ ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ
M2.304 na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato , ananubrūhanato vā .Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘ kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī ’’ ti .
‘‘ Imassa panā ’’ tiādi sukkapakkho , tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo .
Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘ idañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ , kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā , sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato .
Kassa gamanan ti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ , kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato .
Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto .
Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāya
P2.385 gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā .Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati , mano indriyehi , indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito , tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato .
Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘ cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha cittakiriyā ca sā , vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro , tena .
Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti , vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti , ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti .
‘‘ Gacchatī ’’ ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘ gacchatī ’’ ti vohāro hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tan ti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ .
Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti , adhikatā cettha sāmatthiyato , na pamāṇato .
Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘ vāyo viññattiṃ janetī ’’ ti .
Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti .
Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ
V2.282 , na vāyodhātuyā eva janakabhāvato , aññathā viññattiyāM2.305 upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā .Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ , yo ‘‘ abhikkamo ’’ ti vuccati .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ tatrāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭito
P2.386 paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya .Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo .
Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato .
Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘ evaṃ hotī ’’ ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena , lokavohāravasena vā .
Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ .
Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ .
‘‘ Yathā panā ’’ tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti , yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti , tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ .
Sace pana koci vadeyya ‘‘ yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ , evaṃ kāyassāpī ’’ ti , hotu , evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ , na asaṃhatalakkhaṇassa , evaṃ kāyassāpīti .
Kā no hāni , bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati , na purisavādo .
Tenāha ‘‘ yantasuttavasenā ’’ tiādi .
Tattha payuttan ti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ .
Ṭhātīti tiṭṭhati .
Etthāti imasmiṃ loke .
Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā .
Tiṭṭheti tiṭṭheyya .
Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho .
Paṭikkhepattho cettha kiṃ -saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena
M2.306 sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā .Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihito
P2.387 ṭhapito .Sabbasaṅgāhikavacanan ti sabbesampi
V2.283 catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ , pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho .Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ , apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo .
Ṭhitoti pavatto .
Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti .
Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā .
Esa nayo sesavāresupi .
Ādināti ettha ādi -saddena yathā ‘‘ taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā ’’ ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti , evaṃ ‘‘ avijjānirodhā ’’ ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .