Vipassīsamaññāvaṇṇanā
37. Tassa vitthāroti tassa lakkhaṇapariggaṇhane nemittakānaṃ santappanassa vitthāro vitthārakathā .
Gabbhokkantiyaṃ nimittabhūta supinapaṭiggāhakasantappane vuttoyeva .
Niddosenāti khārikaloṇikādidosarahitena .
Dhātiyoti thaññapāyikā dhātiyo .
Tā hi dhāpenti thaññaṃ pāyentīti dhātiyo .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ saṭṭhin ’’ ti padaṃ upasaṃharati
P2.55 , sesāpīti nhāpikā , dhārikā , parihārikāti imā tividhā .Tāpi dahanti vidahanti nhānaṃ dahanti dhārentīti ‘‘ dhātiyo ’’ tveva vuccanti .
Tattha dhāraṇaṃ urasā , ūrunā , hatthehi vā suciraṃ velaṃ sandhāraṇaṃ .
Pariharaṇaṃ
V2.38 aññassa aṅkato attano aṅkaṃ , aññassa bāhuto attano bāhuṃ upasaṃharantehi haraṇaṃ sampāpanaṃ . 38. Mañjussaroti saṇhassaro .
Yo hi saṇho , so kharo na hotīti āha ‘‘ akharassaro ’’ ti .
Vaggussaroti manorammassaro , manorammatā cassa cāturiyane puññayogatoti āha ‘‘ chekanipuṇassaro ’’ ti .
Madhurassaroti sotasukhassaro , sotasukhatā cassa ativiya iṭṭhabhāvenāti āha ‘‘ sātassaro ’’ ti .
Pemanīyassaroti
M2.43 piyāyitabbassaro , piyāyitabbatā cassa suṇantānaṃ attani bhattisamuppādanenāti āha ‘‘ pemajanakassaro ’’ ti .Karavīkassaroti .
Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati , te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti , evaṃ madhuroti dassento ‘‘ tatridan ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ karavīkasakuṇe ’’ tiādi tassa sabhāvakathanaṃ .
Laḷitan ti pītivegasamuṭṭhitaṃ līḷaṃ .
Chaḍḍetvāti ‘‘ saṅkharaṇampi madhurasaddasavanantarāyakaran ’’ ti tiṇāni apanetvā .
Anikkhipitvāti bhūmiyaṃ anikkhipitvā ākāsagatameva katvā .
Anubaddhamigā vāḷamigehi .
Tato maraṇabhayaṃ hitvā .
Pakkhe pasāretvāti pakkhe yathāpasārite katvā apatantā tiṭṭhanti .
Suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi yojanappamāṇe ākāse attano āṇāya pavattanato .
Tenāha ‘‘ so rājāṇāyā ’’ tiādi .
Laḷiṃsūti laḷitaṃ kātuṃ ārabhiṃsu .
Taṃ pītin ti
P2.56 taṃ buddhaguṇārammaṇaṃ pītiṃ teneva nīhārena punappunaṃ pavattaṃ pītiṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya sattahi … pe … patiṭṭhāsi .Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘ sattahi jaṅghasatehi saddhin ’’ ti vuttaṃ .
Tatoti karavīkasaddato .
Satabhāgena … pe … veditabbo anekakappakoṭisatasambhūtapuññasambhārasamudāgatavatthusampattibhāvato .
39. Kammavipākajan ti sātisayasucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ kammavipākena sahajātaṃ , kammassa vā vipākabhāvena jātaṃ pasādacakkhu .
Duvidhañhi dibbacakkhuṃ kammamayaṃ , bhāvanāmayanti .
Tatridaṃ kammamayanti āha ‘‘ na bhāvanāmayan ’’ ti .
Bhāvanāmayaṃ pana bodhimūle uppajjissati .
Ayaṃ ‘‘ so ’’ ti sallakkhaṇaṃ kāmaṃ manoviññāṇena hoti , cakkhuviññāṇena pana tassa tathā vibhāvitattā manoviññāṇassa tattha tathāpavattīti āha ‘‘ yena nimittaṃ … pe … sakkotī ’’ ti .
40. Vacanatthoti
M2.44V2.39 saddattho .Nimīlanan ti nimīlanadassanaṃ navisuddhaṃ , tathā ca akkhīni avivaṭāni nimīladassanassa na visuddhibhāvato .
Tabbipariyāyato pana dassanaṃ visuddhaṃ , vivaṭañcāti āha ‘‘ antarantarā ’’ tiādi .
41. Nī-iti – jānanatthaṃ dhātuṃ gahetvā āha ‘‘ panayati jānātī ’’ ti .
Yato vuttaṃ ‘‘ animittā na nāyare ’’ ti ( visuddhi .1.174; saṃ . ni . aṭṭha .1.1.20),‘‘ vidūbhi
P2.57 neyyaṃ naravarassā ’’ ti ( netti . saṅgahavāra ) ca .Nī-iti pana pavattanatthaṃ dhātuṃ gahetvā ‘‘ nayati pavattetī ’’ ti .
Appamatto ahosi tesu tesu kiccakaraṇīyesu .
42. Vassāvāso vassaṃ uttarapadalopena , tasmā vassaṃ , vasse vā , sannivāsaphāsutāya arahatīti vassiko , pāsādo .
Māsā pana vasse utumhi bhavāti vassikā .
Itaresūti hemantikaṃ gimhikanti imesu .
Eseva nayoti uttarapadalopena niddesaṃ atidisati .
Nātiucco hoti nātinīcoti gimhiko viya ucco , hemantiko viya nīco na hoti , atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti , nātinīco .
Assāti pāsādassa .
Nātibahūnīti gimhikassa viya na atibahūni .
Nātitanūnīti hemantikassa viya na khuddakāni , tanutarajālāni ca .
Missakānevāti hemantike viya na uṇhaniyāneva , gimhike viya ca na sītaniyāneva , atha kho ubhayamissakāneva .
Tanukānīti na puthulāni .
Uṇhappavesanatthāyāti sūriyasantāpānuppavesāya .
Bhittiniyūhānīti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni .
Siniddhan ti sinehavantaṃ , siniddhaggahaṇeneva cassa garukatāpi vuttā eva .
Kaṭukasannissitan ti tikaṭukādikaṭukadrabbūpasañhitaṃ .
Udakayantānīti udakadhārāvissandayantāni .
Yathā jalayantāni , evaṃ himayantānipi tattha karonti eva .
Tasmā hemante viya himāni patantāniyeva hontīti ca veditabbaṃ .
Sabbaṭṭhānānipīti
P2.58 sabbāni paṭikiriyānhānabhojanakīḷāsañcaraṇādiṭṭhānānipi , na nivāsaṭṭhānāniyeva .Tenāha ‘‘ dovārikāpī ’’ tiādi .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ rājā kirā ’’ tiādi .
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .