3. Mahāparinibbānasuttavaṇṇanā
131. Pūjanīyabhāvato
V2.108M2.122 ,P2.158 buddhasampadañca pahāya pavattatā mahantañca taṃ parinibbānañcāti mahāparinibbānaṃ ;savāsanappahānato mahantaṃ kilesakkhayaṃ nissāya pavattaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ ;
mahatā kālena mahatā vā guṇarāsinā sādhitaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ ;
mahantabhāvāya , dhātūnaṃ bahubhāvāya parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ ;
mahato lokato nissaṭaṃ parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ ;
sabbalokāsādhāraṇattā buddhānaṃ sīlādiguṇehi mahato buddhassa bhagavato parinibbānantipi mahāparinibbānaṃ ;
mahati sāsane patiṭṭhite parinibbānantipi mahāparinibbānan ti buddhassa bhagavato parinibbānaṃ vuccati , tappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ mahāparinibbānasuttaṃ .
Gijjhā ettha vasantīti gijjhaṃ , gijjhaṃ kūṭaṃ etassāti gijjhakūṭo , gijjhaṃ viya vā gijjhaṃ , kūṭaṃ , taṃ etassāti gijjhakūṭo , pabbato , tasmiṃ gijjhakūṭe .
Tenāha ‘‘ gijjhā ’’ tiādi .
Abhiyātukāmoti ettha abhi-saddo abhibhavanattho ,‘‘ abhivijānātū ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.244;3.85; ma . ni .3.256) viyāti āha ‘‘ abhibhavanatthāya yātukāmo ’’ ti .
Vajjirājānoti ‘‘ vajjetabbā ime ’’ tiādito pavattaṃ vacanaṃ upādāya ‘‘ vajjī ’’ ti laddhanāmā rājāno , vajjīraṭṭhassa vā rājāno vajjirājāno .
Vajjiraṭṭhassa pana vajjisamaññā tannivāsirājakumāravasena veditabbā .
Rājiddhiyāti rājabhāvānugatena sabhāvena .
So pana sabhāvo nesaṃ
P2.159 gaṇarājūnaṃ mitho sāmaggiyā loke pākaṭo , ciraṭṭhāyī ca ahosīti ‘‘ samaggabhāvaṃ kathesī ’’ ti vuttaṃ .Anu anu taṃsamaṅgino bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo , anubhāvo eva ānubhāvo , patāpo , so pana nesaṃ patāpo hatthiassādivāhanasampattiyā , tattha ca susikkhitabhāvena loke pākaṭo jātoti ‘‘ etena … pe … kathesī ’’ ti vuttaṃ .
Tāḷacchiggalenāti kuñcikāchiddena .
Asanan ti saraṃ .
Atipātayissantīti atikkāmenti .
Poṅkhānupoṅkhan ti poṅkhassa anupoṅkhaṃ , purimasarassa poṅkhapadānugatapoṅkhaṃ itaraṃ saraṃ katvāti attho .
Avirādhitan ti avirajjhitaṃ .
Ucchindissāmīti ummūlanavasena kulasantatiṃ chindissāmi .
Ayanaṃ
V2.109 vaḍḍhanaṃ ayo , tappaṭikkhepena anayoti āha ‘‘ avaḍḍhiyā etaṃ nāman ’’ ti .Vikkhipatīti vidūrato khipati , apanetīti attho .
Gaṅgāyan ti
M2.123 gaṅgāsamīpe .Paṭṭanagāman ti sakaṭapaṭṭanagāmaṃ .
Āṇāti āṇā vattati .
Aḍḍhayojanan ti ca tasmiṃ paṭṭane aḍḍhayojanaṭṭhānavāsino sandhāya vuttaṃ .
Tatrāti tasmiṃ paṭṭane .
Balavāghātajātoti uppannabalavakodho .
Meti mayhaṃ .
Gatenāti gamanena .
Rājaaparihāniyadhammavaṇṇanā
134. Sītaṃ vā uṇhaṃ vā natthi , tāyaṃ velāyaṃ puññānubhāvena buddhānaṃ sabbakālaṃ samasītuṇhāva utu hoti , taṃ sandhāya tathā vuttaṃ .
Abhiṇhaṃ sannipātāti niccasannipātā , taṃ pana niccasannipātataṃ dassetuṃ ‘‘ divasassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sannipātabahulāti pacurasannipātā .
Vosānan ti saṅkocaṃ .
‘‘ Yāvakīvan ’’ ti ekamevetaṃ padaṃ aniyamato parimāṇavācī , kālo cettha adhippetoti āha ‘‘ yattakaṃ kālan ’’ ti .
‘‘ Vuddhiyevā ’’ tiādinā vuttamatthaṃ byatirekamukhena
P2.160 dassetuṃ ‘‘ abhiṇhaṃ asannipatantā hī ’’ tiādi vuttaṃ .Ākulāti khubhitā , na pasannā .
Bhijjitvāti vaggabandhato vibhajja visuṃ visuṃ hutvā .
Sannipātabheriyāti sannipātārocanabheriyā .
Aḍḍhabhuttā vāti sāmibhuttā ca .
Osīdamāneti hāyamāne .
Pubbe akatan ti pubbe anibbattaṃ .
Suṅkan ti bhaṇḍaṃ gahetvā gacchantehi pabbatakhaṇḍa nadītitthagāmadvārādīsu rājapurisānaṃ dātabbabhāgaṃ .
Balin ti nipphannasassādito chabhāgaṃ , sattabhāgantiādinā laddhakaraṃ .
Daṇḍan ti dasavīsatikahāpaṇādikaṃ aparādhānurūpaṃ gahetabbadhanadaṇḍaṃ .
Vajjidhamman ti vajjirājadhammaṃ .
Idāni apaññattapaññāpanādīsu tappaṭikkhepa ādīnavānisaṃse vitthārato dassetuṃ ‘‘ tesaṃ apaññattan ’’ tiādi vuttaṃ .
Pāricariyakkhamāti upaṭṭhānakkhamā .
Kulabhogaissariyādivasena mahatī mattā pamāṇaṃ etesanti mahāmattā , nītisatthavihite vinicchaye
V2.110 ṭhapitā mahāmattā vinicchayamahāmattā , tesaṃ .Dentīti niyyātenti .
Sace coroti evaṃsaññino sace honti .
Pāpabhīrutāya attanā kiñci avatvā .
Daṇḍanītisaññite vohāre niyuttāti vohārikā , ye ‘‘ dhammaṭṭhā ’’ ti vuccanti .
Suttadharā nītisuttadharā
M2.124 , īdise vohāravinicchaye niyametvā ṭhapitā .Paramparābhatesu aṭṭhasu kulesu jātā agatigamanaviratā aṭṭhamahallakapurisā aṭṭhakulikā .
Sakkāran ti upakāraṃ .
Garubhāvaṃ paccupaṭṭhapetvāti ‘‘ ime amhākaṃ garuno ’’ ti tattha garubhāvaṃ pati pati upaṭṭhapetvā .
Mānentīti sammānenti , taṃ pana sammānanaṃ tesu nesaṃ attamanatāpubbakanti āha ‘‘ manena piyāyantī ’’ ti .
Nipaccakāran ti paṇipātaṃ .
Dassentīti ‘‘ ime amhākaṃ pitāmahā
P2.161 , mātāmahā ’’ tiādinā nīcacittā hutvā garucittākāraṃ dassenti .Sandhāretun ti sambandhaṃ avicchinnaṃ katvā ghaṭetuṃ .
Pasayhākārassāti balakkārassa .
Kāmaṃ vuddhiyā pūjanīyatāya ‘‘ vuddhihāniyo ’’ ti vuttaṃ , attho pana vuttānukkameneva yojetabbo , pāḷiyaṃ vā yasmā ‘‘ vuddhiyeva pāṭikaṅkhā , no parihānī ’’ ti vuttaṃ , tasmā tadanukkamena ‘‘ vuddhihāniyo ’’ ti vuttaṃ .
Vipaccituṃ aladdhokāse pāpakamme , tassa kammassa vipāke vā anavasarova devatopasaggo , tasmiṃ pana laddhokāse siyā devatopasaggassa avasaroti āha ‘‘ anuppannaṃ … pe … vaḍḍhentī ’’ ti .
Eteneva anuppannaṃ sukhan ti etthāpi attho veditabbo .
‘‘ Balakāyassa diguṇatiguṇatādassanaṃ , paṭibhayabhāvadassanan ’’ ti evaṃ ādinā devatānaṃ saṅgāmasīse sahāyatā veditabbā .
Anicchitan ti aniṭṭhaṃ .
Āvaraṇatoti nisedhanato .
Yassa dhammato anapetā dhammiyāti idha ‘‘ dhammikā ’’ ti vuttā .
Migasūkarādighātāya sunakhādīnaṃ kaḍḍhitvā vanacaraṇaṃ vājo , migavā , tattha niyuttā , te vā vājenti nentīti vājikā , migavadhacārino .
Cittappavattiṃ pucchati .
Kāyikavācasikapayogena hi sā loke pākaṭā pakāsabhūtāti .
135. Devāyatanabhāvena citattā , lokassa cittīkāraṭṭhānattā ca cetiyaṃ ahosi .
Kāmaṃkāravasena kiñcipi na karaṇīyāti akaraṇīyā .
Kāmaṃkāro pana hatthagatakaraṇavasenāti
V2.111 āha ‘‘ aggahetabbāti attho ’’ ti .Abhimukhayuddhenāti abhimukhaṃ ujukameva saṅgāmakaraṇena .
Upalāpanaṃ
M2.125 sāmaṃ dānañcāti dassetuṃ ‘‘ alan ’’ tiādi vuttaṃ .Bhedopi idha upāyo evāti vuttaṃ ‘‘ aññatra mithubhedāyā ’’ ti .
Yuddhassa pana anupāyatā
P2.162 pageva pakāsitā .Idan ti ‘‘ aññatra upalāpanāya , aññatra mithubhedā ’’ ti ca idaṃ vacanaṃ .
Kathāya nayaṃ labhitvāti ‘‘ yāvakīvañca … pe … no parihānī ’’ ti imāya bhagavato kathāya nayaṃ upāyaṃ labhitvā .
Anukampāyāti vajjirājesu anuggahena .
Assāti bhagavato .
Kathan ti vajjīhi saddhiṃ kātabbayuddhakathaṃ .
Ujuṃ karissāmīti paṭirājāno ānetvā pākāraparikhānaṃ aññathābhāvāpādanena ujubhāvaṃ karissāmi .
Patiṭṭhitaguṇoti patiṭṭhitācariyaguṇo .
Issarā sannipatantu , mayaṃ anissarā , tattha gantvā kiṃ karissāmāti licchavino na sannipatiṃsūti yojanā .
Sūrā sannipatantūti etthāpi eseva nayo .
Balabherin ti yuddhāya balakāyassa uṭṭhānabheriṃ .