Bodhisattadhammatāvaṇṇanā
17.‘‘ Vipassīti
V2.17 tassa nāman ’’ ti vatvā tassa anvatthataṃ dassetuṃ ‘‘ tañca kho ’’ tiādi vuttaṃ .Vividhe attheti tirohitavidūradesagatādike nīlādivasena
M2.19 nānāvidhe , tadaññe ca indriyagocarabhūte te ca yathūpagate , vohāravinicchaye cāti nānāvidhe atthe .Passanakusalatāyāti dassane nipuṇabhāvena .
Yāthāvato
P2.23 ñeyyaṃ bujjhatīti bodhi , so eva sattayogato bodhisattoti āha ‘‘ paṇḍitasatto bujjhanakasatto ’’ ti .Sucintitacintitādinā pana paṇḍitabhāve vattabbameva natthi .
Yadā ca panānena mahābhinīhāro kato , tato paṭṭhāya mahābodhiyaṃ ekantaninnattā bodhimhi satto bodhisattoti āha ‘‘ bodhisaṅkhātesū ’’ tiādi .
Maggañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutañāṇaṃ , sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañca maggañāṇaṃ ‘‘ bodhī ’’ ti vuccati .
‘‘ Sato sampajāno ’’ ti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamīti dasseti .
Catasso hi gabbhāvakkantiyo idhekacco gabbho mātukucchiyaṃ okkamane , ṭhāne , nikkhamaneti tīsu ṭhānesu asampajāno hoti , ekacco paṭhame ṭhāne sampajāno , na itaresu , ekacco paṭhame , dutiye ca ṭhāne sampajāno , na tatiye , ekacco tīsupi ṭhānesu sampajāno hoti .
Tattha paṭhamā gabbhāvakkanti lokiyamahājanassa vasena vuttā , dutiyā asītimahāsāvakānaṃ ( theragā . aṭṭha .2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro ) vasena , tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ , paccekabuddhānañca vasena .
Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamantā mahantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti , tena nesaṃ ‘‘ mayaṃ nikkhamāmā ’’ ti sampajaññaṃ na hoti .
Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ vasena .
Te hi mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantāpi pajānanti , tattha vasantāpi pajānanti , nikkhamanakālepi pajānanti .
Na hi te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ sakkonti , dve hatthe pasāritvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamantīti .
Ñāṇena paricchinditvāti pubbabhāge pañcamahāvilokanañāṇehi ceva ‘‘ idāni cavāmī ’’ ti cutiparicchindanañāṇena ca aparabhāge ‘‘ idha mayā paṭisandhi gahitā ’’ ti paṭisandhiparicchindanañāṇena ca paricchijja jānitvā .
Pañcannaṃ
P2.24 mahāpariccāgānaṃ , ñātatthacariyādīnañca satipi pāramiyā pariyāpannabhāve sambhāravisesabhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ .Tattha aṅgapariccāgo , nayanapariccāgo , attapariccāgo , rajjapariccāgo , puttadārapariccāgoti ime
M2.20 pañca mahāpariccāgā .Tatthāpi kāmaṃ aṅgapariccāgādayopi dānapāramīyeva , tathāpi pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca
V2.18 mahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ .Tato eva ca aṅgapariccāgatopi visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ , pariccāgabhāvasāmaññepi rajjapariccāgaputtadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ .
Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā , sā ca kho karuṇāyanavasena .
Tathā sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena hitacariyā lokatthacariyā .
Kammassakatāñāṇavasena , anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭhānavasena , khandhāyatanādivasena , lakkhaṇattayāditīraṇavasena ca attano , paresañca tattha satipaṭṭhānena ñāṇacāro buddhacariyā , sā panatthato paññāpāramīyeva , ñāṇasambhāravisesatādassanatthaṃ pana visuṃ gahaṇaṃ .
Buddhacariyānan ti bahuvacananiddesena pubbayogapubbacariyādhammakkhānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha gatapaccāgatavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo .
Dānādīsuyeva sātisayapaṭipatti pubbacariyā .
‘‘ Yāva cariyāpiṭake saṅgahitā abhinīhāro pubbayogo , kāyādivivekavasena ekacariyā pubbacariyā ’’ ti keci .
Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena , sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena
P2.25 ca pavattakathā dhammakkhānaṃ .Koṭiṃ patvāti paraṃ pariyantaṃ paramukkaṃsaṃ pāpuṇitvā .
Sattamahādānānīti aṭṭhavassikakāle ‘‘ hadayamaṃsādīnipi yācakānaṃ dadeyyan ’’ ti ajjhāsayaṃ uppādetvā dinnadānaṃ , maṅgalahatthidānaṃ , gamanakāle dinnaṃ sattasattakamahādānaṃ , maggaṃ gacchantena dinnaṃ assadānaṃ , rathadānaṃ , puttadānaṃ , bhariyādānanti imāni satta mahādānāni ( cariyā .79) datvā .
‘‘ Idāneva me maraṇaṃ hotū ’’ ti adhimuccitvā kālakaraṇaṃ adhimuttikālakiriyā , taṃ bodhisattānaṃyeva , na aññesaṃ .
Bodhisattā kira dīghāyukadevaloke ṭhitā ‘‘ idha ṭhitassa me bodhisambhārasambharaṇaṃ na sambhavatī ’’ ti katvā tattha vāsato nibbindamānasā honti , tadā vimānaṃ pavisitvā akkhīni nimīletvā ‘‘ ito uddhaṃ me jīvitaṃ nappavattatū ’’ ti cittaṃ adhiṭṭhāya nisīdanti , cittādhiṭṭhānasamanantarameva maraṇaṃ hoti .
Pāramīdhammānañhi
M2.21 ukkaṃsappavattiyā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve abhiññāsamāpattīhi santānassa visesitattā attasinehassa tanubhāvena , sattesu ca mahākaruṇāya uḷārabhāvena adhiṭṭhānassa tikkhavisadabhāvāpattiyā bodhisattānaṃ adhippāyā samijjhanti .Citte , viya kammesu ca nesaṃ vasībhāvo , tasmā yattha upapannānaṃ pāramiyo sammadeva paribrūhanti .
Vuttanayena kālaṃ katvā tattha upapajjanti .
Tathā hi amhākaṃ mahāsatto imasmiṃyeva kappe nānājātīsu aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto , appakameva kālaṃ tattha ṭhatvā tato cavitvā manussaloke nibbatto , pāramīsambharaṇapasuto ahosi .
Tena vuttaṃ ‘‘ bodhisattānaṃyeva , na
V2.19 aññesan ’’ ti .‘‘ Ekenaattabhāvena antarena pāramīnaṃ sabbaso pūritattā ’’ ti iminā payojanābhāvato tattha ṭhatvā adhimuttikālakiriyā
P2.26 nāma nāhosīti dasseti .Api ca tattha yāvatāyukaṭṭhānaṃ carimabhave anekamahānidhisamuṭṭhānapubbikāya dibbasampattisadisāya mahāsampattiyā nibbatti viya , buddhabhūtassa asadisadānādivasena anaññasādhāraṇalābhuppatti viya ca ‘‘ ito paraṃ mahāpurisassa dibbasampattianubhavanaṃ nāma natthī ’’ ti ussāhajātassa puññasambhārassa vasenāti daṭṭhabbaṃ .
Ayañhettha dhammatā .
Manussagaṇanāvasena , na devagaṇanāvasena .
Pubbanimittānīti cutiyā pubbanimittāni .
Amilāyitvāti ettha amilātaggahaṇeneva tāsaṃ mālānaṃ vaṇṇasampadāyapi gandhasampadāyapi sobhāsampadāyapi avināso dassitoti daṭṭhabbaṃ .
Bāhirabbhantarānaṃ rajojallānaṃ lepassapi abhāvato devānaṃ sarīragatāni vatthāni sabbakālaṃ parisuddhappabhassarāneva hutvā tiṭṭhantīti āha ‘‘ vatthesupi eseva nayo ’’ ti .
Neva sītaṃ na uṇhan ti yassa sītassa paṭikāravasena adhikaṃ seviyamānaṃ uṇhaṃ , sayameva vā kharataraṃ hutvā abhibhavantaṃ sarīre sedaṃ uppādeyya , tādisaṃ neva sītaṃ , na uṇhaṃ hoti .
Tasmiṃ kāleti yathāvuttamaraṇāsannakāle .
Bindubinduvasenāti chinnasuttāya āmuttamuttāvaliyā nipatantā muttaguḷikā viya bindu bindu hutvā .
Sedāti sedadhārā muccanti .
Dantānaṃ khaṇḍitabhāvo khaṇḍiccaṃ .
Kesānaṃ palitabhāvo pāliccaṃ .
Ādi -saddena valittacataṃ saṅgaṇhāti .
Kilantarūpo attabhāvo hoti , na pana khaṇḍiccapāliccādīti
M2.22 adhippāyo .Ukkaṇṭhitāti anabhirati .
Sā natthi
P2.27 uparūpari uḷārauḷārānameva bhogānaṃ visesato duvijānanānaṃ upatiṭṭhahanato .Nissasantīti uṇhaṃ nissasanti .
Vijambhantīti anabhirativasena vijambhanaṃ karonti .
Paṇḍitā evāti buddhisampannā eva devatā .
Yathā devatā sampatijātā ‘‘ kīdisena puññakammena idha nibbattā ’’ ti cintetvā ‘‘ iminā nāma puññakammena idha nibbattā ’’ ti jānanti , evaṃ atītabhave attanā kataṃ , aññadāpi vā ekaccaṃ puññakammaṃ jānantiyeva mahāpuññāti āha ‘‘ ye mahāpuññā ’’ tiādi .
Na paññāyan ti ciratarakālattā paramāyuno .
Aniyyānikan ti na niyyānāvahaṃ sattānaṃ abhājanabhāvato .
Sattā na paramāyuno honti nāma pāpussannatāyāti āha ‘‘ tadā hi sattā ussannakilesā hontī ’’ ti .
Etthāha – kasmā sammāsambuddhā manussaloke eva uppajjanti , na devabrahmalokesūti ?
Devaloke tāva nuppajjanti brahmacariyavāsassa anokāsabhāvato , tathā anacchariyabhāvato
V2.20 .Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto , tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ , devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvato loko dahati , na buddhānubhāvato , tathā sati ‘‘ sammāsambuddho ’’ ti nādhimuccati na sampasīdati , issaraguttaggāhaṃ na vissajjeti , devattabhāvassa ca cirakālādhiṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati .
Brahmaloke nuppajjantīti etthāpi eseva nayo .
Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti , na devasugatiyaṃ .
Manussasugatiyaṃ uppajjantāpi opapātikā na honti , sati ca opapātikūpapattiyaṃ vuttadosānativattanato , dhammaveneyyānaṃ dhammatantiyā ṭhapanassa
P2.28 viya dhātuveneyyānaṃ dhātūnaṃ ṭhapanassa icchitabbattā ca .Na hi opapātikānaṃ parinibbānato uddhaṃ sarīradhātuyo tiṭṭhanti .
Manussaloke uppajjantāpi mahābodhisattā carimabhave manussabhāvassa pākaṭabhāvakaraṇāya pana dārapariggahampi karontā yāva puttamukhadassanā agāramajjhe tiṭṭhanti , paripākagatasīlanekkhammapaññādipāramikāpi na abhinikkhamantīti .
Kiṃ vā etāya
M2.23 kāraṇacintāya ‘‘ sabbabuddhehi āciṇṇasamāciṇṇā , yadidaṃ manussabhūtānaṃyeva abhisambujjhanā , na devabhūtānan ’’ ti .Ayamettha dhammatā .
Tathā hi tadattho mahābhinīhāropi manussabhūtānaṃyeva ijjhati , na devabhūtānaṃ .
Kasmā pana sammāsambuddhā jambudīpe eva uppajjanti , na sesadīpesu ?
Keci tāva āhu ‘‘ yasmā pathaviyā nābhibhūtā , buddhānubhāvasahitā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva , tasmā jambudīpe eva uppajjantī ’’ ti , tathā ‘‘ itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato ’’ ti .
Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yasmā purimabuddhānaṃ , mahābodhisattānaṃ , paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro , sāvakapāramiyā sambharaṇaṃ , paripācanañca buddhakhettabhūte imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati , na aññattha .
Veneyyānaṃ vinayanattho ca buddhuppādoti aggasāvakamahāsāvakādi veneyyavisesāpekkhāya etasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti , na sesadīpesu .
Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti .
Tesaṃ uttamapurisānaṃ tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayato aparāparaṃ
P2.29 vattatīti daṭṭhabbaṃ , eteneva imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva khettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane anupalabbhanato .Tenāha ‘‘ tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti , jambudīpeyeva nibbattantīti dīpaṃ passī ’’ ti .
Iminā nayena desaniyāmepi kāraṇaṃ nīharitvā vattabbaṃ .
Idāni
V2.21 ca khattiyakulaṃ lokasammataṃ brāhmaṇānampi pūjanīyabhāvato .‘‘ Rājā pitā bhavissatī ’’ ti kulaṃ passi pituvasena kulassa niddisitabbato .
‘‘ Dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī ’’ ti passi , tena attano antarāyābhāvaṃ aññāsi , tassā ca tusitabhave dibbasampattipaccanubhavanaṃ .
Tā devatāti dasasahassicakkavāḷadevatā .
Kathaṃ pana tā devatā tadā bodhisattassa pūritapāramibhāvaṃ , kathaṃ cassa buddhabhāvaṃ jānantīti ?
Mahesakkhānaṃ
M2.24 devatānaṃ vasena , yebhuyyena ca tā devatā abhisamayabhāgino .Tathā hi bhagavato dhammadānasaṃvibhāge anekavāraṃ dasasahassacakkavāḷadevatāsannipāto ahosi .
‘‘ Cavāmī ’’ ti jānāti cutiāsannajavanehi ñāṇasahitehi cutiyā upaṭṭhitabhāvassa paṭisaṃviditattā .
Cuticittaṃ na jānāti cuticittakkhaṇassa ittarabhāvato .
Tathā hi taṃ cutūpapātañāṇassapi avisayova .
Paṭisandhicitte pi eseva nayo .
Āvajjanapariyāyoti āvajjanakkamo .
Yasmā ekavāraṃ āvajjitamattena ārammaṇaṃ nicchinituṃ na sakkā , tasmā taṃ evārammaṇaṃ dutiyaṃ , tatiyañca āvajjitvā nicchayati .
Āvajjanasīsena cettha javanavāro gahito .
Tenāha ‘‘ dutiyatatiyacittavāre eva jānissatī ’’ ti .
Cutiyā puretaraṃ katipayacittavārato paṭṭhāya ‘‘ maraṇaṃ me āsannan ’’ ti
P2.30 jānanato ‘‘ cutikkhaṇepi cavāmīti jānātī ’’ ti vuttaṃ .Paṭisandhiyā pana apubbabhāvato paṭisandhicittaṃ na jānāti .
Nikantiyā uppattito parato ‘‘ asukasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitā ’’ ti jānāti .
Tasmiṃ kāleti paṭisandhiggahaṇakāle .
Dasasahassilokadhātu kampatīti ettha kampanakāraṇaṃ heṭṭhā brahmajālavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . ṭī .1.149) vuttameva .
Atthato panettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ parato mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.171) āgamissati .
Mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparatāya bahulaṃ somanassikāva hontīti tesaṃ paṭhamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.17; dha . sa . aṭṭha .498; ma . ni . aṭṭha .4.200) vuttaṃ .
Mahāsivatthero pana yadipi mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparāva , vivekajjhāsayā pana visaṅkhāraninnā sabbasaṅkhāresu ajjhupekkhanabahulāti pañcamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇamāha .
Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāyāti puṇṇamāya pure sattamadivasato paṭṭhāya , sukkapakkhe
V2.22 navamito paṭṭhāyāti attho .Sattame divaseti navamito sattame divase āsaḷhipuṇṇamāyaṃ .
Idaṃ supinan ti idāni vuccamānākāraṃ .
Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu .
Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā ’’ ti
M2.25 ( ma . ni . aṭṭha .4.200) vuttaṃ .Tattha nesaṃ deviyoti mahārājūnaṃ deviyo .
Caritvāti gocaraṃ caritvā .
Haritūpalittāyāti haritena gomayena kataparibhaṇḍāya .
‘‘ So ca kho purisagabbho , na itthigabbho , putto te bhavissatī ’’ ti ettakameva
P2.31 te brāhmaṇā attano supinasatthanayena kathesuṃ .‘‘ Sace agāraṃ ajjhāvasissatī ’’ tiādi pana devatāviggahena tamatthaṃ yāthāvato pavedesuṃ .
Dhammatāti ettha dhamma -saddo ‘‘ jātidhammānaṃ bhikkhave sattānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.131;3.373; paṭi . ma .1.33) viya pakatipariyāyo , dhammo eva dhammatā yathā devo eva devatāti āha ‘‘ ayaṃ sabhāvo ’’ ti , ayaṃ pakatīti attho .
Svāyaṃ sabhāvo atthato tathā niyatabhāvoti āha ‘‘ ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hotī ’’ ti .
Niyāmo pana bahuvidhoti te sabbe atthuddhāranayena uddharitvā idhādhippetaniyāmameva dassetuṃ ‘‘ niyāmo ca nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kammānaṃ niyāmo kammaniyāmo .
Esa nayo utuniyāmādīsu tīsu .
Itaro pana dhammo eva niyāmo dhammaniyāmo , dhammatā .
Kusalassa kammassa .
Nisento tikhiṇaṃ karonto .
Arūpādibhūmibhāgavisesavasena utuvisesadassanato utuvisesena sijjhamānānaṃ rukkhādīnaṃ pupphaphalādiggahaṇaṃ ‘‘ tesu tesu janapadesū ’’ ti visesetvā vuttaṃ .
Tasmiṃ tasmiṃ kāleti tasmiṃ tasmiṃ vasantādikāle .
Madhurato bījato tittato bījatoti yojanā .
18. Vattamānasamīpe vattamāne viya voharitabbanti ‘‘ okkamatī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ okkanto hotīti ayamevattho ’’ ti .
Evaṃ hotīti evaṃ vuttappakārenassa sampajānanā hoti .
Na okkamamāne paṭisandhikkhaṇassa duviññeyyatāya .
Yathā ca vuttaṃ ‘‘ paṭisandhicittaṃ na jānātī ’’ ti .
Dasasahassacakkavāḷapattharaṇena
P2.32 vā appamāṇo .Ativiya samujjalanabhāvena uḷāro
V2.23 .Devānubhāvan ti devānaṃ pabhānubhāvaṃ .
Devānañhi pabhaṃ so obhāso
M2.26 abhibhavati , na tesaṃ ādhipaccaṃ .Tenāha ‘‘ nivatthavatthassā ’’ tiādi .
Lokānaṃ lokadhātūnaṃ antaro vivaro lokantaro , so eva itthiliṅgavasena ‘‘ lokantarikā ’’ ti vutto .
Rukkhagacchādinā kenaci na haññantīti aghā , asambādhā .
Tenāha ‘‘ niccavivaṭā ’’ ti .
Asaṃvutāti heṭṭhā , upari ca kenaci na pihitā .
Tena vuttaṃ ‘‘ heṭṭhāpi appatiṭṭhā ’’ ti .
Tattha pi -saddena yathā heṭṭhā udakassa pidhāyikā pathavī natthīti asaṃvutā lokantarikā , evaṃ uparipi cakkavāḷesu viya devavimānānaṃ abhāvato asaṃvutā appatiṭṭhāti dasseti .
Andhakāro ettha atthīti andhakārā .
Cakkhuviññāṇaṃ na jāyati ālokassa abhāvato , na cakkhuno .
Tathā hi ‘‘ tena obhāsena aññamaññaṃ sañjānantī ’’ ti vuttaṃ .
Jambudīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati , aparagoyānavāsīnaṃ uggamanavasena , evaṃ sesadīpesu pīti āha ‘‘ ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyantī ’’ ti .
Ito aññathā pana dvīsu eva dīpesu ekappahārena paññāyantīti .
Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāravidhamanampi imināva nayena daṭṭhabbaṃ .
Pabhāya nappahontīti attano pabhāya obhāsituṃ anabhisambhunanti .
Yugandharapabbatappamāṇe ākāse vicaraṇato ‘‘ cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicarantī ’’ ti vuttaṃ .
Vāvaṭāti
P2.33 khādanatthaṃ gaṇhituṃ upakkamantā .Viparivattitvāti vivattitvā .
Chijjitvāti mucchāpattiyā ṭhitaṭṭhānato muccitvā , aṅgapaccaṅgachedanena vā chijjitvā .
Accantakhāreti ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā .
Na hi taṃ kappasaṇṭhahanaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavisandhārakaṃ kappavināsakaṃ udakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati .
Tathā hi sati pathavīpi vilīyeyya , tesaṃ vā pāpakammabalena petānaṃ udakassa pubbakheḷabhāvāpatti viya tassa udakassa tadā khārabhāvāpatti hotīti vuttaṃ ‘‘ accantakhāre udake ’’ ti .
Ekayāgupānamattampīti pattādibhājanagataṃ yāguṃ gaḷociādiuddharaṇiyā gahetvā pivanamattampi kālaṃ .
Samantatoti sabbabhāgato chappakārampi .
19. Catunnaṃ
M2.27 mahārājānaṃ vasenāti vessavaṇādicatumahārājabhāvasāmaññena .Yathāvihāran ti
V2.24 yathāsakaṃ vihāraṃ . 20. Pakatiyāti attano pakatiyā eva .
Tenāha ‘‘ sabhāvenevā ’’ ti .
Parassa santike gahaṇena vinā attano sabhāveneva sayameva adhiṭṭhahitvā sīlasampannā .
Bodhisattamātāpīti amhākaṃ bodhisattamātāpi .
Kāladevilassāti yathā kāladevilassa santike aññadā gaṇhāti , bodhisatte pana … pe … sayameva sīlaṃ aggahesi , tathā vipassībodhisattamātāpīti adhippāyo .
21.‘‘ Manussesū ’’ ti idaṃ pakaticārittavasena vuttaṃ ,‘‘ manussitthiyā nāma manussapurisesu purisādhippāyacittaṃ uppajjeyyā ’’ ti .
Bodhisattassa mātuyā pana devesupi tādisaṃ cittaṃ nuppajjateva .
Yathā bodhisattassa ānubhāvena bodhisattamātu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati , evaṃ tassa ānubhāveneva sā kenaci purisena anabhibhavanīyāti āha ‘‘ pādā na vahanti dibbasaṅkhalikā viya bajjhantī ’’ ti .
22. Pubbe
P2.34 ‘‘ kāmaguṇūpasaṃhitaṃ cittaṃ nuppajjatī ’’ ti vuttaṃ , puna ‘‘ pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāretī ’’ ti ca vuttaṃ .Kathamidaṃ aññamaññaṃ na virujjhatīti āha ‘‘ pubbe ’’ tiādi .
Vatthupaṭikkhepoti abrahmacariyavatthupaṭisedho .
Tenāha ‘‘ purisādhippāyavasenā ’’ ti .
Ārammaṇapaṭilābhoti rūpādipañcakāmaguṇārammaṇasseva paṭilābho .
23. Kilamathoti khedo , kāyassa garubhāvakathinabhāvādayopi tassā tadā na honti eva .
‘‘ Tirokucchigataṃ passatī ’’ ti vuttaṃ .
Kadā paṭṭhāya passatīti āha ‘‘ kalalādikālaṃ atikkamitvā ’’ tiādi .
Dassane payojanaṃ sayameva vadati .
Tassa abhāvato kalalādikāle na passati .
Puttena daharena mandena uttānaseyyakena saddhiṃ .
‘‘ Yaṃ taṃ mātū ’’ tiādi pakaticārittavasena vuttaṃ .
Cakkavattigabbhatopi hi savisesaṃ bodhisattagabbho parihāraṃ labhati puññasambhārassa sātisayattā , tasmā bodhisattamātā ativiya sappāyāhārācārā ca hutvā sakkaccaṃ pariharati .
Sukhavāsatthan ti bodhisattassa sukhavāsatthaṃ .
Puratthābhimukhoti mātu
M2.28 purimabhāgābhimukho .Idāni tirokucchigatassa dissamānatāya abbhantaraṃ , bāhirañca kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ pubbe katakamman ’’ tiādi vuttaṃ .
Assāti deviyā .
Vatthun ti kucchiṃ .
Phalikaabbhapaṭalādino viya bodhisattamātukucchitacassa patanubhāvena ālokassa vibandhābhāvato yathā bodhisattamātā kucchigataṃ bodhisattaṃ passati , kiṃ evaṃ bodhisattopi mātaraṃ , aññañca purato ṭhitaṃ rūpagataṃ passati , noti āha ‘‘ bodhisatto panā ’’ tiādi .
Kasmā
V2.25 pana sati cakkhumhi , āloke ca na passatīti āha ‘‘ na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjatī ’’ ti .Assāsapassāsā viya hi tattha cakkhuviññāṇampi na uppajjati tajjassa samannāhārassa abhāvato .
24. Yathā
P2.35 aññā itthiyo vijātappaccayā tādisena rogena abhibhūtāpi hutvā maranti , bodhisattamātu pana bodhisatte kucchigate tassa vijāyananimittaṃ , na koci rogo uppajjati , kevalaṃ āyuparikkhayeneva kālaṃ karoti , svāyamattho heṭṭhā vutto eva .‘‘ Bodhisattena vasitaṭṭhānañhī ’’ tiādi tassa kāraṇavacanaṃ .
Aññesaṃ aparibhogan ti aññehi na paribhuñjitabbaṃ , na paribhogayogyanti attho .
Tathā sati bodhisattapitu aññāya aggamahesiyā bhavitabbaṃ , tathāpi bodhisattamātari dharantiyā ayujjamānakanti āha ‘‘ na ca sakkā ’’ tiādi .
Apanetvāti aggamahesiṭhānato nīharitvā .
Attani chandarāgavaseneva bahiddhā ārammaṇapariyesanāti visayinisārāgo sattānaṃ visayesu sārāgassa balavakāraṇanti dassento āha ‘‘ sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hotī ’’ ti .
Anurakkhituṃ na sakkotīti sammā gabbhaparihāraṃ nānuyuñjati .
Tena gabbho bahvābādho hoti .
Vatthu visadaṃ hotīti gabbhāsayo visuddho hoti .
Mātu majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse bodhisattagabbhokkamanampi tassā āyuparimāṇavilokaneneva saṅgahitaṃ vayovasena uppajjanakavikārassa parivajjanato .
Itthisabhāvena uppajjanakavikāro pana bodhisattassa ānubhāveneva vūpasamati .
25. Sattamāsajātoti paṭisandhiggahaṇato sattame māse jāto .
So sītuṇhakkhamo na hoti ativiya sukhumālatāya .
Aṭṭhamāsajāto
M2.29 kāmaṃ sattamāsajātato buddhivayavā , ekacce pana cammapadesā vuddhiṃ pāpuṇantā ghaṭṭanaṃ na sahanti , tena so na jīvati .‘‘ Sattamāsajātassa pana na tāva te jātā ’’ ti vadanti .
27. Devā
P2.36 paṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti ‘‘ lokanāthaṃ mahāpurisaṃ sayameva paṭhamaṃ paṭiggaṇhāmā ’’ ti sañjātagāravabahumānā attano pītiṃ pavedentā khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno ādito paṭiggaṇhanti .Sūtivesan ti sūtijagganadhātivesaṃ .
Eketi abhayagirivāsino .
Macchakkhisadisaṃ chavivasena .
Aṭṭhāsi na nisīdi , na nipajji vā .
Tena vuttaṃ ‘‘ ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyatī ’’ ti .
Niddukkhatāya ṭhitā eva hutvā vijāyati .
Dukkhassa hi balavabhāvato taṃ dukkhaṃ asahamānā aññā itthiyo nisinnā vā nipannā vā vijāyanti .
28. Ajinappaveṇiyāti
V2.26 ajinacammehi sibbitvā katapaveṇiyā .Mahātejoti mahānubhāvo .
Mahāyasoti mahāparivāro , vipulakittighoso ca .
29. Bhaggavibhaggāti sambādhaṭṭhānato nikkhamanena vibhāvitattā bhaggā , vibhaggā viya ca hutvā , tena nesaṃ avisadabhāvameva dasseti .
Alaggo hutvāti gabbhāsaye , yonipadese ca katthaci alaggo asatto hutvā , yato ‘‘ dhamakaraṇato udakanikkhamanasadisan ’’ ti vuttaṃ .
Udakenāti gabbhāsayagatena udakena .
Amakkhitova nikkhamati sammakkhitassa tādisassa udakasemhādikasseva tattha abhāvato .
Bodhisattassa hi puññānubhāvato paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ pubbepi visuddhaṃ visesato paramasugandhagandhakuṭi viya candanagandhaṃ vāyantaṃ tiṭṭhati .
Udakavaṭṭiyoti udakakkhandhā .
31. Muhuttajātoti muhuttena jāto hutvā muhuttamattova .
Anudhāriyamāneti
P2.37 anukūlavasena nīyamāne .Āgatānevāti taṃ ṭhānaṃ upagatāni eva .
Anekasākhan ti ratanamayānekasatapatiṭṭhānahīrakaṃ .
Sahassamaṇḍalan ti tesaṃ upariṭṭhitaṃ anekasahassamaṇḍalahīrakaṃ .
Marūti devā .
Na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ padavītihārato pageva disāvilokanassa
M2.30 katattā .Tenāha ‘‘ mahāsatto hī ’’ tiādi .
Ekaṅgaṇānīti vivaṭabhāvena vihāraṅgaṇapariveṇaṅgaṇāni viya ekaṅgaṇasadisāni ahesuṃ .
Sadisopi natthīti tumhākaṃ idaṃ vilokanaṃ visiṭṭhe passituṃ ‘‘ idha tumhehi sadisopi natthi , kuto uttaritaro ’’ ti āhaṃsu .
Aggoti padhāno , kena panassa padhānatāti āha ‘‘ guṇehī ’’ ti .
Paṭhama -saddo cettha padhānapariyāyo .
Bodhisattassa pana padhānatā anaññasādhāraṇāti āha ‘‘ sabbapaṭhamo ’’ ti , sabbapadhānoti attho .
Etassevāti aggasaddasseva .
Ettha ca mahesakkhā tāva devā tathā ca vadanti , itare pana kathanti ?
Mahāsattassa ānubhāvadassanādinā .
Mahesakkhānañhi devānaṃ mahāsattassa ānubhāvo viya tena sadisānampi ānubhāvo paccakkho ahosīti , itare pana tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahantā anuminantā tathā āhaṃsu .
Paripākagatapubbahetusaṃsiddhāya dhammatāya codiyamāno imasmiṃ … pe … byākāsi .
Jātamattasseva bodhisattassa ṭhānādīni yesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhūtānīti te niddhāretvā dassento ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .
Tattha patiṭṭhānaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ iddhipādavasena lokuttaradhammesu suppatiṭṭhitabhāvasamijjhanato .
Uttarābhimukhabhāvo
P2.38 lokassaV2.27 uttaraṇavasena gamanassa pubbanimittaṃ .Tena hi bhagavā sadevakassa lokassa abhibhūto , kenaci anabhibhūto ahosi .
Tenāha ‘‘ mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimittan ’’ ti .
Tathā sattapadagamanaṃ sattapadabojjhaṅgasampannaariyamaggagamanassa .
Suvisuddhasetacchattadhāraṇaṃ suvisuddhavimuttichattadhāraṇassa .
Pañcarājakakudhabhaṇḍasamāyogo pañcavidhavimuttiguṇasamāyogassa .
Anāvaṭadisānuvilokanaṃ anāvaṭañāṇatāya .
‘‘ Aggohamasmī ’’ tiādinā achambhitavācābhāsanaṃ kenaci avibandhanīyatāya appavattiyassa saddhammacakkappavattanassa .
‘‘ Ayamantimā jātī ’’ ti āyatiṃ jātiyā abhāvakittanā anupādi … pe … pubbanimittanti veditabbaṃ tassa tassa anāgate laddhabbavisesassa taṃ taṃ nimittaṃ abyabhicārīti katvā .
Na āgatoti imasmiṃ sutte , aññattha ca vakkhamānāya anupubbiyā na āgato .
Āharitvāti tasmiṃ tasmiṃ sutte , aṭṭhakathāsu ca āgatanayena āharitvā dīpetabbo .
‘‘ Dasasahassilokadhātu
M2.31 kampī ’’ ti idaṃ satipi idha pāḷiyaṃ āgatatte vakkhamānānaṃ acchariyānaṃ mūlabhūtaṃ dassetuṃ vuttaṃ , evaṃ aññampi evarūpaṃ daṭṭhabbaṃ .Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyoti pañcaṅgikatūriyassa nidassanamattaṃ , ca-saddena vā itaresampi saṅgaho daṭṭhabbo .
‘‘ Andubandhanādīni taṅkhaṇe eva chajjitvā puna pākatikāneva honti , tathā jaccandhādīnaṃ cakkhusotādīni tathārūpakammapaccayā tasmiṃyeva khaṇe uppajjitvā tāvadeva vigacchantī ’’ ti vadanti .
Chijjiṃsūti ca pādesu bandhaṭṭhānesu chijjiṃsu .
Vigacchiṃsūti vūpasamiṃsu .
Ākāsaṭṭhakaratanāni nāma taṃtaṃvimānagatamaṇiratanādīni .
Sakatejobhāsitānīti
P2.39 ativiya samujjalāya attano pabhāya obhāsitāni ahesuṃ .Nappavattīti na sannipāto .
Na vāyīti kharo vāto na vāyi .
Mudusukho pana sattānaṃ sukhāvaho vāyi .
Pathavigatā ahesuṃ uccaṭṭhāne ṭhātuṃ avisahantā .
Utusampannoti anuṇhāsītatāsaṅkhātena utunā sampanno .
Apphoṭanaṃ vuccati bhujahatthasaṅghaṭṭanasaddo , atthato pana vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena puthupāṇinā hatthatāḷanena saddakaraṇaṃ .
Mukhena usseḷanaṃ saddassa muñcanaṃ seḷanaṃ .
Ekaddhajamālā ahosi nirantaraṃ dhajamālāsamodhānagatāya .
Na kevalañca etāni eva , atha kho aññānipi ‘‘ vicittapupphasugandhapupphavassadevopavassi sūriye dissamāne eva tārakā obhāsiṃsu , acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ pathavito ubbhijji , bilāsayā ca tiracchānā āsayato nikkhamiṃsu , rāgadosamohāpi tanu bhaviṃsu , pathaviyaṃ rajo vūpasami , aniṭṭhagandho vigacchi , dibbagandho vāyi , rūpino devā sarūpeneva manussānaṃ āpāthaṃ agamaṃsu , sattānaṃ cutūpapātā nāhesun ’’ ti evamādīni
V2.28 yāni mahābhinīhārasamaye uppannāni dvattiṃsapubbanimittāni , tāni anavasesato tadā ahesunti .Tatrāpīti tesupi pathavikampādīsu evaṃ pubbanimittabhāvo veditabbo .
Na kevalaṃ sampatijātassa ṭhānādīsu evāti adhippāyo .
Sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ sabbassa ñeyyassa , titthakaramatassa ca cālanato .
Kenaci anussāhitānaṃyeva imasmiṃyeva ekacakkavāḷe sannipāto kenaci anussāhitānaṃyeva ekappahāreneva
P2.40 sannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ .Paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ dibbavihārapaṭilābhassa , pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ tattheva ṭhānassa niccalasabhāvato
M2.32 āneñjavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ .Vīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ parūpadesena vinā sayameva anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ .
Bherīnaṃ vajjanaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya pavedanasamatthassa dhammabheriyā anusāvanassa amatadundubhighosanassa pubbanimittaṃ .
Andubandhanādīnaṃ chedo mānavinibandhabhedanassa pubbanimittaṃ .
Mahājanassa rogavigamo tasseva sakalavaṭṭadukkharogavigamabhūtassa saccapaṭilābhassa pubbanimittaṃ .
‘‘ Mahājanassā ’’ ti padaṃ ‘‘ mahājanassa dibbacakkhupaṭilābhassa , mahājanassa dibbasotadhātupaṭilābhassā ’’ tiādinā tattha tattha ānetvā sambandhitabbaṃ .
Iddhipādabhāvanāvasena sātisayañāṇajavasampattisiddhīti āha ‘‘ pīṭhasappīnaṃ javasampadā caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittan ’’ ti .
Supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ .
Atthādianurūpaṃ atthādīsu sampaṭipattibhāvato .
Ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati , tena tassa sakatejobhāsitattassa pubbanimittaṃ .
Catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ tassa sabbaso veravūpasamanato .
Ekādasaagginibbāpanassa pubbanimittaṃ dunnibbāpananibbānabhāvato .
Ñāṇālokādassanassa pubbanimittaṃ anāloke ālokadassanabhāvato .
Nibbānarasenāti kilesānaṃ nibbāyanarasena .
Ekarasabhāvassāti sāsanassa sabbattha ekarasabhāvassa , tañca kho amadhurassa
P2.41 lokassa sabbaso madhurabhāvāpādanena .Dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ sabbaso diṭṭhigatavātāpanayanavasena .
Ākāsādiappatiṭṭhavisamacañcalaṭṭhānaṃ pahāya sakuṇānaṃ pathavigamanaṃ tādisaṃ micchāgāhaṃ pahāya sattānaṃ pāṇehi ratanattaya saraṇagamanassa pubbanittaṃ .
Bahujanakantatāyāti candassa viya bahujanassa kantatāya .
Sūriyassa uṇhasītavivajjitautusukhatā pariḷāhavivajjita kāyikacetasikasukhappattiyā pubbanimittaṃ .
Devatānaṃ apphoṭanādīhi kīḷanaṃ pamoduppatti bhavantagamanena , dhammasabhāvabodhanena ca udānavasena pamodavibhāvanassa pubbanimittaṃ .
Dhammavegavassanassāti desanāñāṇavegena dhammāmatassa vassanassa
V2.29 pubbanimittaṃ .Kāyagatāsativasena laddhaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditamaggaphalasukhānubhavo kāyagatāsatiamatapaṭilābho , tassa pana kāyassāpi atappakasukhāvahattā khudāpipāsāpīḷanābhāvo pubbanimittaṃ vutto
M2.33 .Aṭṭhakathāyaṃ pana khudaṃ , pipāsañca bhinditvā vuttaṃ .
Tattha pubbanimittānaṃ bhedo visesasāmaññavibhāgena , gobalībaddañāyena ca gahetabbo .
‘‘ Sayamevā ’’ ti padaṃ ‘‘ aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassā ’’ ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ .
Bharitabhāvassāti paripuṇṇabhāvassa .
‘‘ Ariyaddhajamālāmālitāyāti kāsāyaddhajamālāvantatāyā ’’ ti keci , sadevakassa lokassa pana ariyamaggabojjhaṅgaddhajamālāhi mālibhāvassa pubbanimittaṃ .
Yaṃ panettha anuddhaṭaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Etthāti ‘‘ sampatijāto ’’ tiādinā āgate imasmiṃ vāre .
Vissajjitova , tasmā amhehi idha apubbaṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo .
Tadā
P2.42 pathaviyaṃ gacchantopi mahāsatto ākāsena gacchanto viya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti ayamettha niyati dhammaniyāmo bodhisattānaṃ dhammatāti idaṃ niyativādavasena kathanaṃ .Pubbe purimajātīsu tādisassa puññasambhārakammassa katattā upacitattā mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ pubbekatakammavādavasena kathanaṃ .
Imesaṃ sattānaṃ upari īsanasīlatāya yathāsakaṃ kammameva issaro nāma , tassa nimmānaṃ attano phalassa nibbattanaṃ mahāpurisopi sadevakaṃ lokaṃ abhibhavituṃ samatthena uḷārena puññakammena nibbattito , tena issarena nimmito nāma , tassa cāyaṃ nimmānaviseso , yadidaṃ mahānubhāvatā , yāya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ issaranimmānavasena kathanaṃ .
Evaṃ taṃ taṃ bahulaṃ vatvā kiṃ imāya pariyāyakathāyāti avasāne ujukameva byākari .
Sampatijāto pathaviyaṃ kathaṃ padasā gacchati , evaṃ mahānubhāvo ākāsena maññe gacchatīti parikappanavasena ākāsena gacchanto viya ahosi .
Sīghataraṃ pana sattapadavītihārena gatattā dissamānarūpopi mahājanassa adissamāno viya ahosi .
Acelakabhāvo , khuddakasarīratā ca tādisassa iriyāpathassa na anucchavikāti kammānubhāvasañjanitapāṭihāriyavasena alaṅkatapaṭiyatto viya , soḷasavassuddesiko viya ca mahājanassa upaṭṭhāsīti veditabbaṃ .
Mahāsattassa puññānubhāvena tadā tathā upaṭṭhānamattamevetanti .
Pacchā bāladārakova ahosi , na tādisoti .
Buddhabhāvānucchavikassa bodhisattānubhāvassa yāthāvato paveditattā parisā cassa byākaraṇena buddhena viya … pe … attamanā ahosi .
Sabbadhammatāti
V2.30M2.34 sabbā soḷasavidhāpi yathāvuttā dhammatāP2.43 sabbabodhisattānaṃ hontīti veditabbā puññañāṇasambhāradassanena nesaṃ ekasadisattā .