Issues
Select Version
Mahāvaggaṭīkā
Mahāvaggaṭīkā

Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Bhikkhuaparihāniyadhammavaṇṇanā

136. Aparihānāya hitāti aparihāniyā , na parihāyanti etehīti vā aparihāniyā , te pana yasmā aparihāniyā kārakā nāma honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ aparihānikare ’’ ti .
Yasmā pana te parihānikarānaṃ ujupaṭipakkhabhūtā , tasmā āha ‘‘ vuddhihetubhūte ’’ ti .
Yasmā bhagavato desanā uparūpari ñāṇālokaṃ pasādentī sattānaṃ hadayandhakāraṃ vidhamati , pakāsetabbe ca atthe hatthatale āmalakaṃ viya suṭṭhutaraṃ pākaṭe katvā dasseti , tasmā vuttaṃ ‘‘ candasahassaṃ … pe … kathayissāmī ’’ ti .
Yasmā bhagavā ‘‘ tassa brāhmaṇassa sammukhā vajjīnaṃ abhiṇhasannipātādipaṭipattiṃ kathentoyeva ayaṃ aparihāniyakathā aniyyānikā vaṭṭanissitā , mayhaṃ pana sāsane tathārūpī kathā kathetabbā , sā hoti niyyānikā vivaṭṭanissitā , yāya sāsanaṃ mayhaṃ parinibbānato parampiV2.112 addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikan ’’ ti cintesi , tasmā bhikkhū sannipātāpetvā tesaṃ aparihāniye dhamme desento teneva niyāmena desesi .
Tena vuttaṃ ‘‘ idaṃ vajjisattake vuttasadisamevā ’’ ti .
Evaṃ saṅkhepato vuttamatthaṃM2.126 vitthārato dassento ‘‘ idhāpi cā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ tato ’’ tiādiP2.163 disāsu āgatasāsane vuttaṃ taṃ kathanaṃ .
Vihārasīmā ākulā yasmā , tasmā uposathapavāraṇā ṭhitā .
Olīyamānakoti pāḷito , atthato ca vinassamāno .
Ukkhipāpentāti paguṇabhāvakaraṇena , atthasaṃvaṇṇanena ca paggaṇhantā .
Sāvatthiyaṃ bhikkhū viya pācittiyaṃ desāpetabboti ( pārā .565 vitthāravatthu ).
Vajjiputtakā viya dasavatthudīpanena ( cūḷava .446 vitthāravatthu ).
‘‘ Gihigatānīti gihipaṭisaṃyuttānī ’’ ti vadanti .
Gihīsu gatāni , tehi ñātāni gihigatāni .
Dhūmakālo etassāti dhūmakālikaṃ citakadhūmavūpasamato paraṃ appavattanato .
Thirabhāvappattāti sāsane thirabhāvaṃ anivattitabhāvaṃ upagatā .
Therakārakehīti therabhāvasādhakehi sīlādiguṇehi asekkhadhammehi .
Bahū rattiyoti pabbajitā hutvā bahū rattiyo jānanti .
Sīlādiguṇesu patiṭṭhāpanameva sāsane pariṇāyakatāti āha ‘‘ tīsu sikkhāsu pavattentī ’’ ti .
Ovādaṃ na denti abhājanabhāvato .
Paveṇīkathan ti ācariyaparamparābhataṃ sammāpaṭipattidīpanaṃ dhammakathaṃ .
Sārabhūtaṃ dhammapariyāyan ti samathavipassanāmaggaphalasampāpanena sārabhūtaṃ bojjhaṅgakosallaanuttarasītībhāvaadhicittasuttādidhammatantiṃ .
Punabbhavadānaṃ punabbhavo uttarapadalopena .
Itareti ye na paccayavasikā na āmisacakkhukā , te na gacchanti taṇhāya vasaṃ .
Āraññakesūti araññabhāgesu araññapariyāpannesu .
Nanu yattha katthacipi taṇhā sāvajjā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ gāmantasenāsanesu hī ’’ tiādi , tena ‘‘ anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato ’’ ti ettha vuttasinehādayo viya āraññakesu senāsanesu sālayatā sevitabbapakkhiyā evāti dasseti .
AttanāvātiP2.164V2.113 sayameva , tena parehi anussāhitānaṃ saraseneva anāgatānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ āgamanaṃ , āgatānañca phāsuvihāraṃ paccāsisantīti dasseti .
Iminā nīhārenāti imāya paṭipattiyā .
Aggahitadhammaggahaṇan tiM2.127 aggahitassa pariyattidhammassa uggahaṇaṃ .
Gahitasajjhāyakaraṇan ti uggahitassa suṭṭhu atthacintanaṃ .
Cintanattho hi sajjhāyasaddo .
Entīti upagacchanti .
Nisīdanti āsanapaññāpanādinā .
137. Āramitabbaṭṭhena kammaṃ ārāmo .
Kamme ratā , na ganthadhure , vāsadhure vāti kammaratā , anuyuttāti tapparabhāvena punappunaṃ pasutā .
Iti kātabbakamman ti taṃ taṃ bhikkhūnaṃ kātabbaṃ uccāvacakammaṃ cīvaravicāraṇādi .
Tenāha ‘‘ seyyathidan ’’ tiādi .
Upatthambhanan ti dupaṭṭatipaṭṭādikaraṇaṃ .
Tañhi paṭhamapaṭalādīnaṃ upatthambhanakāraṇattā tathā vuttaṃ .
Yadi evaṃ kathaṃ ayaṃ kammarāmatā paṭikkhittāti āha ‘‘ ekacco hī ’’ tiādi .
Karonto yevāti yathāvuttatiracchānakathaṃ kathentoyeva .
Atiracchānakathābhāvepi tassa tattha tapparabhāvadassanatthaṃ avadhāraṇavacanaṃ .
Pariyantakārīti sapariyantaṃ katvā vattā .
‘‘ Pariyantavatiṃ vācaṃ bhāsitā ’’ ti ( dī . ni .1.9,194) hi vuttaṃ .
Appabhasso vāti parimitakathoyeva ekantena kathetabbasseva kathanato .
Samāpattisamāpajjanaṃ ariyo tuṇhībhāvo .
NiddāyatiyevātiP2.165 niddokkamane anādīnavadassī niddāyatiyeva .
Iriyāpathaparivattanādinā na naṃ vinodeti .
Evaṃ saṃsaṭṭho vāti vuttanayena gaṇasaṅgaṇikāya saṃsaṭṭho eva viharati .
Dussīlā pāpicchā nāmāti sayaṃ nissīlā asantaguṇasambhāvanicchāya samannāgatattā pāpā lāmakā icchā etesanti pāpicchā .
Pāpapuggalehi mettikaraṇato pāpamittā .
Tehi sadā saha pavattanena pāpasahāyā .
Tattha ninnatādinā tadadhimuttatāya pāpasampavaṅkā .
138. Saddhā etesaṃ atthīti saddhāti āha ‘‘ saddhāsampannā ’’ ti .
Āgamanīyapaṭipadāya āgatasaddhāV2.114 āgamanīyasaddhā , sā sātisayā mahābodhisattānaṃ paropadesena vinā saddheyyavatthuṃ aviparītato ogāhetvāM2.128 adhimuccanatoti āha ‘‘ sabbaññubodhisattānaṃ hotī ’’ ti .
Saccapaṭivedhato āgatasaddhā adhigamasaddhā surabandhādīnaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.118; dha . pa . aṭṭha .1. suppabuddhakuṭṭhivatthu ; udā . aṭṭha .43) viya .
‘‘ Sammāsambuddho bhagavā ’’ tiādinā buddhādīsu uppajjanakapasādo pasādasaddhā mahākappinarājādīnaṃ ( a . ni . aṭṭha .1.1.231; dha . pa . aṭṭha .1. mahākappinattheravatthu ; theragā . aṭṭha .2. mahākappinattheragāthāvaṇṇanā , vitthāro ) viya .
‘‘ Evametan ’’ ti okkantitvā pakkhanditvā saddahanavasena kappanaṃ okappanaṃ .
Duvidhāpīti pasādasaddhāpi okappanasaddhāpi .
Tattha pasādasaddhā aparaneyyarūpā hoti savanamattena pasīdanato .
Okappanasaddhā saddheyyavatthuṃ ogāhetvā anupavisitvā ‘‘ evametan ’’ ti paccakkhaṃ karontī viya pavattati .
Tenāha ‘‘ saddhādhimutto vakkalittherasadiso hotī ’’ ti .
Tassa hīti okappanasaddhāya samannāgatassa .
Hirī etassa atthīti hiri , hiri mano etesanti hirimanāti āha ‘‘ pāpa … pe … cittā ’’ ti .
Pāpato ottappenti ubbijjanti bhāyantīti ottappī .
Bahu sutaṃ suttageyyādi etenāti bahussuto , sutaggahaṇaṃ cettha nidassanamattaṃ dhāraṇaparicayaparipucchānupekkhanadiṭṭhinijjhānānaṃP2.166 pettha icchitabbattā .
Savanamūlakattā vā tesampi taggahaṇeneva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Atthakāmena pariyāpuṇitabbato , diṭṭhadhammikādipurisatthasiddhiyā pariyattabhāvato ca pariyatti , tīṇi piṭakāni .
Saccappaṭivedho saccānaṃ paṭivijjhanaṃ .
Tadapi bāhusaccaṃ yathāvuttabāhusaccakiccanipphattito .
Pariyatti adhippetā saccapaṭivedhāvahena bāhusaccena bahussutabhāvassa idha icchitattā .
Soti pariyattibahussuto .
Catubbidho hoti pañcamassa pakārassa abhāvato .
Sabbatthakabahussutoti nissayamuccanakabahussutādayo viya padesiko ahutvā piṭakattaye sabbatthakameva bāhusaccasabbhāvato sabbassa atthassa kāyanato kathanato sabbatthakabahussuto .
Te idha adhippetā paṭipattipaṭivedhasaddhammānaṃ mūlabhūte pariyattisaddhamme suppatiṭṭhitabhāvato .
Āraddhan ti paggahitaṃ .
Taṃ pana duvidhampi vīriyārambhavibhāgena dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ekakāti ekākino , vūpakaṭṭhavihārinoti attho .
PucchitvātiM2.129 parato pucchitvā .
Sampaṭicchāpetun ti ‘‘ tvaṃ asukanāmo ’’ ti vatvā tehi ‘‘ āmā ’’ ti paṭijānāpetunti attho .
Evaṃ cirakatādianussaraṇasamatthasatinepakkānaṃ appakasirenevaV2.115 satisambojjhaṅgabhāvanāpāripūriṃ gacchatīti dassanatthaṃ ‘‘ evarūpe bhikkhū sandhāyā ’’ ti vuttaṃ .
Tenevāha ‘‘ apicā ’’ tiādi .
139. Bujjhati etāyāti ‘‘ bodhī ’’ ti laddhanāmāya sammādiṭṭhiādidhammasāmaggiyā aṅgoti bojjhaṅgo , pasattho , sundaro vā bojjhaṅgo sambojjhaṅgo .
Upaṭṭhānalakkhaṇoti kāyavedanācittadhammānaṃ asubhadukkhāniccānattabhāvasallakkhaṇasaṅkhātaṃ ārammaṇe upaṭṭhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upaṭṭhānalakkhaṇo .
Catunnaṃ ariyasaccānaṃ pīḷanādippakārato vicayo upaparikkhā lakkhaṇaṃ etassāti pavicayalakkhaṇo .
Anuppannā kusalānuppādanādivasena cittassaP2.167 paggaho paggaṇhanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paggahalakkhaṇo .
Pharaṇaṃ vipphārikatā lakkhaṇaṃ etassāti pharaṇalakkhaṇo .
Upasamo kāyacittapariḷāhānaṃ vūpasamanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti upasamalakkhaṇo .
Avikkhepo vikkhepaviddhaṃsanaṃ lakkhaṇaṃ etassāti avikkhepalakkhaṇo .
Līnuddhaccarahite adhicitte pavattamāne paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭattā ajjhupekkhanaṃ paṭisaṅkhānaṃ lakkhaṇaṃ etassāti paṭisaṅkhānalakkhaṇo .
Catūhi kāraṇehīti satisampajaññaṃ , muṭṭhassatipuggalaparivajjanā , upaṭṭhitassatipuggalasevanā , tadadhimuttatāti imehi catūhi kāraṇehi .
Chahi kāraṇehīti paripucchakatā , vatthuvisadakiriyā , indriyasamattapaṭipādanā , duppaññapuggalaparivajjanā , paññavantapuggalasevanā , tadadhimuttatāti imehi chahi kāraṇehi .
Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ pana ‘‘ sattahi kāraṇehī ’’( dī . ni . aṭṭha .2.385; ma . ni . aṭṭha .1.118) vakkhati , taṃ gambhīrañāṇacariyāpaccavekkhaṇāti imaṃ kāraṇaṃ pakkhipitvā veditabbaṃ .
Navahi kāraṇehīti apāyabhayapaccavekkhaṇā , gamanavīthipaccavekkhaṇā , piṇḍapātassa apacāyanatā , dāyajjamahattapaccavekkhaṇā , satthumahattapaccavekkhaṇā , sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇā , kusītapuggalaparivajjanā , āraddhavīriyapuggalasevanā , tadadhimuttatāti imehi navahi kāraṇehi .
Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.385; ma . ni . aṭṭha .1.118) panaM2.130 ānisaṃsadassāvitā , jātimahattapaccavekkhaṇāti imehi saddhiṃ ‘‘ ekādasā ’’ ti vakkhati .
Dasahi kāraṇehīti buddhānussati , dhammānussati , saṅghasīlacāgadevatāupasamānussati , lūkhapuggalaparivajjanā , siniddhapuggalasevanā , tadadhimuttatāti imehi dasahi .
Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.385; ma . ni . aṭṭha .1.118) pana pasādaniyasuttantapaccavekkhaṇāya saddhiṃ ‘‘ ekādasā ’’ ti vakkhati .
Sattahi kāraṇehīti paṇītabhojanasevanatāP2.168 , utusukhasevanatā , iriyāpathasukhasevanatā , majjhattapayogatā , sāraddhakāyapuggalaparivajjanatāV2.116 , passaddhakāyapuggalasevanatā , tadadhimuttatāti imehi sattahi .
Dasahi kāraṇehīti vatthuvisadakiriyā , indriyasamattapaṭipādanā , nimittakusalatā , samaye cittassa paggahaṇaṃ , samaye cittassa niggahaṇaṃ , samaye cittassa sampahaṃsanaṃ , samaye cittassa ajjhupekkhanaṃ , asamāhitapuggalaparivajjanaṃ , samāhitapuggalasevanaṃ , tadadhimuttatāti imehi dasahi kāraṇehi .
Mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.385; ma . ni . aṭṭha .1.118) pana ‘‘ jhānavimokkhapaccavekkhaṇā ’’ ti iminā saddhiṃ ‘‘ ekādasahī ’’ ti vakkhati .
Pañcahi kāraṇehīti sattamajjhattatā , saṅkhāramajjhattatā , sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanā , sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanā , tadadhimuttatāti imehi pañcahi kāraṇehi .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ mahāsatipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.385; ma . ni . aṭṭha .1.118) āgamissati .
Kāmaṃ bodhipakkhiyadhammā nāma nippariyāyato ariyamaggasampayuttā eva niyyānikabhāvato .
Suttantadesanā nāma pariyāyakathāti ‘‘ iminā vipassanā … pe … kathesī ’’ ti vuttaṃ .
140. Tebhūmake saṅkhāre ‘‘ aniccā ’’ ti anupassati etāyāti aniccānupassanā , tathā pavattā vipassanā , sā pana yasmā attanā sahagatasaññāya bhāvitāya vibhāvitā eva hotīti vuttaṃ ‘‘ aniccānupassanāya saddhiṃ uppannasaññā ’’ ti .
Saññāsīsena vāyaṃ vipassanāya eva niddeso .
Anattasaññādīsu pi eseva nayo .
Lokiyavipassanāpi honti , yasmā ‘‘ aniccan ’’ tiādinā tā pavattantīti .
Lokiyavipassanāpīti pi -saddena missakāpettha santīti atthato āpannanti atthāpattisiddhamatthaṃ niddhāretvā sarūpato dassetuṃ ‘‘ virāgo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha āgatavasenāti tathā āgatapāḷivasena ‘‘ virāgo nirodho ’’ ti hi tatthaM2.131 nibbānaṃ vuttanti idhaP2.169 ‘‘ virāgasaññā , nirodhasaññā ’’ ti vuttasaññā nibbānārammaṇāpi siyuṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ dve lokuttarāpi hontī ’’ ti .
141. Mettā etassa atthīti mettaṃ , cittaṃ .
Taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ mettaṃ kāyakammaṃ .
Esa nayo sesadvayepi .
Imānipi mettākāyakammādīni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni tesaṃ seṭṭhaparisabhāvato .
Yathā pana bhikkhūsupi labbhanti , evaṃ gihīsupi labbhanti catuparisasādhāraṇattāti taṃ dassento ‘‘ bhikkhūnañhī ’’ tiādimāha .
Kāmaṃ ādibrahmacariyakadhammassavanenapi mettākāyakammāni labbhanti , nippariyāyato pana cārittadhammassavanena ayamattho icchitoti dassento ‘‘ ābhisamācārikadhammapūraṇan ’’ ti āha .
Tepiṭakampi buddhavacanaṃ paripucchanaatthakathanavasena pavattiyamānaṃ hitajjhāsayena pavattitabbato .
ĀvītiV2.117 pakāsaṃ , pakāsabhāvo cettha yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati , tassa sammukhabhāvatoti āha ‘‘ sammukhā ’’ ti .
Rahoti appakāsaṃ , appakāsatā ca yaṃ uddissa taṃ kāyakammaṃ karīyati , tassa paccakkhābhāvatoti āha ‘‘ parammukhā ’’ ti .
Sahāyabhāvagamanaṃ tesaṃ purato .
Ubhayehīti navakehi , therehi ca .
Paggayhāti paggaṇhitvā uccaṃ katvā .
Kāmaṃ mettāsinehasiniddhānaṃ nayanānaṃ ummīlanā , pasannena mukhena olokanañca mettaṃ kāyakammameva , yassa pana cittassa vasena nayanānaṃ mettāsinehasiniddhatā , mukhassa ca pasannatā , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ mettaṃ manokammaṃ nāmā ’’ ti .
Lābhasaddo kammasādhano ‘‘ lābhāvata , lābho laddho ’’ tiādīsu viya , so cettha ‘‘ dhammaladdhā ’’ ti vacanato atītakālikoti āha ‘‘ cīvarādayo laddhapaccayā ’’ ti .
DhammatoP2.170 āgatāti dhammikā .
Tenāha ‘‘ dhammaladdhā ’’ ti .
Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ kuhanādī ’’ tiādi vuttaṃ .
Cittena vibhajanapubbakaṃ kāyena vibhajananti mūlameva dassetuṃ ‘‘ evaṃ cittena vibhajanan ’’ ti vuttaṃ , tena cittuppādamattenapi paṭivibhāgo na kātabboti dasseti .
Appaṭivibhattan ti bhāvanapuṃsakaniddeso , appaṭivibhattaṃ vā lābhaṃ bhuñjatīti kammaniddeso eva .
TaṃM2.132 taṃ neva gihīnaṃ deti attano ājīvasodhanatthaṃ .
Na attanā bhuñjatīti attanāva na paribhuñjati ‘‘ mayhaṃ asādhāraṇabhogitā mā hotū ’’ ti .
‘‘ Paṭiggaṇhanto ca … pe … passatī ’’ ti iminā tassa lābhassa tīsupi kālesu sādhāraṇato ṭhapanaṃ dassitaṃ .
‘‘ Paṭiggaṇhanto ca saṅghena sādhāraṇaṃ hotū ’’ ti iminā paṭiggahaṇakālo dassito ,‘‘ gahetvā … pe … passatī ’’ ti iminā paṭiggahitakālo , tadubhayaṃ pana tādisena pubbābhogena vinā na hotīti atthasiddho purimakālo .
Tayidaṃ paṭiggahaṇato pubbe vassa hoti ‘‘ saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahessāmī ’’ ti .
Paṭiggaṇhantassa hoti ‘‘ saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggaṇhāmī ’’ ti .
Paṭiggahetvā hoti ‘‘ saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti paṭiggahitaṃ mayā ’’ ti evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ katvā laddhalābhaṃ osānalakkhaṇaṃ avikopetvā paribhuñjanto sādhāraṇabhogī , appaṭivibhattabhogī ca hoti .
Imaṃ pana sāraṇīyadhamman ti imaṃ catutthaṃ saritabbayuttadhammaṃ .
Na hi … pe … gaṇhanti , tasmāV2.118 sādhāraṇabhogitā eva dussīlassa natthīti ārambhopi tāva na sambhavati , kuto pūraṇanti adhippāyo .
‘‘ Parisuddhasīlo ’’ ti iminā lābhassa dhammikabhāvaṃ dasseti .
‘‘ Vattaṃ akhaṇḍento ’’ ti iminā appaṭivibhattabhogitaṃ , sādhāraṇabhogitañca dasseti .
Sati pana tadubhaye sāraṇīyadhammo pūrito eva hotīti āha ‘‘ pūretī ’’ ti .
‘‘ OdissakaṃP2.171 katvā ’’ ti etena anodissakaṃ katvā pituno , ācariyupajjhāyādīnaṃ vā therāsanato paṭṭhāya dentassa sāraṇīyadhammoyeva hotīti .
Sāraṇīyadhammo panassa na hotīti paṭijagganaṭṭhāne odissakaṃ katvā dinnattā .
Tenāha ‘‘ palibodhajagganaṃ nāma hotī ’’ tiādi .
Yadi evaṃ sabbena sabbaṃ sāraṇīyadhammapūrakassa odissakadānaṃ na vaṭṭatīti ?
No na vaṭṭati yuttaṭṭhāneti dassento ‘‘ tena panā ’’ tiādimāha .
Gilānādīnaṃ odissakaṃ katvā dānaṃ appaṭivibhāgapakkhikaṃ ‘‘ asukassa na dassāmī ’’ ti paṭikkhepassa abhāvato .
Byatirekappadhāno hi paṭivibhāgo .
Tenāha ‘‘ avasesan ’’ tiādi .
Adātumpīti pi -saddena dātumpi vaṭṭatīti dasseti , tañca kho karuṇāyanavasena , na vattapūraṇavasena .
Susikkhitāyāti sāraṇīyadhammapūraṇavidhimhi suṭṭhu sikkhitāya , sukusalāyāti attho .
Idāni tassā kosallaṃ dassetuṃ ‘‘ susikkhitāya hī ’’ tiādiM2.133 vuttaṃ .
‘‘ Dvādasahi vassehi pūrati , na tato oran ’’ ti iminā tassa duppūraṇaṃ dasseti .
Tathā hi so mahapphalo mahānisaṃso , diṭṭhadhammikehipi tāva garutarehi phalānisaṃsehi ca anugato .
Taṃsamaṅgī ca puggalo visesalābhī ariyapuggalo viya loke acchariyabbhutadhammasamannāgato hoti .
Tathā hi so duppajahaṃ dānamayassa , sīlamayassa ca puññassa paṭipakkhadhammaṃ sudūre vikkhambhitaṃ katvā suvisuddhena cetasā loke pākaṭo paññāto hutvā viharati , tassimamatthaṃ byatirekato , anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘ sace hī ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Idāni ye samparāyike , diṭṭhadhammike ca ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ evan ’’ tiādi vuttaṃ .
Neva issā , na macchariyaṃ hoti cirakālabhāvanāya vidhutabhāvato .
Manussānaṃ piyo hoti pariccāgasīlatāya visuddhattā .
Tenāha ‘‘ dadaṃ piyo hoti bhajanti naṃ bahū ’’ tiādiP2.172 ( a . ni .5.34).
Sulabhapaccayo hoti dānavasena uḷārajjhāsayānaṃ paccayalābhassa idhānisaṃsabhāvato dānassa .
Pattagataṃ assa diyyamānaṃ na khīyati pattagatavasena dvādasavassikassa mahāpattassa avicchedena pūritattā .
Aggabhaṇḍaṃ labhati devasikaṃ dakkhiṇeyyānaṃ aggato paṭṭhāya dānassa dinnattā .
Bhayevā … pe … āpajjanti deyyapaṭiggāhakavikappaṃV2.119 akatvā attani nirapekkhacittena cirakālaṃ dānapūratāya pasāditacittattā .
Tatrāti tesu ānisaṃsesu vibhāvetabbesu .
Imāni taṃ dīpanāni vatthūni kāraṇāni .
Alabhantāpīti amahāpuññatāya na lābhino samānāpi .
Bhikkhācāramaggasabhāgan ti sabhāgaṃ tabbhāgiyaṃ bhikkhācāramaggaṃ jānanti .
Anuttarimanussadhammattā , therānaṃ saṃsayavinodanatthañca ‘‘ sāraṇīyadhammo me bhante pūrito ’’ ti āha .
Tathā hi dutiyavatthusmimpi therena attā pakāsito .
Manussānaṃ piyatāya , sulabhapaccayatāyapi idaṃ vatthumeva .
Pattagatākhīyanassa pana visesaṃ vibhāvanato ‘‘ idaṃ tāva … pe … ettha vatthun ’’ ti vuttaṃ .
GiribhaṇḍamahāpūjāyātiM2.134 cetiyagirimhi sakalalaṅkādīpe , yojanappamāṇe samudde ca nāvāsaṅghāṭādike ṭhapetvā dīpapupphagandhādīhi kariyamānamahāpūjāyaṃ .
Pariyāyenapīti lesenapi .
Anucchavikan ti sāraṇīyadhammapūraṇatopi idaṃ yathābhūtappavedanaṃ tumhākaṃ anucchavikan ti attho .
Anārocetvāva palāyiṃsu corabhayena .
‘‘ Attano dujjīvikāyā ’’ ti ca vadanti .
Vaṭṭissatīti kappissati .
Therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi , therassa pana sīlatejeneva devatā ussukkaṃ āpajji .
NatthiP2.173 etesaṃ khaṇḍanti akhaṇḍāni .
Taṃ pana nesaṃ khaṇḍaṃ dassetuṃ ‘‘ yassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha upasampannasīlānaṃ uddesakkamena ādi antā veditabbā .
Tenāha ‘‘ sattasū ’’ tiādi .
Anupasampannasīlānaṃ pana samādānakkamenapi ādi antā labbhanti .
Pariyante chinnasāṭako viyāti vatthante , dasante vā chinnavatthaṃ viya , visadisūdāharaṇaṃ cetaṃ ‘‘ akhaṇḍānī ’’ ti imassa adhigatattā .
Evaṃ sesānipi udāharaṇāni .
Khaṇḍitabhinnatā khaṇḍaṃ , taṃ etassa atthīti khaṇḍaṃ , sīlaṃ .
‘‘ Chiddan ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Vemajjhe bhinnaṃ vinivijjhanavasena visabhāgavaṇṇena gāvī viyāti sambandho .
Sabalarahitāni asabalāni .
Tathā akammāsāni .
Sīlassa taṇhādāsabyato mocanaṃ vivaṭṭūpanissayabhāvāpādanaṃ .
Yasmā ca taṃsamaṅgīpuggalo serī sayaṃvasī bhujisso nāma hoti , tasmāpi bhujissāni .
Tenevāha ‘‘ bhujissabhāvakāraṇatoV2.120 bhujissānī ’’ ti .
Suparisuddhabhāvena pāsaṃsattā viññupasatthāni .
Imināhaṃ sīlena devo vā bhaveyyaṃ , devaññataro vā , tattha ‘‘ nicco dhuvo sassato ’’ ti ,‘‘ sīlena suddhī ’’ ti ca evaṃ ādinā taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā .
‘‘ Ayaṃ te sīlesu doso ’’ ti catūsupi vipattīsu yāya kāyaci vipattiyā dassanena parāmaṭṭhuṃ anuddhaṃsetuṃ .
Samādhisaṃvattanappayojanāni samādhisaṃvattanikāni .
Samānabhāvūpagatasīlāti sīlasampattiyā samānabhāvaṃ upagatasīlā sabhāgavuttikā .
Kāmaṃ puthujjanānañca catupārisuddhisīle nānattaṃ na siyā , taṃM2.135 pana na ekantikaṃ , idaṃ ekantikaṃ niyatabhāvatoti āha ‘‘ natthi maggasīle nānattan ’’ ti .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttan ti maggasīlaṃ sandhāya etaṃ ‘‘ yāni tāni sīlānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yāyan ti yā ayaṃ mayhañceva tumhākañca paccakkhabhūtāP2.174 .
Diṭṭhīti maggasammādiṭṭhi .
Niddosāti nidhutadosā , samucchinnarāgādipāpadhammāti attho .
Niyyātīti vaṭṭadukkhato nissarati nigacchati .
Sayaṃ niyyantasseva hi ‘‘ taṃsamaṅgīpuggalaṃ vaṭṭadukkhato niyyāpetī ’’ ti vuccati .
Yā satthu anusiṭṭhi , taṃ karotīti takkaro , tassa , yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanakassāti attho .
Samānadiṭṭhibhāvan ti sadisadiṭṭhibhāvaṃ saccasampaṭivedhena abhinnadiṭṭhibhāvaṃ .
Vuddhiyevāti ariyavinaye guṇehi vuḍḍhiyeva , no parihānīti ayaṃ aparihāniyadhammadesanā attanopi sāsanassa addhaniyataṃ ākaṅkhantena bhagavatā idha desitā .
142. Āsannaparinibbānattāti katipayamāsādhikena saṃvaccharamattena parinibbānaṃ bhavissatīti katvā vuttaṃ .
Etaṃyevāti ‘‘ iti sīlan ’’ tiādikaṃyeva iti sīlan ti ettha iti -saddo pakārattho , parimāṇattho ca ekajjhaṃ katvā gahitoti āha ‘‘ evaṃ sīlaṃ ettakaṃ sīlan ’’ ti .
Evaṃ sīlan ti evaṃ pabhedaṃ sīlaṃ .
Ettakan ti etaṃ paramaṃ , na ito bhiyyo .
Catupārisuddhisīlan ti maggassa sambhārabhūtaṃ lokiyacatupārisuddhisīlaṃ .
Cittekaggatā samādhīti etthāpi eseva nayo .
Yasmiṃ sīle ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassa padaṭṭhānabhūte ‘‘ pubbeva kho panassa kāyakammaṃ vacīkammaṃ ājīvo suparisuddho hotī ’’ ti ( ma . ni .3.431; kathā .874) evaṃ vuttasīle patiṭṭhāya .
Esoti maggaphalasamādhi .
Paribhāvitoti tena sīlena sabbaso bhāvito sambhāvito .
Mahapphalo hoti mahānisaṃsoti maggasamādhi tāva sāmaññaphalehi mahapphalo , vaṭṭadukkhavūpasamena mahānisaṃso .
Itaro paṭippassaddhippahānena mahapphalo , nibbutisukhuppattiyā mahānisaṃso .
Yamhi samādhimhiP2.175 ṭhatvāti yasmiṃ lokuttarakusalassaV2.121 padaṭṭhānabhūte pādakajjhānasamādhimhi ceva vuṭṭhānagāminisamādhimhi ca ṭhatvā .
Sāti maggaphalapaññā .
Tena paribhāvitāti tena yathāvuttasamādhinā sabbaso bhāvitā paribhāvitā .
Mahapphalamahānisaṃsatā samādhimhi vuttanayena veditabbā .
Api ca te bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgappabhedahetutāya mahapphalā sattadakkhiṇeyyapuggalavibhāgahetutāyaM2.136 mahānisaṃsāti veditabbā .
Yāya paññāya ṭhatvāti yāyaṃ vipassanāpaññāyaṃ , samādhivipassanāpaññāyaṃ vā ṭhatvā .
Samathayānikassa hi samādhisahagatāpi paññā maggādhigamāya visesapaccayo hotiyeva .
Sammadevāti suṭṭhuyeva yathā āsavānaṃ lesopi nāvasissati , evaṃ sabbaso āsavehi vimuccati .
Aggamaggakkhaṇañhi sandhāyetaṃ vuttaṃ .
143. Lokiyatthasaddānaṃ viya abhiranta-saddassa siddhi daṭṭhabbā .
Abhirantaṃ abhirataṃ abhiratīti hi atthato ekaṃ .
Abhiranta-saddo cāyaṃ abhirucipariyāyo , na assādapariyāyo .
Assādavasena hi katthaci vasantassa assādavatthuvigamena siyā tassa tattha anabhirati , yadidaṃ khīṇāsavānaṃ natthi , pageva buddhānanti āha ‘‘ buddhānaṃ … pe … natthī ’’ ti .
Abhirativasena katthaci vasitvā tadabhāvato aññattha gamanaṃ nāma buddhānaṃ natthi .
Veneyyavinayanatthaṃ pana katthaci vasitvā tasmiṃ siddhe veneyyavinayanatthameva tato aññattha gacchanti , ayamettha yathāruci .
Āyāmāti ettha ā -saddo ‘‘ āgacchā ’’ ti iminā samānatthoti āha ‘‘ ehi yāmā ’’ ti .
Ayāmāti pana pāṭhe a -kāro nipātamattaṃ .
Santikāvacarattā theraṃ ālapati , na pana tadā satthu santike vasantānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvato .
Aparicchinnagaṇano hi tadā bhagavato santike bhikkhusaṅghoP2.176 .
Tenāha ‘‘ mahatā bhikkhusaṅghena saddhin ’’ ti .
Ambalaṭṭhikāgamanan ti ambalaṭṭhikāgamanapaṭisaṃyuttapāṭhamāha .
Pāṭaligamaneti etthāpi eseva nayo .
Uttānameva anantaraṃ , heṭṭhā ca saṃvaṇṇitarūpattā .