Issues
Select Version
Mahāvaggaṭīkā
Mahāvaggaṭīkā

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

385. Bujjhanakasattassāti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa , ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa .
Aṅgesūti kāraṇesu , avayavesu vāM2.324 .
Udayavayañāṇuppattito paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha ‘‘ āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī ’’ ti .
Suttantadesanā nāma pariyāyakathā , ayañca satipaṭṭhānadesanā lokiyamaggavasena pavattāti vuttaṃ ‘‘ yogāvacaroti sambodhī ’’ ti , aññathā ‘‘ ariyasāvako ’’ ti vadeyya .
‘‘ Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā ’’ ti padassa attho ‘‘ vicikicchāṭṭhānīyā ’’ ti ettha vuttanayena veditabbo .
Tan ti yonisomanasikāraṃ .
Tatthāti satiyaṃ , nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ .
Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ .
Atha vā satippadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ satisampajaññaṃ .
Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti .
Yathā paccanīkadhammappahānaṃ , anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti , evaṃ satirahitapuggalavivajjanā , satokārīpuggalasevanā , tattha ca yuttappayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ satisampajaññan ’’ tiādinā .
Tissadattatthero nāma , yo bodhimaṇḍeP2.410 suvaṇṇasalākaṃ gahetvāV2.300 ‘‘ aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī ’’ ti parisaṃ pavāresi .
Abhayattheroti dattābhayattheramāha .
Dhammānaṃ , dhammesu vā vicayo dhammavicayo , so eva sambojjhaṅgo , tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa .
‘‘ Kusalākusalā dhammā ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvasarasalakkhaṇaādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo .
So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘ yonisomanasikāro ’’ ti vutto , tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikā eva , tassa abhiṇhaṃ pavattanaṃ bahulīkāro .
Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya .
Vepullāyāti vipulabhāvāya .
Pāripūriyāti paribrūhanāya .
Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo .
Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ , taṃ taṃ ‘‘ idaṃ bhante kathaṃ , imassa ko attho ’’ ti khandhāyatanādiatthaṃM2.325 pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati .
Tenāha ‘‘ khandhadhātu … pe … bahulatā ’’ ti .
Vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇan ti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ , tappaṭibaddhāni cīvarāni ca ‘‘ vatthūnī ’’ ti adhippetāni , tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti , tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ ajjhattikabāhirānan ’’ tiādi .
Ussannadosan ti vātādiussannadosaṃ .
Sedamalamakkhitan ti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ .
Ca -saddena aññampi sarīrassa , cittassa ca pīḷāvahaṃP2.411 saṅgaṇhāti .
Senāsanaṃ vāti vā -saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Avisade sati , visayabhūte vā .
Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo ?
Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ .
Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti .
Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu .
Ñāṇampīti pi -saddo sampiṇḍanattho , tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva , atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti .
Samabhāvakaraṇan ti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ .
Saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena , paññāya avisadatāya , vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ itarāni mandānī ’’ ti .
Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvatoV2.301 , itaresañca mandattā .
Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho , paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ ,‘‘ kātuṃ na sakkotī ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ , anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ .
Vikkhepapaṭikkhepo , yena vā sampayuttā avikkhittā honti , so avikkhepo .
Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati , taṃ dassanakiccaṃ .
Kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā .
Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi , na aññathā .
Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati .
Tan ti saddhindriyaṃP2.412 .
Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃM2.326 balavaṃ jātaṃ , tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena .
Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo ’’ ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā .
Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti , evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti .
Tena vuttaṃ ‘‘ taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā , yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena hāpetabban ’’ ti .
Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti .
Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato , vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya .
Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito .
Dutiyakappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena , vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ .
Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo .
Vakkalittheravatthūti .
So hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘ kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena , yo kho vakkali dhammaṃ passati , so maṃ passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.87; dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ; a . ni . aṭṭha .1.1.208; dha . pa . aṭṭha .2.380; paṭi . ma . aṭṭha .2.2.130; dha . sa . aṭṭha .1007; theragā . aṭṭha .2. vakkalittheragāthāvaṇṇanā ) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjantoP2.413 paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi , atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ vissajjanena attānaṃ dassetvā –
‘‘ PāmojjabahuloV2.302 bhikkhu , pasanno buddhasāsane ;
Adhigacche padaṃ santaṃ , saṅkhārūpasamaṃ sukhan ’’ ti .( dha . pa .381)–
Gāthaṃ vatvā ‘‘ ehi vakkalī ’’ ti āha .
So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi .
Saddhāya balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati , taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi .
So satthārā dinnanayeM2.327 ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi .
Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘ vakkalittheravatthu cettha nidassanan ’’ ti .
Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe .
Itarakiccabhedan ti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ .
Passaddhādīti ādi -saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Hāpetabban ti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati , evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā .
Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti .
Tena vuttaṃ ‘‘ passaddhaādibhāvanāya hāpetabban ’’ ti .
Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu .( Mahāva .242; a . ni . aṭṭha .1.1.205) so hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘ mama sarīraṃ sukhumālaṃ , na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ , kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo ’’ ti taṃ ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānaṃ anuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi .
Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādenaP2.414 ovaditvā vīriyasamatāyojanavīthiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato .
Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi .
Tena vuttaṃ ‘‘ soṇattherassa vatthu dassetabban ’’ ti .
Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi .
Samatan ti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ , tathā samādhivīriyānaṃ .
Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññaṃ nātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ , yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati , evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati .
‘‘ Balavasaddho ’’ tiādi byatirekamukhena vuttassevaV2.303 atthassa samatthanaṃ .
Tassattho yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo , so mudhappasanno hoti , na aveccappasanno .
Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā .
Kerāṭikapakkhan tiM2.328 sāṭheyyapakkhaṃ bhajati .
Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘ deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī ’’ tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito , evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati saññattiṃ na gacchati .
Tenāha ‘‘ bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī ’’ ti .
Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho , anatthāvahova , evaṃ , samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho , anatthāvahova , tathā na avikkhepāvaho , vikkhepāvahovāti .
Kosajjaṃ abhibhavati , tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo .
Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo .
Tadubhayan ti saddhāpaññādvayaṃ , samādhivīriyadvayañca .
Samaṃ kātabban ti samarasaṃ kātabbaṃP2.415 .
Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa .
Evan ti evaṃ sante , saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho .
Saddahantoti ‘‘ pathavī pathavīti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattī ’’ ti acintetvā ‘‘ addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī ’’ ti saddahanto saddhaṃ janento .
Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto .
Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa .
Ubhinnan ti samādhipaññānaṃ .
Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘ samatāyapī ’’ ti , samabhāvenāpīti attho .
Appanāti lokiyappanā .
Tathā hi ‘‘ hotiyevā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati .
Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā .
Yathāha ‘‘ samathavipassanaṃ yuganandhaṃ bhāvetī ’’ ti ( a . ni .4.170; paṭi . ma .2.5).
Yadi visesato saddhāpaññānaṃ , samādhivīriyānañca samatāva icchitā , kathaṃ satīti āha ‘‘ sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī ’’ ti .
Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu .
Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘ saddhāvīriyapaññānan ’’ ti āha .
Aññathā pīti ca gahetabbā siyā .
Tathā hi ‘‘ kosajjapakkhikena samādhinā ’’ icceva vuttaṃ , na ‘‘ passaddhisamādhiupekkhāhī ’’ ti .
Sāti sati .
Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko .
Tenāti tena sabbattha icchitabbaṭṭhena kāraṇena .
Āha aṭṭhakathāyaṃ .
Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne , uddhate ca citte icchitabbattā , sabbeM2.329 vā līne , uddhate ca citte bhāvetabbā bojjhaṅgāV2.304 atthikā etāyāti sabbatthikā .
Cittan ti kusalaṃ cittaṃ .
Tassa hi sati paṭisaraṇaṃP2.416 parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya .
Tenāha ‘‘ ārakkhapaccupaṭṭhānā ’’ tiādi .
Khandhādibhede anogāḷhapaññānan ti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ .
Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā .
Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha ‘‘ samapaññāsa lakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā ’’ ti .
Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha ‘‘ gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā ’’ ti .
Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ , tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā , tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘ gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā ’’ ti .
Yathā sativepullappatto nāma arahā eva , evaṃ paññāvepullappattotipi so evāti āha ‘‘ arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī ’’ ti .
Vīriyādīsupi eseva nayo .
‘‘ Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī ’’ tiādinā ( ma . ni .3.250,267; a . ni .3.36) vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti , devadūtasuttādīsu tassa ādito vuttattā ca āha ‘‘ pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā ’’ ti .
Sakaṭavahanādikāleti ādi -saddena tadaññamanussehi , tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti .
‘‘ Ekaṃ buddhantaran ’’ ti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ , ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃP2.417 viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ .
Tathā hi ‘‘ kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhito metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatī ’’ ti vadanti , yaṃ tassa kappāyukatā vuttā .
Ānisaṃsadassāvinoti ‘‘ vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro , lokiyo ca visesādhigamo ’’ ti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa .
Gamanavīthin ti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ , saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭiM2.330 , sattavisuddhiparamparā vā .
Sā hi bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma .
Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto .
Piṇḍan ti raṭṭhapiṇḍaṃ .
Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attanoV2.305 sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanaṃ .
Nīharantoti pattathavikato nīharanto .
Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ attano vasanapaṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā .
Manussasampatti , dibbasampatti , nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo .
Dātuṃ sakkhissasīti ‘‘ tayi katena dānamayena , veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo , ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī ’’ ti thero attānaṃ pucchati .
Sitaṃ karonto vāti ‘‘ akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkantan ’’ ti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva .
Vippaṭipannan ti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ .
Evaṃ yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī , evaṃ .
Kusīto pi tena kusītabhāvena asammāpaṭipannoP2.418 satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī .
Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato .
Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā , evaṃ sabbattha .
Mahāti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo .
Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘ satthuno hī ’’ tiādimāha .
Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamena sakyaputtassabhāvo sampajāyati , tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘ asambhinnāyā ’’ tiādimāha .
Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanā .
‘‘ Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā ’’ tiādināM2.331 ( ma . ni .1.423;3.65; saṃ . ni .4.120; mahāni .161) bhāvanāraddhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā .
Tenāha ‘‘ kucchiṃ pūretvā ’’ tiādi .
Visuddhimagge ( visuddhi .1.64) pana jātimahattapaccavekkhaṇā , sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ , thinamiddhavinodanatā , sammappadhānapaccavekkhaṇatātiV2.306 idaṃ dvayaṃ gahitaṃ .
Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato .
Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti , vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva .
Tattha thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena , apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā .
PurimuppannāP2.419 pīti parato uppajjanakapītiyā visesakāraṇasabhāgahetubhāvato ‘‘ pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā ’’ ti vuttā , tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso .
Yathā sā uppajjati , evaṃ paṭipatti tassā uppādakamanasikāro .
‘‘ Buddhānussatī ’’ tiādīsu vattabbaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.123) vuttanayeneva veditabbaṃ .
Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘ yāva upacārā ’’ ti .
Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno .
Dhammaguṇe anussarantassāpi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā , evaṃ sesaanussatīsu .
Pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā .
Saṅkhārānaṃ sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti āha ‘‘ samāpattiyā … pe … paccavekkhantassāpī ’’ ti .
Tattha ‘‘ vikkhambhitā kilesā ’’ ti pāṭho .
Te hi na samudācarantīti .
Iti -saddo kāraṇattho , yasmā na samudācaranti , tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanāM2.332 .
Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā .
Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thūsasamahadayatā lūkhatā , sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘ asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve ’’ ti .
Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo , tassa passaddhisambojjhaṅgassa evaṃ uppādo hotīti yojanā .
PaṇītabhojanasevanatātiV2.307 paṇītasappāyabhojanaseva natāP2.420 .
Utuiriyāpathasukha ggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti .
Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto , issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo .
Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti .
Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo , tassa bhāvo majjhattapayogatā .
Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati , eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ .
Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva samathanimittaṃ .
Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo , vikkhepo .
Tathā hi so anavaṭṭhānaraso , bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto , ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo , samādhi .
So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ .
Tenāha ‘‘ avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittan ’’ ti .
Vatthuvisadakiriyā , indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā , samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ vatthuvisada … pe … veditabbā ’’ ti .
Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato , rakkhanakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘ nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā ’’M2.333 icceva vuttaṃ .
Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Asubhanimittassāpi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti .
Atisithilavīriyatādīhīti ādi -saddena paññāpayogamandataṃP2.421 , pamodavekallañca saṅgaṇhāti .
Tassa paggaṇhanan ti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ Yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya .
Taṃ kissa hetu ?
Līnaṃ , bhikkhave , cittaṃ taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti .
Seyyathāpi , bhikkhave , puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitukāmo assa , so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya , sukkhāni gomayāniV2.308 pakkhipeyya , sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya , mukhavātañca dadeyya , na ca paṃsukena okireyya , bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitunti .
Evaṃ bhante ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā , sā anantaraṃ vibhāvitā eva .
Āraddhavīriyatādīhīti ādi -saddena paññāpayogabalavataṃ , pamodubbilāvanañca saṅgaṇhāti .
Tassa niggaṇhanan ti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ .
Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
‘‘ Yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya .
Taṃ kissa hetu ?
Uddhataṃ , bhikkhave , cittaṃ taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti .
Seyyathāpi , bhikkhave , puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa , so tattha allāniP2.422 ceva tiṇāni … pe … paṃsukena ca okireyya , bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti .
Evaṃ bhante ’’ ti ( saṃ . ni .5.234).
EtthāpiM2.334 yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā , tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva .
Samādhisambojjhaṅgassa anantaraṃ vakkhati .
Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena .
Yathā hi dānaṃ alobhapadhānaṃ , sīlaṃ adosapadhānaṃ , evaṃ bhāvanā amohapadhānā .
Tattha yadā paññā na balavatī hoti , tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti , anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti , tena taṃ nirassādaṃ hoti , tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati , tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ paññāpayoga … pe … nirassādaṃ hotī ’’ ti .
Tassa saṃveguppādanaṃ , pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘ aṭṭha saṃvegavatthūnī ’’ tiādimāha .
Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ , duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādi aññamaññaṃ vibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ , tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni .
Ye pana sattā āhārūpajīvino , tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino , tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃV2.309 jīvikādukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ .
Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā , saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanātiP2.423 attho .
Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena , samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma .
‘‘ Alīnan ’’ tiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ , uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ , paññāpayogasampattiyā , upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ , tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ .
Tattha alīnatāya paggahe , anuddhatatāya niggahe , anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati .
Alīnānuddhatatā hi ārammaṇe samappavattaṃ , anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ , samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ .
Samathavīthipaṭipattiyā anirassādan ti daṭṭhabbaṃ .
Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāsaṅkhātaṃM2.335 paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati .
Paṭipakkhavikkhambhanato , vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhāna kiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanaṃ evāti tattha samadhurabhāvenāha ‘‘ upacāraṃ vā appanaṃ vā ’’ ti .
Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ .
Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato , asati ca asijjhanato .
So ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘ sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā ’’ ti .
Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ sattamajjhattatā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā ’’ ti .
Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho .
Tathā cāha ‘‘ upekkhā rāgabahulassaP2.424 visuddhimaggo ’’ ti ( visuddhi .1.267).
Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ , attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi .
Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ .
Saṅkhyā evettha samānā , na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti .
Assāmikabhāvo anattaniyatā .
Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ , aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā , so pana koci natthevāti adhippāyo .
Anaddhaniyan ti na addhānakkhamaṃ na ciraṭṭhāyi , ittaraṃ aniccanti attho .
Tāvakālikan ti tasseva vevacanaṃ .
Mamāyatīti mamattaṃ karoti ‘‘ mamā ’’ ti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati .
MamāyantātiV2.310 mānaṃ dabbaṃ karontā .
Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha ‘‘ bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccan ’’ ti .
Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva .
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .