9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā

Uddesavārakathāvaṇṇanā

373.‘‘ KasmāP2.351V2.258M2.278 bhagavā idaṃ suttamabhāsī ’’ ti asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati , sādhāraṇaṃ pana ‘‘ pākaṭan ’’ ti anāmasitvā ‘‘ kururaṭṭhavāsīnan ’’ tiādi vuttaṃ .

Samuṭṭhānan ti hi desanānidānaṃ , taṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedato duvidhaṃ , sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ .

Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikaṃ samuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā .

Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi .

Yathāha ‘‘ sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī ’’ tiādi .( Dī . ni .2.69; ma . ni .1.283;2.339; saṃ . ni .1.172; mahāva .9) bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ nāma dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ .

Tathā cāha ‘‘ brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā ’’ ti .( Dī . ni .2.69; ma . ni .1.283;2.339; saṃ . ni .1.179; mahāva .9) tadajjhesanuttarakālañhi dhammapaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭipassambhetvā bhagavā dhammaṃ desetuṃ ussāhajāto ahosi .

Yathā ca mahākaruṇā , evaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya ajjhattasamuṭṭhānabhāve vattabbā .

Sabbañhi ñeyyadhammaṃ , tesaṃ desetabbappakāraṃ , sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānitvā bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti .

Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhameva .

Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya , yena ca desanāñāṇenaP2.352 idaṃ suttaṃ pavattitaṃ , tadubhayaṃ veditabbaṃ , bāhiraṃ pana dassetuṃ ‘‘ kururaṭṭhavāsīnan ’’ tiādimāha .

Tena vuttaṃ ‘‘ asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchatī ’’ ti , tena ‘‘ attajjhāsayādīsu catūsu suttanikkhepesu kataroyan ’’ ti suttanikkhepo pucchito hotīti itaro ‘‘ kururaṭṭhavāsīnan ’’ tiādinā ‘‘ parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo ’’ ti dasseti .

KururaṭṭhaṃV2.259 kira tadā taṃnivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā yebhuyyena suppaṭipannatāya , pubbe ca katapuññatābalena tadā utuādisampattiyuttameva ahosi .

Tena vuttaṃ ‘‘ utupaccayādisampannattā ’’ ti .

Ādi -saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti .

Keci pana ‘‘ pubbeM2.279 pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī ’’ ti vadanti .

Cittasarīrakallatāyāti cittassa , sarīrassa ca arogatāya .

Anuggahitapaññābalāti laddhūpakārañāṇānubhāvā , anu anu vā āciṇṇapaññātejā .

Ekavīsatiyā ṭhānesuti kāyānupassanāvasena cuddasasu ṭhānesu , vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne , tathā cittānupassanāvasena , dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu .

Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti , evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā .

Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni , maṇimuttādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti , kiccakarāni ca honti manuññabhāvato , evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā bhagavato ayaṃ desanā bhiyyoso mattāya sobhati , kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ yathā hi puriso ’’ tiādinā .

Etthāti kururaṭṭhe .

Pakatiyāti sarasatopi , imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo .

Anuyuttā viharanti satthu desanānusārato bhāvanānuyogaṃ .

VissaṭṭhaattabhāvenātiP2.353 aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati , pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo .

Ekāyanoti ettha ayana -saddo maggapariyāyo .

Na kevalaṃ ayanameva , atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘ maggassa hī ’’ ti ādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo , kasmā puna ‘‘ maggo ’’ ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .

Tattha ekamaggoti eko eva maggo .

Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti .

Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ , tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti ?

Saccaṃ atthi , te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato .

TathāM2.280 hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā , uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Na dvidhāpathabhūto ’’ ti imināV2.260 imassa maggassa anekamaggabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti .

Ekenāti asahāyena .

Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā , yā ‘‘ vūpakaṭṭhakāyatā ’’ ti vuccati , taṇhādutiyatābhāvena vā , yā ‘‘ pavivittacittatā ’’ ti vuccati .

Tenāha ‘‘ vūpakaṭṭhena pavivittacittenā ’’ ti .

Seṭṭhopi loke ‘‘ eko ’’ ti vuccati ‘‘ yāva pare ekāhaṃ vo karomī ’’ tiādīsūti āha ‘‘ ekassāti seṭṭhassā ’’ ti .

Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho , aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇato , kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .

Imasmiṃ khoti ettha kho -saddo avadhāraṇe , tasmā imasmiṃ yevāti attho .

Desanābhedoyeva heso , yadidaṃ ‘‘ maggo ’’ ti vā ‘‘ ayano ’’ ti vā .

Ayana -saddo vā kammakaraṇādivibhāgo .

Tenāha ‘‘ atthato pana eko vā ’’ ti .

Nānāmukhabhāvanānayappavattoti kāyānupassanādimukhenaP2.354 tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto .

Ekāyanan ti ekagāminaṃ , nibbānagāminanti attho .

Nibbānañhi adutiyabhāvato , seṭṭhabhāvato ca ‘‘ ekan ’’ ti vuccati .

Yathāha ‘‘ ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī ’’ ti ( su . ni .890).

‘‘ Yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī ’’ ti .( A . ni .4.34; itivu .90) khayo eva antoti khayanto , jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī .

Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī .

Atariṃsūti tariṃsu .

Pubbeti purimakā buddhā , pubbe vā atītakāle .

Tan ti tesaṃ vacanaṃ , taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati .

Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino ekasaddassa kiriyāvuttivācakatā atthi .

‘‘ Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā ’’ tiādīsu ( a . ni .7.72) viya sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ .

Evamatthaṃ yojetvāti ‘‘ ekaṃ ayanaṃ assā ’’ ti evaṃ samāsapadatthaṃ yojetvā .

Ubhayathāpīti purimanayena , pacchimanayena ca .

Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato .

Tenāha ‘‘ kasmā ’’ tiādi .

‘‘ Anekavārampi ayatī ’’ ti purimanayassa ayuttatādassanaṃ ,‘‘ anekañcassa ayanaṃ hotī ’’ ti pacchimanayassa .

ImasmiṃM2.281 padeti ‘‘ ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo ’’ ti imasmiṃ vākye , imasmiṃ vā ‘‘ pubbabhāgamaggo , lokuttaramaggo ’’ ti vidhānapade .

Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggoV2.261 .

Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetukaṃP2.355 saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘ missakamaggo ’’ ti āha .

Itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘ pubbabhāgamaggo ’’ ti avoca .

Saddaṃ sutvāti ‘‘ kālo bhante dhammasavanāyā ’’ ti kālārocanasaddaṃ paccakkhato , paramparāya ca sutvā .

Evaṃ ukkhipitvāti evaṃ ‘‘ sundaraṃ manoharaṃ imaṃ kathaṃ chaḍḍemā ’’ ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti .

Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho .

Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo , taṃ dassetuṃ ‘‘ maggānaṭṭhaṅgiko ’’ tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā .

Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ , soyeva aviparītasabhāvatāya attho , tena nibbānagamanaṭṭhena , nibbānādhigamūpāyatāyāti attho .

Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya .

‘‘ Gamanīyaṭṭhenā ’’ ti vā pāṭho , upagantabbatāyāti attho .

‘‘ Rāgādīhī ’’ ti iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘ rāgo malaṃ , doso malaṃ , moho malan ’’ ti ( vibha .924) vacanato .

‘‘ Abhijjhāvisamalobhādīhī ’’ ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā .

‘‘ Sattānaṃ visuddhiyā ’’ ti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento ‘‘ tathā hī ’’ tiādimāha .

Kāmaṃ ‘‘ visuddhiyā ’’ ti sāmaññajotanā , cittasseva pana visuddhi idhādhippetāti dassetuṃ ‘‘ rūpamalavasena panā ’’ tiādi vuttaṃ .

NaP2.356 kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva , atha kho idaṃ ettha āhacca bhāsitanti dassento ‘‘ tathā hī ’’ tiādimāha .

Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati , tasmā vuttaṃ ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamāyā ’’ tiādi .

Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko .

Ñātibyasanādinimittameva sokāvatiṇṇato ‘‘ kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā ’’ tiādinā ( ma . ni .2.353,354; saṃ . ni .2.63) paridevanavasena vācāvippalāpo paridavanaṃM2.282 paridevo .

Āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘ pahānāyā ’’ ti .

Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ ayañhī ’’ tiādimāha .

Tattha yaṃ pubbe , taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ .

Pacchāti paratoV2.262 .

Teti tuyhaṃ .

Māhūti mā ahu .

Kiñcanan ti rāgādikiñcanaṃ , etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ .

Majjheti tadubhayavemajjhe .

No ce gahessasīti na upādiyissasi ce , etena paccuppanne khandhappabandhe upādānappavatti vuttā .

Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi .

Tenāha ‘‘ imaṃ gāthan ’’ tiādi .

Puttāti orasā , aññepi vā dinnakakittimādayo ye keci .

Pitāti janako , aññepi vā pituṭṭhāniyā .

Bandhavāti ñātakā .

Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti .

Kasmā ?

Natthi ñātīsu tāṇatāti .

Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi , tasmā paṭācāreP2.357 ‘‘ ubho puttā kālaṅkatā ’’ tiādinā ( apa . therī 1.498) mā niratthakaṃ paridevi , dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo .

Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi .

Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi .

Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi .

‘‘ Imaṃ gāthaṃ sutvā ’’ ti panidaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ , sāpi hi saccadesanāya parivārabandhā eva aniccatākathāti katvā .

Itaragāthāyaṃ pana vattabbameva natthi .

Bhāvanāti paññābhāvanā .

Sā hi idha adhippetā .

Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanāva , tasmā .

Tepīti santatimahāmattapaṭācārāpi .

PañcasateM2.283 coreti satasatacoraparivāre pañcacore paṭipāṭiyā pesesi , te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu .

Tenāha ‘‘ te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū ’’ ti .

Vedanaṃ vikkhambhetvāti ūruṭṭhibhedapaccayaṃ dukkhavedanaṃ amanasikārena vinodetvā .

Pītipāmojjaṃ uppajji vippaṭisāralesassapi asambhavato .

Tenāha ‘‘ parisuddhaṃ sīlaṃ nissāyā ’’ ti .

Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi .

Tiyāmarattin ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ , tenassa vipassanāyaṃ appamādaṃ , paṭipattiussukkāpanañca dasseti .

Pādānīti pāde .

Saṃyamessāmīti saññapessāmi , saññattiṃ karissāmīti attho .

Aṭṭiyāmīti jigucchāmi .

Harāyāmīti lajjāmi .

Vipassisan ti sampassiṃ .

Pacalāyantānan tiP2.358V2.263 pacalāyikānaṃ niddaṃ upagatānaṃ .

Agatin ti agocaraṃ .

Vatasampannoti dhutaguṇasampanno .

Pamādan ti pacalāyanaṃ sandhāyāha .

Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto .

Pañjarasmin ti sarīre .

Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghāṭatāya idha ‘‘ pañjaran ’’ ti vuttaṃ .

Pītavaṇṇāya pana paṭākāya kāyaṃ pariharaṇato , mallayuddhacittakatāya ca ‘‘ pītamallo ’’ ti paññāto pabbajitvā pītamallatthero nāma jāto .

Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu .

‘‘ Sabbamallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantī ’’ ti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma .

Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘ rūpādayo ‘ mamā ’ ti na gahetabbā ’’ ti natumhākavaggena pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā .

Pādesu avahantesūti ativelaṃ caṅkamanena akkamituṃ asamatthesu .

Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘ nisinne niddāya avasaro hotī ’’ ti .

Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ tattha ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā .

Bhāsitan ti vacanaṃ , kassa pana tanti āha ‘‘ buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino ’’ ti .

‘‘ Na tumhākan ’’ tiādi tassa pavattiākāradassanaṃ .

Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘ aniccā vatā ’’ ti gāthamāhari , tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti .

AssātiM2.284 sakkassa .

Upapattīti devūpapatti .

Puna pākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā .

Subrahmāti evaṃnāmo .

Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘ niccaṃ utrastamidaṃ cittan ’’ tiādi .

Tattha utrastan ti santastaṃ bhītaṃP2.359 .

Ubbiggan ti saṃviggaṃ .

Utrastan ti vā saṃviggaṃ .

Ubbiggan ti bhayavasena saha nissayena sañcalitaṃ .

Anuppannesūti anāgatesu .

Kiccesūti tesu tesu itikattabbesu .

‘‘ Kicchesū ’’ ti vā pāṭho , dukkhesūti attho , nimittatthe cetaṃ bhummaṃ , bhāvidukkhanimittanti attho .

Uppatitesūti uppannesu kiccesūti yojanā .

Tadā attano parivārassa uppannaṃ dukkhaṃ sandhāya vadati .

Bojjhāti bodhito , ariyamaggatoti attho .

‘‘ Aññatrā ’’ ti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ , bodhiṃ ṭhapetvāti attho .

Sesesupi eseva nayo .

Tapasāti tapokammato , tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ sallekhapaṭipadaṃ dasseti .

Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇatoV2.264 , etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ , lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti .

Sabbanissaggāti sabbassapi nissajjanato sabbakilesappahānato .

Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ , vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti .

Sotthin ti khemaṃ anupaddavataṃ .

Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ , taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo , ariyamaggoti āha ‘‘ ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti .

Taṇhāvānavirahitattāti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā .

Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ , kammunā phalaṃ , sattehi ca dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti ‘‘ vānan ’’ ti vuccati , tayidaṃ natthi ettha vānaṃ , na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti nibbānaṃ , asaṅkhatā dhātu .

Parappaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘ attapaccakkhatāyā ’’ ti .

Nanu ‘‘ visuddhiyā ’’ ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti , te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi vuttaṃ .

Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke .

Taṃ tamatthaṃP2.360M2.285 ñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā , attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti .

Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento .

Na hi sammāsambuddho atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti .

Saṃvattatīti jāyati , hotīti attho .

Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamanamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato , tasmā āha ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī ’’ ti .

Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi phuṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti , pariññātesu ca tesu te na honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā ’’ ti .

Ñāyassāti aggamaggassa , tatiyamaggassa ca .

Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo .

Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto .

Ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyāti phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ ,‘‘ nibbānassa sacchikiriyāyā ’’ ti sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ .

Vaṇṇabhaṇanan ti pasaṃsāvacanaṃ .

Tayidaṃ na idheva , atha kho aññatthāpi satthu āciṇṇaṃ evātiV2.265 dassento ‘‘ yatheva hī ’’ tiādimāha .

Tattha ādimhi kalyāṇamādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Atthasampattiyā sātthaṃ .

Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ .

Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito , upanetabbassa abhāvato ca kevalaparipuṇṇaṃ .

Nirupakkilesato apanetabbassa ca abhāvato parisuddhaṃ .

SeṭṭhacariyabhāvatoP2.361 sāsana brahmacariyaṃ , magga brahmacariya ñca vo pakāsessāmīti .

Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.147) vuttanayeneva veditabbo .

Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo .

Aggaññāti aggāti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato .

Rattaññāti cirarattāti jānitabbā .

Vaṃsaññāti buddhādīnaṃ vaṃsāti jānitabbā .

Porāṇāti purātanā anadhunātanattā .

Asaṅkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā .

Asaṅkiṇṇapubbāti ‘‘ kiṃ imehī ’’ ti ariyehi na apanītapubbāM2.286 .

Na saṅkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti .

Na saṅkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti .

Appaṭikuṭṭhā … pe … viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā , tehi appaccakkhatā aninditā , agarahitāti attho .

‘‘ Visuddhiyā ’’ tiādīhīti visuddhiādidīpanehi .

Padehīti vākyehi , visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi .

Upaddaveti anatthe .

Visuddhin ti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ .

Vācuggatakaraṇaṃ uggaho .

Pariyāpuṇanaṃ paricayo .

Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ .

Parivattanaṃ vācanaṃ .

Gandhārakoti gandhāradese uppanno .

Pahontīti sakkonti .

Aniyyānikamaggāti micchāmaggā , micchattaniyatāniyatamaggāpi vā .

Suvaṇṇan ti kūṭasuvaṇṇampi vuccati .

Maṇīti kācamaṇipi , muttāti veḷujāpi , pavāḷan ti pallavopi vuccatīti rattajambunadādipadehi te visesitā .

Na tato heṭṭhāti idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā , kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ , pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘ na uddhan ’’ ti āha .

Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti .

Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassaP2.362 atthuddhāradassanaṃ , na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassananti .

Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi -saddena ‘‘ phassasamudayā vedanānaṃ samudayo , nāmarūpasamudayā cittassa samudayo , manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo ’’ ti ( saṃ . ni .5.408)‘‘ satipaṭṭhānā ’’ ti vuttānaṃ sabhigocarānaṃ pakāsake suttappadese saṅgaṇhāti .

Evaṃ ‘‘ paṭisambhidāpāḷiya ’’ mpi ( paṭi . ma .2.34) avasesapāḷippadesadassanatthoV2.266 ādi-saddo daṭṭhabbo .

Satiyā paṭṭhānan ti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ .

Dānādīni karontassa rūpādīni satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘ padhānaṃ ṭhānan ’’ ti .

Pa -saddo hi idha ‘‘ paṇītā dhammā ’’ tiādīsu ( dha . saṃ . mātikā 14) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo .

Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha .

Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte .( Ma . ni .3.310) suttekadesena hi suttaṃ dasseti .

Tattha hi –

‘‘ TayoM2.287 satipaṭṭhānā yadariyo … pe … arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ , kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ .

Idha , bhikkhave , satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘ idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā ’ ti .

Tassa sāvakā na sussūsanti .

Na sotaṃ odahanti , na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti , vokkamma ca satthu sāsanā vattanti .

Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .

Idaṃ , bhikkhave , paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ .

Yadariyo sevati … pe … arahati .

Puna caparaṃ , bhikkhave , satthā … pe .

idaṃ vo sukhāyātiP2.363 .

Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti … pe … na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti .

Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , na ca attamano hoti , na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti , anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno .

Idaṃ vuccati , bhikkhave , dutiyaṃ .

Puna caparaṃ , bhikkhave … pe … sukhāyāti , tassa sāvakā sussūsanti … pe … vattanti .

Tatra , bhikkhave , tathāgato attamano ceva hoti , attamanatañca paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno .

Idaṃ vuccati , bhikkhave , tatiyan ’’ ti ( ma . ni .3.311).

Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā , niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘ satipaṭṭhānan ’’ ti vuttā .

Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato , naV2.267 paccekabuddhādīnaṃ .

Pa -saddo ārambhaṃ joteti , ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘ pavattayitabbatoti attho ’’ ti .

Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ .

Ana -saddo hi bahulaṃvacanena kammatthopi hotīti .

Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘ paṭṭhātīti paṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .

Paṭṭhātīti ettha pa -saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘ okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho ’’ ti āha .

Puna bhāvatthaṃ sati , saddaṃ , paṭṭhānasaddañcaM2.288 vaṇṇento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha , tena purimavikappe sati , saddo , paṭṭhāna-saddo ca kattuatthotiP2.364 viññāyati .

Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa , cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena .

Idan ti yaṃ ‘‘ satiyeva satipaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ , idaṃ .

Idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ .

Yadi evan ti .

Yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ , sati nāma eko dhammo , evaṃ sante kasmā ‘‘ satipaṭṭhānā ’’ ti bahuvacananti āha ‘‘ satibahuttā ’’ tiādi .

Yadi bahukā tā satiyo , atha kasmā ‘‘ maggo ’’ ti ekavacananti yojanā .

Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena .

Niyyāniko hi maggadhammo , teneva niyyānikabhāvena ekattūpagato ekantato nibbānaṃ gacchati , atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha ‘‘ vuttañhetan ’’ ti , attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati .

Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo .

Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe .

Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe satiyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchati .

Catukiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso .

Evañca satīti evaṃ maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘ maggo ’’ ti ekavacanena , ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘ cattāro ’’ ti ca vattabbatāya sati vijjamānattā .

Vacanānusandhinā ‘‘ ekāyano ayan ’’ tiādikā desanā sānusandhikāva , na ananusandhikāti adhippāyo .

Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘ mārasenappamaddanan ’’ ti ( saṃ . ni .5.224) suttapadaṃ ānetvā ‘‘ yathā ’’ tiādinā nidassanaṃ saṃsandati .

‘‘ Tasmā ’’ tiādi nigamanaṃ .

Visesato kāyo , vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘ visuddhimaggo ’’ ti vuttāni .

Tathā ‘‘ niccaṃ attā ’’ ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena , saññāphassādivasena , nīvaraṇādivasena ca nātippabhedātippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃP2.365 diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘ visuddhimaggo ’’ ti vuttāni .

Ettha caV2.268 yathā cittadhammānampi taṇhāyaM2.289 vatthubhāvo sambhavati , tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhivatthubhāve yo yassā sātisayapaccayo , taṃ dassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ .

Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ ‘‘ oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato ’’ ti .

Vipassanāyānikassa pana sukhume citte , dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññavipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā .

Tesaṃ tatthāti ettha tattha -saddassa ‘‘ pahānatthan ’’ ti etena yojanā .

Parato tesaṃ tatthāti etthāpi eseva nayo .

Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu , bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā vatthu , santatighanaggahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu , dhammesu vinibbhogassa dukkarattā , dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā ca sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu , tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā .

Evaṃ kāyādīnaṃ kāmoghādivatthubhāvakathaneneva kāmayogakāmāsavādīnampi vatthubhāvo dīpito hoti oghehi tesaṃ atthato anaññattā .

Yadaggena ca kāyo kāmoghādīnaṃ vatthu , tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu .

‘‘ Dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī ’’ ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanāP2.366 visesena byāpādakāyaganthassa vatthu .

Citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhīti ādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu .

Nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu .

Kāyassa kāmupādānavatthutā vuttanayāva .

Yadaggena hi kāyo kāmoghassa vatthu , tadaggena kāmupādānassapi vatthu atthato abhinnattā .

Sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādikaṃ ( dī . ni .1.171; ma . ni .1.445;2.95,225;3.91,116; saṃ . ni .3.210; dha . sa .1221; vibha .938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthuM2.290 .

Cittadhammānaṃ itarupādānavatthutā tatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva .

Kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva .

Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu .

Dhammasabhāvānavabodhe bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu .

ĀhārasamudayāV2.269 kāyassa samudayā , phassasamudayā vedanānaṃ samudayo ,( saṃ . ni .5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpanti ( ma . ni .3.126; udā .1; vibha .225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘ catubbidhāhārapariññatthan ’’ ti .

Pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo .

Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ , kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena .

Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ .

Etadeva hi dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .

EkanibbānapavesahetubhūtoP2.367 vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo ekattaṃ , tattha samosaraṇaṃ ekattasamosaraṇaṃ , taṃsabhāgatāva , ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādimāha .

Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni , purimasmiṃ visuṃ .

Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti , samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ , pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti .

‘‘ Cuddasavidhena , navavidhena , soḷasavidhena , pañcavidhenā ’’ ti idaṃ upari pāḷiyaṃ ( dī . ni .2.374) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ , tesaṃ pana anantarabhedavasena , tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva , catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā .

KathetukamyatāpucchāM2.291 itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato , niddesādivasena desetukamyatāya ca tathā vuttattā .

‘‘ Idhā ’’ ti vuccamānapaṭipattisampādakassa bhikkhuno sannissayadassanaṃ , so cassa sannissayo sāsanato añño natthīti vuttaṃ ‘‘ idhāti imasmiṃ sāsane ’’ ti .

Dhamma … pe … lapanametaṃ tesaṃ attano sammukhābhimukhabhāvakaraṇatthaṃ , tañca dhammassa sakkaccasavanatthaṃ .

‘‘ GocareP2.368 bhikkhave caratha sake pettike visaye ’’ tiādi ( dī . ni .3.80; saṃ . ni .5.372) vacanato bhikkhugocarā ete dhammā , yadidaṃ kāyānupassanādayo .

Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti , tasmā ‘‘ kāyānupassīV2.270 viharatī ’’ tiādinā bhikkhuṃ dasseti bhikkhumhi taṃniyamatoti āha ‘‘ paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato ’’ ti .

Satthucariyānuvidhāyakattā , sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo .

Tasmiṃ gahiteti bhikkhumhi gahite .

Bhikkhuparisāya jeṭṭhabhāvato rājagamanañāyena itarā parisāpi atthato gahitāva hontīti āha ‘‘ sesā ’’ tiādi .

Evaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ vibhajitvā itarampi vibhajituṃ ‘‘ yo ca iman ’’ tiādi vuttaṃ .

Samaṃ careyyāti kāyādi visamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya .

Rāgādivūpasamena santo , indriyadamena danto , catumagganiyāmena niyato , seṭṭhacaritāya brahmacārī , sabbattha kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ .

Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi ‘‘ brāhmaṇo , samaṇo , bhikkhū ’’ ti ca veditabbo .

‘‘ Ayañceva kāyo , bahiddhā ca nāmarūpan ’’ tiādīsu khandhapañcakaṃ , tathā ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.271,287; pārā .11),‘‘ yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī ’’ tiādīsu ca vedanādayo cetasikā khandhā kāyoti vuccantītiP2.369 tato visesanatthaṃ ‘‘ kāyeti rūpakāye ’’ ti āha .

Kesādīnañca dhammānan ti kesādisaññitānaṃ bhūtupādādhammānaṃ .

Evaṃ ‘‘ cayaṭṭho sarīraṭṭho kāyaṭṭho ’’ ti saddanayena kāya-saddaṃ dassetvā idāni niruttinayenapi taṃ dassetuṃ ‘‘ yathā cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Āyantīti uppajjanti .

AsammissatotiM2.292 vedanādayopi ettha sitā , ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho .

Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa , samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘ kāye ’’ ti ekavacanaṃ , tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ citte ’’ ti ekavacanaṃ , vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘ vedanāsū ’’ ti bahuvacanena vuttā , tatheva ca niddeso pavattito , dhammā ca paropaṇṇāsabhedā , anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā .

Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi , tāni ca kesādīhi , kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhuñjanto ‘‘ tathā na kāye ’’ tiādimāha .

PāsādādinagarāvayavasamūheV2.271 avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti ,‘‘ nagaraṃ nāma koci attho atthī ’’ ti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ .

Aṅgapaccaṅgasamūho , kesalomādisamūho , bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūho , tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi , pageva itthiādayoti āha ‘‘ kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissatī ’’ ti .

‘‘ Koci dhammo ’’ ti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati , avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti .

Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisamaññātidhāvanānīti āha ‘‘ yathāvuttadhamma … pe … karontī ’’ ti .

Tathā tathāti kāyādiākārena .

YaṃP2.370 passatīti yaṃ itthiṃ , purisaṃ vā passati .

Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti ?

Saccametaṃ ,‘‘ itthiṃ passāmi , purisaṃ passāmī ’’ ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘ yaṃ passatī ’’ ti vuttaṃ micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati , na taṃ diṭṭhaṃ taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā .

Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti , acakkhuviññāṇaviññeyyattā diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti .

Yaṃ diṭṭhaṃ , taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ , taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho .

Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘ etaṃM2.293 mama , eso hamasmi , eso me attā ’’ ti kilesabandhanena bajjhati .

Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī , asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho .

‘‘ Kiṃ vuttaṃ hotī ’’ tiādinā taṃ evatthaṃ pākaṭaṃ karoti .

Pathavīkāyan ti kesādikoṭṭhāsaṃ pathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘ kāyo ’’ ti vadati , lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ , pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘ kāyo ’’ ti vadati .

‘‘ Āpokāyan ’’ tiādīsupi eseva nayo .

Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ ahaṃ maman ’’ ti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa .

Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikaṃ kāyaṃ ‘‘ aniccan ’’ ti anupassati , evaṃ passanto evañcassa aniccākārampi ‘‘ anupassatī ’’ ti vuccati .

Tathābhūtassa cassa niccaggāhassaP2.371 lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘ no niccato ’’ ti .

Tathā hesa ‘‘ niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiV2.272 ( paṭi . ma .3.35) vutto .

Ettha ca ‘‘ aniccato eva anupassatī ’’ ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ no niccato ’’ ti vuttaṃ .

Na cettha dukkhato anupassanādinivattanaṃ āsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa , upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ .

‘‘ Dukkhato anupassatī ’’ tiādīsupi eseva nayo .

Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva ca kāyaṃ dukkhato anupassati , dukkhassa anattattā anattato anupassati .

Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā , na taṃ abhinanditabbaṃ , yañca na abhinanditabbaṃ , na tattha rañjitabbaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ nibbindati , no nandati .

Virajjati , no rajjatī ’’ ti .

So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti , no samudeti samudayaṃ na karotīti attho .

Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati , no ādiyati .

Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyaṃ tannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato , saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘ pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā ’’ ti vuccati , tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese pariccajati , nibbāne ca pakkhandati , tathābhūto ca nibbattanavasena kileseM2.294 na ādiyati , nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ , tena vuttaṃ ‘‘ paṭinissajjati , no ādiyatī ’’ ti .

Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha niccasaññan ti ‘‘ saṅkhārā niccā ’’ ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ .

Diṭṭhicittavipallāsappahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāggahaṇaṃ , saññāsīsena vā tesampiP2.372 gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Nandin ti sappītikataṇhaṃ .

Sesaṃ vuttanayameva .

‘‘ Viharatī ’’ ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘ iriyatī ’’ ti , iriyāpathaṃ pavattetīti attho .

Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘ tīsu bhavesū ’’ ti vuttaṃ , uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti .

Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva , ātappa-saddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘ vīriyassetaṃ nāman ’’ ti .

Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati , na aññe dhammā .

Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya , atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti .

Sammā , samantato , sāmañca pajānanto sampajāno , asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ , sabbākārapajānanena samantato , uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti atthoV2.273 .

Yadi paññāya anupassati , kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .

Sabbatthikan ti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne , uddhate ca citte icchitabbattā .

Sabbe vā līne , uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā .

Satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati .

Anto saṅkhepo antoolīyano , kosajjanti attho .

Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi , gaṇanādi , uggahakosallādi ca upāyo , tabbipariyāyato anupāyo veditabbo .

Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati , anupāyañca na upādiyati , tasmā vuttaṃ ‘‘ muṭṭhassatīP2.373 … pe … asamattho hotī ’’ ti .

Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu , pariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena .

Assa yogino .

YasmāM2.295 satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ , tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘ sampayogaṅgañcassa dassetvā ’’ ti .

Aṅga -saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo .

Satiggahaṇeneva cettha samādhissāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā .

Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā .

Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati , nibbānādhigamo vā , nāpi kevalā sati pavattati , tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā .

Pahānaṅgan ti ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.226; ma . ni .1.271,287,297; saṃ . ni .2.152; a . ni .4.123; pārā .11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ .

Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto , na lokuttaramaggo , tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘ tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā ’’ ti āha .

Tesaṃ dhammānan ti vedanādidhammānaṃ .

Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘ atthuddhāranayenetaṃ vuttan ’’ ti vuttaṃ .

Tatthāti vibhaṅge .

Etthāti ‘‘ loke ’’ ti etasmiṃ pade .

Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘ visesenā ’’ ti āha .

Atha vā ‘‘ vineyya nīvaraṇānī ’’ ti avatvā abhijjhādomanassavinayavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘ visesenā ’’ tiādimāha .

Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanaṃ etassa payojananti .

Kāyasampattimūlakassāti rūpabalayobbanārogyādisarīrasampadānimittassa .

Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo .

Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya .

Sā hi idha kāyabhāvanāti adhippetā .

Subhasukhabhāvādīnan tiP2.374 ādi -saddenaV2.274 manuññaniccatādisaṅgaho daṭṭhabbo .

Asubhāsukhabhāvādīnan ti ettha pana ādi -saddena amanuññaaniccatādīnaṃ .

Tenāti anurodhādippahānavacanena .

‘‘ Yogānubhāvo hī ’’ tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ .

Yogānubhāvo hi bhāvanānubhāvo .

Yogasamatthoti yogamanuyuñjituṃ samattho .

Purimena hi ‘‘ anurodhavirodhavippamutto ’’ tiādivacanena bhāvanaṃ anuyuttassa ānisaṃso vutto , dutiyena bhāvanaṃ anuyuñjantassa paṭipatti .

Na hi anurodhavirodhādīhi upaddutassa bhāvanā ijjhati .

AnupassītiM2.296 etthāti ‘‘ anupassī ’’ ti etasmiṃ pade labbhamānāya anupassanāya anupassanājotanāya kammaṭṭhānaṃ vuttan ti evamattho daṭṭhabbo , aññathā ‘‘ anupassanāyā ’’ ti karaṇavacanaṃ na yujjeyya .

Anupassanā eva hi kammaṭṭhānaṃ , na ettha ārammaṇaṃ adhippetaṃ , yujjati vā .

Kāyapariharaṇaṃ vuttanti sambandho .

Kammaṭṭhānapariharaṇassa cettha atthasiddhattā ‘‘ kāyapariharaṇan ’’ tveva vuttaṃ .

Kammaṭṭhānikassa hi kāyapariharaṇaṃ yāvadeva kammaṭṭhānaṃ pariharaṇatthanti .

Kammaṭṭhānapariharaṇassa vā ‘‘ ātāpī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.373) vuccamānattā ‘‘ kāyapariharaṇan ’’ tveva vuttaṃ .

Kāyaggahaṇena vā nāmakāyassāpi gahaṇaṃ , na rūpakāyasseva , teneva kammaṭṭhānapariharaṇampi saṅgahitaṃ hoti , evañca katvā ‘‘ viharatīti ettha vuttavihārenā ’’ ti ettha ggahaṇañca samatthitaṃ hoti ‘‘ kāyānupassī viharatī ’’ ti vihārassa visesetvā vuttattā .

‘‘ Ātāpī ’’ tiādi pana saṅkhepato vuttassa kammaṭṭhānapariharaṇassa saha sādhanena vitthāretvā dassanaṃ .

Ātāpenāti ātāpaggahaṇena .

‘‘ Satisampajaññenā ’’ tiādīsupi eseva nayo .

Sabbatthakakammaṭṭhānan ti buddhānussati , mettā , maraṇassatiP2.375 , asubhabhāvanā ca .

Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘ sabbatthakakammaṭṭhānan ’’ ti vuccati , sabbattha kammaṭṭhānānuyogassārakkhabhūtattā satisampajaññabalena avicchinnassa pariharitabbattā satisampajaññaggahaṇena tassa vuttatā vuttā .

Satiyā vā samatho vutto tassā samādhikkhandhena saṅgahitattā .

Vibhaṅge ( vibha . kāyānupassanāniddese ) pana attho vuttoti yojanā .

Tenāti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha .

Aṭṭhakathānayoti saddatthassāpi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo .

Yathā saṃsandatīti yathā atthato , adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti , evaṃ veditabbo .

Vedanādīnaṃ puna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā , pañcavokārabhaveV2.275 arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāppasaṅgepi āpanne tato asammissato vavatthānaṃ dassanatthaṃ , ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyaṃ vedanāggahaṇaṃ , tena na vedanāyaṃ kāyānupassī , cittadhammānupassī vā , atha kho vedanānupassīM2.297 evāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti .

Tathā ‘‘ yasmiṃ samaye sukhā vedanā , na tasmiṃ samaye dukkhā , adukkhamasukhā vā vedanā , yasmiṃ vā pana samaye dukkhā , adukkhamasukhā vā vedanā , na tasmiṃ samaye itarā vedanā ’’ ti vedanābhāvasāmaññe avatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujjitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti , tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāyaP2.376 , tato eva dukkhatāya , anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti .

Ghanavinibbhogādīti ādi -saddena ayampi attho veditabbo .

Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassī eva , na aññadhammānupassī .

Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakapubbuḷake maṇiākārānupassī hoti , na evaṃ ayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite , pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī , atha kho khaṇapabhaṅguratāya , avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī , vipariṇāmadukkhatāya , saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassī yevāti .

Evaṃ citta dhammesupi yathārahaṃ punavacane payojanaṃ vattabbaṃ .

Lokiyā eva sammasanacārassa adhippetattā .

‘‘ Kevalaṃ panidhā ’’ tiādinā ‘‘ idha ettakaṃ veditabban ’’ ti veditabbaparicchedaṃ dasseti .

‘‘ Esa nayo ’’ ti iminā yathā cittaṃ , dhammā ca anupassitabbā , tathā tāni anupassanto citte cittānupassī , dhammesu dhammānupassīti veditabboti imamatthaṃ atidisati .

Dukkhatoti dukkhasabhāvato , dukkhanti anupassitabbāti attho .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Yo sukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘ dukkhā ’’ ti paññācakkhunā addakkhi .

Dukkhaṃ addakkhi sallatoti dukkhaṃ vedanaṃ pīḷājananato , antotudanato , dunnīharaṇato ca sallato addakkhi passi .

Adukkhamasukhan ti upekkhāvedanaṃ .

Santan ti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya , paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ .

Aniccatoti hutvāabhāvato , udayavayavantato , tāvakālikato , niccapaṭipakkhato ca ‘‘ aniccan ’’ ti yo addakkhi .

Sa ve sammaddasoP2.377 bhikkhu ekaṃsena , paribyattaṃ vā vedanāya sammāpassanakoti attho .

DukkhātipītiM2.298 saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi .

Taṃ dukkhasmin ti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃV2.276 antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato .

Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya , vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato , tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho .

Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva .

Sesan ti yathāvuttaṃ sukhādivibhāgato sesaṃ sāmisanirāmisādibhedaṃ vedanānupassanāyaṃ vattabbaṃ .

Ārammaṇa … pe … bhedānan ti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa , chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa , ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavitakkāditabbhedassa , kāmāvacarādibhūminānattassa ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa , kusalādikammanānattassa devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa , kaṇhasukkavipākanānattassa diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa , parittabhūmakādikiriyānānattassa tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā .

Ādi -saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo .

Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānan ti phusanāditaṃtaṃlakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā .

Suññatadhammassāti anattatāsaṅkhātasuññatāsabhāvassa .

Yaṃ vibhāvetuṃ abhidhamme ‘‘ tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti , khandhā hontī ’’ tiādināP2.378 ( dha . sa .121) suññatāvāradesanā pavattā , taṃ pahīnameva pubbe pahīnattā , tasmā tassa tassa puna pahānaṃ na vattabbaṃ .

Na hi kilesā pahīyamānā ārammaṇavibhāgena pahīyanti anāgatānaṃyeva uppajjanārahānaṃ pahātabbattā , tasmā abhijjhādīnaṃ ekattha pahānaṃ vatvā itarattha na vattabbaṃ evāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ kāmañcetthā ’’ tiādinā .

Atha vā maggacittakkhaṇe ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ pahānaṃ na vattabbaṃ .

Maggena hi pahīnāti vattabbataṃ arahanti .

Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro , na hi ekassa pahīnaṃ tato aññassa pahīnaṃ nāma hoti .

Pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro .

Nānācittakkhaṇeti hi lokiyamaggacittakkhaṇeti adhippāyo .

Pubbabhāgamaggo hi idhādhippeto .

Lokiyabhāvanāya ca kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃM2.299 hoti .

Yadipi nappavatteyya , paṭipakkhabhāvanāya suppahīnattā tattha sā ‘‘ abhijjhādomanassassa appavattī ’’ ti na vattabbā , tasmā punapi tappahānaṃ vattabbameva .

Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti lokuttarasatipaṭṭhānabhāvanaṃ , lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko ’’ ti ( vibha .362,364,366) hi vibhaṅge catūsupi ṭhānesu vuttanti .

Uddesavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā .

Kāyānupassanā

Ānāpānapabbavaṇṇanā

374. ĀrammaṇavasenātiV2.277 anupassitabbakāyādiārammaṇavasena .

Catudhā bhinditvāti uddesavasena catudhā bhinditvā .

Tato catubbidhasatipaṭṭhānato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃP2.379 gahetvā kāyaṃ vibhajantoti pāṭhaseso .

Kathañcāti ettha kathan ti pakārapucchā , tena niddisiyamāne kāyānupassanāpakāre pucchati .

Ca -saddo byatireko , tena uddesavārena apākaṭaṃ niddesavārena vibhāviyamānaṃ visesaṃ joteti .

Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato sabbappakāra ggahaṇaṃ kataṃ ‘‘ sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā ’’ ti , tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā , tadantogadhā ca ajjhattādianupassanāppakārā , tathā kāyagatāsatisutte ( ma . ni .3.153) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā , lokiyādippakārā ca , te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti .

Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane , na ito bahiddhāti vuttaṃ ‘‘ sabbappakāra … pe … paṭisedhano cā ’’ ti .

Tattha tathābhāvapaṭisedhanoti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano , etena idha bhikkhaveti ettha idha -saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti .

Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā ‘‘ vāyubhakkho ’’ ti .

Tenāha ‘‘ idheva bhikkhaveM2.300 samaṇo ’’ tiādi .

Paripuṇṇasamaṇappakaraṇadhammo hi so puggalo , yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako .

Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni .

Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘ imassahī ’’ tiādi vuttaṃ .

Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo .

Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati , evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu .

Rūpa-saddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso .

Pubbe āciṇṇārammaṇan ti pabbajjato pubbe , anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ .

NibandheyyātiP2.380 bandheyya .

Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā .

Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe .

Daḷhan ti thiraṃ , yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati , tathā thāmagataṃ katvāti attho .

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānan tiV2.278 sabbesaṃ buddhānaṃ , ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ , buddhasāvakānañca visesādhigamassa aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa padaṭṭhānabhūtaṃ .

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato .

Bhikkhu dīpisadiso araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanavasena icchitatthasādhanato phalamuttaman ti sāmaññaphalaṃ sandhāya vadati .

Parakkamajavayoggabhūmin ti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ .

Addhānavasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto , ittaravasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena rassaṃ vā assasantoti yojanā .

Evaṃ sikkhatoti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānanasabbakāyappaṭisaṃvedanaoḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanaṃ sikkhato , tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato .

Assāsapassāsanimitteti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte .

Assāsapassāse pariggaṇhāti rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto , yo ‘‘ assāsapassāsakammiko ’’ ti vutto .

Jhānaṅgāni pariggaṇhāti arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto .

Vatthu nāma karajakāyo cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato .

Añño satto vā puggalo vā natthīti visuddhidiṭṭhi ‘‘ tayidaṃM2.301 dhammamattaṃ , na ahetukaṃ , nāpi issarādivisamahetukaṃ , atha kho avijjādihetukan ’’ ti addhāttayepi kaṅkhāvitaraṇena vitiṇṇakaṅkho .

‘‘ YaṃP2.381 kiñci bhikkhu rūpan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.361;2.113;3.86,89; paṭi . ma .1.54) nayena kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā .

Udayavayānupassanādivasena vipassanaṃ vaḍḍhento .

Anukkamena maggapaṭipāṭiyā .

‘‘ Parassa vā assāsapassāsakāye ’’ ti idaṃ sammasanavāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ , samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthi .

Aṭṭhapetvāti antarantarā na ṭhapetvā .

Aparāparaṃ sañcaraṇakāloti ajjhattabahiddhādhammesupi nirantaraṃ vā bhāvanāya pavattanakālo kathito .

Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhatīti ‘‘ ajjhattaṃ , bahiddhā ’’ ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaṃ ghaṭitaṃ ekasmiṃ kāle ekato ārammaṇabhāvena na labbhati , ekajjhaṃ ālambituṃ na sakkāti attho .

Samudeti etasmāti samudayo , so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti samudayadhammo .

Assāsapassāsānaṃ uppattihetu karajakāyādi , tassa anupassanasīlo samudayadhammānupassī , taṃ panaV2.279 samudayadhammaṃ upamāya dassento ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādimāha .

Tattha bhastan ti ruttiṃ .

Gaggaranāḷin ti ukkāpanāḷiṃ .

Teti karajakāyādike .

Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī taṃnimittatāya , evaṃ karajakāyādayopi assāsapassāsakāyasambandhino taṃnimittabhāvenāti ‘‘ samudayadhammā kāyasmin ’’ ti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ ‘‘ samudaya … pe … vuccatī ’’ ti .

Pakativācī vā dhamma -saddo ‘‘ jātidhammānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.131;3.310; paṭi . ma .1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanakapakatikāyānupassī vā ‘‘ samudayadhammānupassī ’’ ti vutto .

Tenāha ‘‘ karajakāyañcā ’’ tiādi .

Evañca katvā kāyasmin ti bhummavacanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati .

Vayadhammānupassīti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃP2.382 abhāve yaṃ na hoti , tadabhāvo tassa abhāvassa hetu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto .

Tenāha ‘‘ yathā bhastāyā ’’ tiādiM2.302 .

Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā .

Dutiyavikappavasena upacārena vināyeva attho veditabbo .

Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha ‘‘ kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto ’’ ti .

‘‘ Atthi kāyo ’’ ti eva -saddo luttaniddiṭṭhoti ‘‘ kāyova atthī ’’ ti vatvā avadhāraṇena nivattitaṃ dassento ‘‘ na satto ’’ tiādimāha .

Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya , paresañca sajjāpanaṭṭhena , satvaguṇayogato vā ‘‘ satto ’’ ti parehi parikappito , tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca ‘‘ puggalo ’’ ti , thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti ‘‘ itthī ’’ ti , puri pure bhāge seti pavattatīti ‘‘ puriso ’’ ti , āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘ attā ’’ ti , attano santakabhāvena ‘‘ attaniyan ’’ ti , paro na hotīti katvā ‘‘ ahan ’’ ti , mama santakanti katvā ‘‘ mamā ’’ ti , vuttappakāravinimutto aññoti katvā ‘‘ kocī ’’ ti , tassa santakabhāvena ‘‘ kassacī ’’ ti , vikappetabbo koci natthi , kevalaṃ ‘‘ kāyo eva atthī ’’ ti .

Dasahipi padehi attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti .

Evan ti ‘‘ kāyova atthī ’’ tiādinā vuttappakārena .

Ñāṇapamāṇatthāyāti kāyānupassanāñāṇaṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya .

Satipamāṇatthāyāti kāyapariggāhikaṃ satiṃ pavattanasatiṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya .

Imassa hi vuttanayena ‘‘ atthi kāyo ’’ ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa , satiyā caV2.280 paribrūhanāya hoti .

Tenāha ‘‘ satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyā ’’ ti .

ImissāP2.383 bhāvanāya taṇhādiṭṭhiggāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ ‘‘ taṇhā … pe … viharatī ’’ ti .

Tathābhūto ca loke kiñcipi ‘‘ ahan ’’ ti vā ‘‘ maman ’’ ti vā gahetabbaṃ na passati , kuto gaṇheyyāti āha ‘‘ na ca kiñcī ’’ tiādi .

Evampīti ettha pi -saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento ‘‘ upari atthaṃ upādāyā ’’ ti āha yathā ‘‘ antamaso tiracchānagatāyapi , ayampi pārājiko hotī ’’ ti .( Pārā .42) evan ti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha ‘‘ iminā pana … pe … dassetī ’’ ti .

PubbabhāgasatipaṭṭhānassaM2.303 idha adhippetattā vuttaṃ ‘‘ sati dukkhasaccan ’’ ti .

Sā pana sati yasmiṃ attabhāve , tassa samuṭṭhāpikā taṇhā , tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha ‘‘ tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā ’’ ti , yathā ‘‘ saṅkhārapaccayā ’’ ti ( ma . ni .3.126; udā .1; vibha .484).

Taṃviññāṇabījataṃsantatisambhūto sabbopi lokiyo viññāṇappabandho ‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ ’’ tveva vuccati suttantanayena .

Appavattīti appavattinimittaṃ , ubhinnaṃ appavattiyā nimittabhūtoti attho .

Na pavattati etthāti vā appavatti .

‘‘ Dukkhaparijānano ’’ tiādi ekantato catukiccasādhanavaseneva ariyamaggassa pavattīti dassetuṃ vuttaṃ .

Avuttasiddho hi tassa bhāvanāpaṭivedho .

Catusaccavasenāti catusaccakammaṭṭhānavasena .

Ussakkitvāti visuddhiparamparāya āruhitvā , bhāvanaṃ upari netvāti attho .

Niyyānamukhan ti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo .

Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Iriyāpathapabbavaṇṇanā

375. Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā , kiriyā , idha pana kāyikapayogoP2.384 veditabbo .

Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho , gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā .

Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti , tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena , iriyāpathavibhāgenāti attho .

Puna caparan ti puna ca aparaṃ , yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi , suṇāthāti vā adhippāyoV2.281 .

‘‘ Gacchanto vā ’’ tiādi gamanādimattajānanassa , gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ , tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ , gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ tattha kāman ’’ tiādi vuttaṃ .

Sattūpaladdhin ti ‘‘ satto atthī ’’ ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ .

Na pajahati na pariccajati ‘‘ ahaṃ gacchāmi , mama gamanan ’’ ti gāhasabbhāvato .

Tato eva attasaññaṃ ‘‘ atthi attā kārako vedako ’’ ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃM2.304 na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato , ananubrūhanato vā .

Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘ kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī ’’ ti .

‘‘ Imassa panā ’’ tiādi sukkapakkho , tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo .

Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘ idañhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ , kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā , sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato .

Kassa gamanan ti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ , kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato .

Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto .

Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāyaP2.385 gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā .

Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati , mano indriyehi , indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso .

Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .

Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito , tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato .

Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘ cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha cittakiriyā ca sā , vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro , tena .

Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti , vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti , ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti .

‘‘ Gacchatī ’’ ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘ gacchatī ’’ ti vohāro hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tan ti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ .

Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti , adhikatā cettha sāmatthiyato , na pamāṇato .

Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘ vāyo viññattiṃ janetī ’’ ti .

Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti .

Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃV2.282 , na vāyodhātuyā eva janakabhāvato , aññathā viññattiyāM2.305 upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā .

Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ , yo ‘‘ abhikkamo ’’ ti vuccati .

‘‘ Eseva nayo ’’ ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ tatrāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭitoP2.386 paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya .

Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo .

Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato .

Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘ evaṃ hotī ’’ ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena , lokavohāravasena vā .

Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ .

Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ .

‘‘ Yathā panā ’’ tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ , taṃ suviññeyyameva .

Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti , yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti , tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ .

Sace pana koci vadeyya ‘‘ yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ , evaṃ kāyassāpī ’’ ti , hotu , evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ , na asaṃhatalakkhaṇassa , evaṃ kāyassāpīti .

Kā no hāni , bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati , na purisavādo .

Tenāha ‘‘ yantasuttavasenā ’’ tiādi .

Tattha payuttan ti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ .

Ṭhātīti tiṭṭhati .

Etthāti imasmiṃ loke .

Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā .

Tiṭṭheti tiṭṭheyya .

Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho .

Paṭikkhepattho cettha kiṃ -saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhenaM2.306 sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā .

Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihitoP2.387 ṭhapito .

Sabbasaṅgāhikavacanan ti sabbesampiV2.283 catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ , pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho .

Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ , apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo .

Ṭhitoti pavatto .

Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti .

Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā .

Esa nayo sesavāresupi .

Ādināti ettha ādi -saddena yathā ‘‘ taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā ’’ ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti , evaṃ ‘‘ avijjānirodhā ’’ ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā .

Sesaṃ vuttanayameva .

Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Catusampajaññapabbavaṇṇanā

376. Catusampajaññavasenāti samantato pakārehi , pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno , sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ , tathāpavattaṃ ñāṇaṃ , hatthavikārādibhedabhinnattā cattāri sampajaññāni samāhaṭāni catusampajaññaṃ , tassa vasena .

‘‘ Abhikkante ’’ tiādīni sāmaññaphale ( dī . ni . aṭṭha .1.214; dī . ni . ṭī .1.214 vākyakhandhepi ) vaṇṇitāni , na puna vaṇṇetabbāni , tasmā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāya līnatthappakāsanāpi tattha vihitanayeneva gahetabbā .

‘‘ Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī ’’ tiādi vacanato abhikkamādigatacatusampajaññapariggaṇhanena rūpakāyassevettha samudayadhammānupassitādi adhippetoti āha ‘‘ rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo caM2.307 nīharitabbo ’’ ti .

Rūpadhammānaṃyeva hi pavattiākāravisesā abhikkamādayoti .

Sesaṃ vuttanayameva .

Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā

377. PaṭikkūlamanasikāravasenātiP2.388V2.284 jigucchanīyatāya paṭikūlameva paṭikkūlaṃ , yo paṭikkūlasabhāvo paṭikkūlākāro , tassa manasi karaṇavasena .

Antarenāpi hi bhāvavācinaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘ paṭassa sukkan ’’ ti .

Yasmā visuddhimagge ( visuddhi .1.182) vuttaṃ , tasmā tattha , taṃsaṃvaṇṇanāyañca ( visuddhi . ṭī .1.182 ādayo ) vuttanayena ‘‘ imameva kāyan ’’ ti ādīnamattho veditabbo .

Vatthādīhi pasibbakākārena bandhitvā kataṃ āvāṭanaṃ putoḷi .

Nānākārā ekasmiṃ ṭhāne sammissāti ettāvatā nānāvaṇṇānaṃ kesādīnañca upameyyatā .

Vibhūtakāloti paṇṇattiṃ samatikkamitvā kesādīnaṃ asubhākārassa upaṭṭhitakālo .

Iti-saddassa ākāratthataṃ dassento ‘‘ evan ’’ ti vatvā taṃ ākāraṃ sarūpato dassento ‘‘ kesādipariggaṇhanenā ’’ tiādimāha .

Kesādisaññitānañhi asucibhāvānaṃ paramaduggandhajegucchapaṭikkūlākārassa samudayato anupassanā idha kāyānupassanāti .

Sesaṃ vuttanayameva .

Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā

378. Dhātumanasikāravasenāti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena , catudhātuvavatthānavasenāti attho .

Dhātumanasikāro , dhātukammaṭṭhānaṃ , catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ .

Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako .

Antevāsikoti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanakoM2.308 .

Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā .

Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāyaP2.389 eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte .

Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti , tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ , tasmiṃ catumahāpathe .

Ṭhita-saddo ‘‘ ṭhito vā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.263; a . ni .5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya , ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāyaV2.285 bodhako , idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘ catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhitan ’’ ti .

Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena .

Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘ iriyāpatho ’’ ti vuccantīti vutto vāyamattho .

Yathāṭhitan ti yathāpavattaṃ , yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘ yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihitan ’’ ti .

‘‘ Ṭhitan ’’ ti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ ,‘‘ paṇihitan ’’ ti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ .

‘‘ Ṭhitan ’’ ti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ , paṇihitan ti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo .

Paccavekkhatīti pati pati avekkhati , ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati .

Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘ yathā goghātakassā ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa .

Vadhitaṃ matan ti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ .

Matan ti ca matamattaṃ .

Tenevāha ‘‘ tāvadevā ’’ ti .

Gāvīti saññā na antaradhāyatīti yāni aṅgapaccaṅgāniP2.390 yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā .

Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā , bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ , ikārassa ca īkāraṃ katvā .

Bīlasoti bīlaṃ bīlaṃ katvā .

Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā , tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā .

Tenevāha ‘‘ maṃsasaññā pavattatī ’’ ti .

Pabbajitassāpi apariggahitakammaṭṭhānassa .

Ghanavinibbhogan ti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ .

DhātusoM2.309 paccavekkhatoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa .

Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti , vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato .

Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti .

Tenevāha ‘‘ dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī ’’ ti .

Dakkhoti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘ yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā , na vibhatte .

Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā ’’ ti jānanato .

Catumahāpatho viya catuiriyāpathoti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā visuddhimagge ( visuddhi .1.305) vitthāritā , tasmā tattha , taṃsaṃvaṇṇanāyañca ( visuddhi . ṭī .1.306) vuttanayena veditabbo .

Sesaṃ vuttanayameva .

Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Navasivathikapabbavaṇṇanā

379. SivathikāyaV2.286 apaviddhauddhumātakādipaṭisaṃyuttānaṃ odhiso pavattānaṃ kathānaṃ , tadabhidheyyānañca uddhumātakādiasubhabhāgānaṃ sivathikapabbānīti saṅgītikārehi gahitasamaññāP2.391 .

Tenāha ‘‘ sivathikapabbehi vibhajitun ’’ ti .

Maritvā ekāhātikkantaṃ ekāhamataṃ .

Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ .

Samuggatenāti samuṭṭhitena .

Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā .

Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ , purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ .

Vinīlameva vinīlakan ti ka-kārena padavaḍḍhanaṃ anatthantarato yathā ‘‘ pītakaṃ lohitakan ’’ ti ( dha . sa .616).

Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā .

Kucchitaṃ vinīlanti vinīlakan ti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘ pāpako kittisaddo abbhuggacchatī ’’ ti .( Dī . ni .3.316; a . ni .5.213; mahāva .285) paribhinnaṭṭhānehi kākakaṅkādīhi .

Vissandamānapubban ti vissavantapubbaṃ , tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho .

Tathābhāvan ti vissandamānapubbabhāvaṃ .

SoM2.310 bhikkhūti yo ‘‘ passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitan ’’ ti vutto , so bhikkhu .

Upasaṃharati sadisataṃ .

‘‘ Ayampi kho ’’ tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ .

Āyūti rūpajīvitindriyaṃ , arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva .

Usmāti kammajatejo .

Evaṃ pūtikasabhāvoyevāti evaṃ ativiya duggandhajegucchapaṭikkūlapūbhikasabhāvo eva , na āyuādīnaṃ avigame viya mattasoti adhippāyo .

Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘ evaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī ’’ ti .

Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā .

Sāvasesamaṃsalohitayuttan ti sabbaso akhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ .

‘‘ Aññena hatthaṭṭhikan ’’ ti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘ catusaṭṭhibhedampī ’’ tiādimāhaP2.392 .

Terovassikānīti tirovassaṃ gatāni , tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘ atikkantasaṃvaccharānī ’’ ti .

Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvoti so yathā hoti , taṃ dassento ‘‘ abbhokāse ’’ tiādimāha .

Terovassikānevāti saṃvaccharamattātikkantāniV2.287 eva .

Khajjamānatādivasena dutiyasivathikapabbādīnaṃ vavatthāpitattā vuttaṃ ‘‘ khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā ’’ ti .

Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .

Imāneva dveti avadhāraṇena appanākammaṭṭhānaṃ tattha niyameti aññapabbesu tadabhāvato .

Yato hi eva-kāro , tato aññattha niyameti , tena pabbadvayassa vipassanākammaṭṭhānatāpi appaṭisiddhā daṭṭhabbā aniccatādidassanato .

Saṅkhāresu ādīnavavibhāvanāni sivathikapabbānīti āha ‘‘ sivathikānaṃ ādīnavānupassanāvasena vuttattā ’’ ti .

Iriyāpathapabbādīnaṃ appanāvahatā pākaṭā evāti ‘‘ sesāni dvādasapī ’’ ti vuttaṃ .

Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ .

Taṃ suviññeyyameva .

Kāyānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā .

问题

选择版本

Mahāvaggaṭīkā

Mahāvaggaṭīkā