Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā
169. Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito , idāni pana na vahitabbo , etassa avahanatthaṃ cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato , svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho , yato ime kāyādayo asubhādito sammadeva pariññātā , catubbidhampi sammāsatiṃ yathātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā .
Ñāṇena paricchinditvāti yasmā imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva mahābodhimūle eva parisamāpitaṃ , parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayanaṃ parisamāpitabbaṃ , taṃ
M2.153 idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati , tasmā abhāsi ‘‘ visākhapuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmī ’’ ti , evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā .Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ ‘‘ na samāpajjissāmī ’’ ti vissajji taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘ nappavattessāmī ’’ ti vissajji .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo .
Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahattaṃ dassetuṃ
V2.137 ‘‘ tadā kira … pe … kampitthā ’’ ti vuttaṃ .Sā pana jātikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva , na yā kāci , yā mahābhinīhāramahājātiādīsupi kampittha .
Tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ
P2.197 ?Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā .
Pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ .
Tathā hi purimabuddhānampi tāvatakameva jātikkhettaṃ ahosi .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ dasasahassī lokadhātū , nissaddā honti nirākulā … pe … mahāsamuddo ābhujati , dasasahassī pakampatī ’’ ti ca ādi ( bu . vaṃ .84-91).
Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano , so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘ bhayajanako ’’ ti .
Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ .
Na cettha kāci bherī ‘‘ devadundubhī ’’ ti adhippetā , atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo .
Tenāha ‘‘ devo ’’ tiādi .
Devoti megho .
Tassa hi acchabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā .
Tenāha ‘‘ devo sukkhagajjitaṃ gajjī ’’ ti .
Pītivegavissaṭṭhan ti ‘‘ evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro , idāni na cirasseva nikkhipissatī ’’ ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi .
Evaṃ pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tulīyatīti tulan ti tula -saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘ tulitan ’’ ti vuttaṃ .
Appānubhāvatāya paricchinnaṃ .
Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘ parittan ’’ ti vuccati .
Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya , vipulaphalatāya
M2.154 ca na tulaṃ na paricchinnaṃ .Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘ atulan ’’ ti vuttaṃ , tāni kāraṇāni
P2.198 rūpāvacarato āruppassa sātisayāni vijjantīti ‘‘ arūpāvacaraṃ atulan ’’ ti vuttaṃ , itarañca ‘‘ tulan ’’ ti , appavipākaṃ tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ , taṃ tulaṃ .Bahuvipākan ti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ , taṃ atulaṃ .
Yaṃ panettha majjhimaṃ , taṃ hīnaṃ , ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsu bhāgesu pakkhipitabbaṃ .
Hīnattikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo .
Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘ sambhavassa hetubhūtan ’’ ti .
Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena , gocarāsevanāya ca nirato .
Savipākaṃ samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ .
Na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘ sambhavan ’’ ti vatvā ‘‘ bhavasaṅkhāran ’’ ti vuttaṃ .
Ossajjīti ariyamaggena avassajji
V2.138 .Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇaṃ avoca ‘‘ ajjhattarato samāhito ’’ ti .
Tīrentoti ‘‘ uppādo bhayaṃ , anuppādo kheman ’’ tiādinā vīmaṃsanto .
‘‘ Tulento tīrento ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ pañcakkhandhā ’’ ti ādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avassajjanākāraṃ sarūpato dassesi .
‘‘ Evan ’’ tiādinā pana udānavaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamanavasena dassesi .