Apasādanāvaṇṇanā
Oḷārikan ti
M2.88 vatthuvītikkamasamatthatāvasena thūlaṃ .Kāmaṃ kāmarāgapaṭighāyeva atthato kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni , kāmarāgapaṭighānusayā ca , tathāpi aññoyeva saṃyojanaṭṭho bandhanabhāvato , añño anusayanaṭṭho appahīnabhāvena santāne thāmagamananti katvā , iti kiccavisesavisiṭṭhabhede gahetvā ‘‘ cattāro kilese ’’ ti ca vuttaṃ .
Eseva nayo itaresupi .
Aṇusahagateti aṇusabhāvaṃ upagate .
Tabbhāvattho hi ayaṃ sahagata-saddo ‘‘ nandirāgasahagatā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.91,133,460;3.374; saṃ . ni .5.1081; mahāva .14; vibha .203; paṭi . ma .1.34;2.30) viya .
Yathā uparimaggādhigamanavasena saccasampaṭivedho
P2.115 paccayākārapaṭivedhavasena , evaṃ sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiadhigamanavasenapi saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasenevāti dassetuṃ ‘‘ kasmā cā ’’ tiādi vuttaṃ .Sabbathāvāti sabbappakāreneva kiñcipi pakāraṃ asesetvāti attho .
Ye katābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ vīriyassa ukkaṭṭhamajjhimamudutāvasena bodhisambhārasambharaṇe kālabhedā icchitā , te dassento ‘‘ cattāri , aṭṭha , soḷasa vā asaṅkhyeyyānī ’’ ti āha , svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāya gahetabbo .
Sāvako padesañāṇe
V2.79 ṭhitoti sāvako hutvā sekkhabhāvato tatthāpi padesañāṇe ṭhito .Buddhānaṃ kathāya ‘‘ taṃ tathāgato abhisametī ’’ tiādikāya paccanīkaṃ hoti .
Anaññasādhāraṇassa hi vasena buddhānaṃ sīhanādo , na aññasādhāraṇassa .
‘‘ Vāyamantassevā ’’ ti iminā visesato ñāṇasambhārasambharaṇaṃ paññāpāramitāpūraṇaṃ vadati .
Tassa ca sabbampi puññaṃ upanissayo .
‘‘ Esa devamanussānaṃ , sabbakāmadado nidhi ;
Yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti .( khu . pā .8.10)–
Hi vuttaṃ .
Tasmā mahābodhisattānaṃ sabbesampi puññasambhāro yāvadeva ñāṇasambhārattho sammāsambodhisamadhigamasamatthattāti āha ‘‘ paccayākāraṃ
M2.89 … pe … natthī ’’ ti .Idāni paccayākārapaṭivedhasseva vā mahānubhāvatādassanamukhena paṭiccasamuppādasseva paramagambhīrataṃ dassetuṃ ‘‘ avijjā ’’ tiādi vuttaṃ .
Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi ākārehi .
Avijjā hi saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti , pavattaṃ hutvā nimittaṃ , āyūhanaṃ , saṃyogo , palibodho , samudayo , hetu , paccayo hutvā paccayo hoti .
Evaṃ saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ .
Vuttañhetaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘ kathaṃ
P2.116 paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ ?Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saññogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca imehi navahākārehi avijjāpaccayā saṅkhārā paccayasamuppannā ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.45).
Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanākārehi .
Uppajjati etasmā phalanti uppādo , phaluppattiyā kāraṇabhāvo .
Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti , nāsati , tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti .
Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti , nīyanti ca .
Yathā ca bhavādīsu khipanti , evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti .
Tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti , saṃyujjanti attano phalena .
Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā , taṃ palibundhanti .
Paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti .
Hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati .
Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā .
Tattha tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu uppādaṭṭhitiādīsupi .
Tiṭṭhati etenāti ṭhiti , kāraṇaṃ .
Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti
V2.80 .Eseva nayo sesesupi .
‘‘ Paccayo hotī ’’ ti idaṃ idha lokanāthena tadā paccayapariggahassa āraddhabhāvadassanaṃ .
So ca ārambho ñāyāruḷho ‘‘ yathā ca purimehi mahābodhisattehi bodhimūle pavattito , tatheva ca pavattito ’’ ti .
Acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘ diṭṭhamattevā ’’ tiādimāha .
Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa
P2.117 dhammassa .So pana yasmā atthato hetupabhavānaṃ hetu .
Tenāha ‘‘ etassa paccayadhammassā ’’ ti , jātiādīnaṃ jarāmaraṇādipaccayatāyāti attho .
Nāmarūpaparicchedo , tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti
M2.90 , atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena , tadubhayābhāvaṃ pana dassento ‘‘ ñātapariññāvasena ananubujjhanā ’’ ti āha .Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena vattamānā vipassanā dhamme ca paṭivijjhantī eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito , tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā , ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇapahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘ tīraṇa … pe … appaṭivijjhanā ’’ ti āha .
Tantaṃ vuccati vatthavīnanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañjitvā pasāritasuttapaṭṭī tanīyatīti katvā .
Taṃ pana suttasantānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘ tantaṃ viya ākulakajātā ’’ ti .
Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Samānetun ti pubbena paraṃ samaṃ katvā ānetuṃ , avisamaṃ ujuṃ kātunti attho .
Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ , tantākulaṃ viya jātā bhūtāti tantākulajātā .
Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapatanena paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti .
Teneva antadvayapatanena taṃtaṃdiṭṭhigāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhiti kathaṃ paṭipajjituṃ na jānanti .
Tenāha ‘‘ na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātun ’’ ti .
Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte .
Attano dhammatāyāti attano sabhāvena , paropadesena vināti attho .
Tattha tattha guḷakajātan ti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakampi gaṇṭhīti
P2.118 suttagaṇṭhi .Tato eva gaṇṭhibaddhaṃ baddhagaṇṭhikaṃ .
Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādiggāhavasena pakkhalitvā .
Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti tasseva niccādiggāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontā idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘ dvāsaṭṭhi … pe … gaṇṭhibaddhā ’’ ti .
Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādidiṭṭhiyo nissitā allīnā .
Vinanato
V2.81 ‘‘ kulā ’’ ti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāyeva khalitatantasuttanti āha ‘‘ kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttan ’’ ti .Sakuṇikāti kulāvakasakuṇikā .
Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā
M2.91 hoti .Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinandhati , yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā .
Tenāha ‘‘ yathā hī ’’ tiādi .
Tadubhayampīti ‘‘ kulāgaṇṭhikan ’’ ti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ , kulāvakañca .
Purimanayenevāti ‘‘ evameva sattā ’’ tiādinā pubbe vuttanayeneva .
Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti , tāni pana na tathā
P2.119 dubbiveciyāni , yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘ yathā tānī ’’ tiādi vuttaṃ .Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva .
Apāyāti avaḍḍhitā , sukhena , sukhahetunā vā virahitāti attho .
Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato .
Sukhasamussayatoti abbhudayato .
Vinipatitattāti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti , evaṃ nipatitattā .
Itaroti saṃsāro .
Nanu ‘‘ apāyan ’’ tiādinā vuttopi saṃsāro evāti ?
Saccametaṃ , nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ .
Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo .
Khandhāna ñca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparaṃ pavatti .
Abbocchinnaṃ vattamānāti avicchedena pavattamānā .
Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘ apāyan ’’ tiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca .
‘‘ Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā ’’ ti idaṃ paribbhamaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca ‘‘ upamāya .
Yantesu yuttagoṇo viyā ’’ ti idaṃ pana avasabhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ .