Kāyānupassanā
Ānāpānapabbavaṇṇanā
374. Ārammaṇavasenāti
V2.277 anupassitabbakāyādiārammaṇavasena .Catudhā bhinditvāti uddesavasena catudhā bhinditvā .
Tato catubbidhasatipaṭṭhānato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ
P2.379 gahetvā kāyaṃ vibhajantoti pāṭhaseso .Kathañcāti ettha kathan ti pakārapucchā , tena niddisiyamāne kāyānupassanāpakāre pucchati .
Ca -saddo byatireko , tena uddesavārena apākaṭaṃ niddesavārena vibhāviyamānaṃ visesaṃ joteti .
Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato sabbappakāra ggahaṇaṃ kataṃ ‘‘ sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā ’’ ti , tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā , tadantogadhā ca ajjhattādianupassanāppakārā , tathā kāyagatāsatisutte ( ma . ni .3.153) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā , lokiyādippakārā ca , te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti .
Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane , na ito bahiddhāti vuttaṃ ‘‘ sabbappakāra … pe … paṭisedhano cā ’’ ti .
Tattha tathābhāvapaṭisedhanoti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano , etena idha bhikkhaveti ettha idha -saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti .
Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā ‘‘ vāyubhakkho ’’ ti .
Tenāha ‘‘ idheva bhikkhave
M2.300 samaṇo ’’ tiādi .Paripuṇṇasamaṇappakaraṇadhammo hi so puggalo , yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako .
Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni .
Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘ imassahī ’’ tiādi vuttaṃ .
Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo .
Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati , evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu .
Rūpa-saddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso .
Pubbe āciṇṇārammaṇan ti pabbajjato pubbe , anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ .
Nibandheyyāti
P2.380 bandheyya .Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā .
Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe .
Daḷhan ti thiraṃ , yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati , tathā thāmagataṃ katvāti attho .
Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānan ti
V2.278 sabbesaṃ buddhānaṃ , ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ , buddhasāvakānañca visesādhigamassa aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa padaṭṭhānabhūtaṃ .Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato .
Bhikkhu dīpisadiso araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanavasena icchitatthasādhanato phalamuttaman ti sāmaññaphalaṃ sandhāya vadati .
Parakkamajavayoggabhūmin ti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ .
Addhānavasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto , ittaravasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena rassaṃ vā assasantoti yojanā .
Evaṃ sikkhatoti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānanasabbakāyappaṭisaṃvedanaoḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanaṃ sikkhato , tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato .
Assāsapassāsanimitteti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte .
Assāsapassāse pariggaṇhāti rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto , yo ‘‘ assāsapassāsakammiko ’’ ti vutto .
Jhānaṅgāni pariggaṇhāti arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto .
Vatthu nāma karajakāyo cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato .
Añño satto vā puggalo vā natthīti visuddhidiṭṭhi ‘‘ tayidaṃ
M2.301 dhammamattaṃ , na ahetukaṃ , nāpi issarādivisamahetukaṃ , atha kho avijjādihetukan ’’ ti addhāttayepi kaṅkhāvitaraṇena vitiṇṇakaṅkho .‘‘ Yaṃ
P2.381 kiñci bhikkhu rūpan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.361;2.113;3.86,89; paṭi . ma .1.54) nayena kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā .Udayavayānupassanādivasena vipassanaṃ vaḍḍhento .
Anukkamena maggapaṭipāṭiyā .
‘‘ Parassa vā assāsapassāsakāye ’’ ti idaṃ sammasanavāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ , samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthi .
Aṭṭhapetvāti antarantarā na ṭhapetvā .
Aparāparaṃ sañcaraṇakāloti ajjhattabahiddhādhammesupi nirantaraṃ vā bhāvanāya pavattanakālo kathito .
Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhatīti ‘‘ ajjhattaṃ , bahiddhā ’’ ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaṃ ghaṭitaṃ ekasmiṃ kāle ekato ārammaṇabhāvena na labbhati , ekajjhaṃ ālambituṃ na sakkāti attho .
Samudeti etasmāti samudayo , so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti samudayadhammo .
Assāsapassāsānaṃ uppattihetu karajakāyādi , tassa anupassanasīlo samudayadhammānupassī , taṃ pana
V2.279 samudayadhammaṃ upamāya dassento ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādimāha .Tattha bhastan ti ruttiṃ .
Gaggaranāḷin ti ukkāpanāḷiṃ .
Teti karajakāyādike .
Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī taṃnimittatāya , evaṃ karajakāyādayopi assāsapassāsakāyasambandhino taṃnimittabhāvenāti ‘‘ samudayadhammā kāyasmin ’’ ti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ ‘‘ samudaya … pe … vuccatī ’’ ti .
Pakativācī vā dhamma -saddo ‘‘ jātidhammānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.131;3.310; paṭi . ma .1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanakapakatikāyānupassī vā ‘‘ samudayadhammānupassī ’’ ti vutto .
Tenāha ‘‘ karajakāyañcā ’’ tiādi .
Evañca katvā kāyasmin ti bhummavacanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati .
Vayadhammānupassīti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃ
P2.382 abhāve yaṃ na hoti , tadabhāvo tassa abhāvassa hetu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto .Tenāha ‘‘ yathā bhastāyā ’’ tiādi
M2.302 .Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā .
Dutiyavikappavasena upacārena vināyeva attho veditabbo .
Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha ‘‘ kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto ’’ ti .
‘‘ Atthi kāyo ’’ ti eva -saddo luttaniddiṭṭhoti ‘‘ kāyova atthī ’’ ti vatvā avadhāraṇena nivattitaṃ dassento ‘‘ na satto ’’ tiādimāha .
Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya , paresañca sajjāpanaṭṭhena , satvaguṇayogato vā ‘‘ satto ’’ ti parehi parikappito , tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca ‘‘ puggalo ’’ ti , thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti ‘‘ itthī ’’ ti , puri pure bhāge seti pavattatīti ‘‘ puriso ’’ ti , āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘ attā ’’ ti , attano santakabhāvena ‘‘ attaniyan ’’ ti , paro na hotīti katvā ‘‘ ahan ’’ ti , mama santakanti katvā ‘‘ mamā ’’ ti , vuttappakāravinimutto aññoti katvā ‘‘ kocī ’’ ti , tassa santakabhāvena ‘‘ kassacī ’’ ti , vikappetabbo koci natthi , kevalaṃ ‘‘ kāyo eva atthī ’’ ti .
Dasahipi padehi attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti .
Evan ti ‘‘ kāyova atthī ’’ tiādinā vuttappakārena .
Ñāṇapamāṇatthāyāti kāyānupassanāñāṇaṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya .
Satipamāṇatthāyāti kāyapariggāhikaṃ satiṃ pavattanasatiṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya .
Imassa hi vuttanayena ‘‘ atthi kāyo ’’ ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa , satiyā ca
V2.280 paribrūhanāya hoti .Tenāha ‘‘ satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyā ’’ ti .
Imissā
P2.383 bhāvanāya taṇhādiṭṭhiggāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ ‘‘ taṇhā … pe … viharatī ’’ ti .Tathābhūto ca loke kiñcipi ‘‘ ahan ’’ ti vā ‘‘ maman ’’ ti vā gahetabbaṃ na passati , kuto gaṇheyyāti āha ‘‘ na ca kiñcī ’’ tiādi .
Evampīti ettha pi -saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento ‘‘ upari atthaṃ upādāyā ’’ ti āha yathā ‘‘ antamaso tiracchānagatāyapi , ayampi pārājiko hotī ’’ ti .( Pārā .42) evan ti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha ‘‘ iminā pana … pe … dassetī ’’ ti .
Pubbabhāgasatipaṭṭhānassa
M2.303 idha adhippetattā vuttaṃ ‘‘ sati dukkhasaccan ’’ ti .Sā pana sati yasmiṃ attabhāve , tassa samuṭṭhāpikā taṇhā , tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha ‘‘ tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā ’’ ti , yathā ‘‘ saṅkhārapaccayā ’’ ti ( ma . ni .3.126; udā .1; vibha .484).
Taṃviññāṇabījataṃsantatisambhūto sabbopi lokiyo viññāṇappabandho ‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ ’’ tveva vuccati suttantanayena .
Appavattīti appavattinimittaṃ , ubhinnaṃ appavattiyā nimittabhūtoti attho .
Na pavattati etthāti vā appavatti .
‘‘ Dukkhaparijānano ’’ tiādi ekantato catukiccasādhanavaseneva ariyamaggassa pavattīti dassetuṃ vuttaṃ .
Avuttasiddho hi tassa bhāvanāpaṭivedho .
Catusaccavasenāti catusaccakammaṭṭhānavasena .
Ussakkitvāti visuddhiparamparāya āruhitvā , bhāvanaṃ upari netvāti attho .
Niyyānamukhan ti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo .
Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iriyāpathapabbavaṇṇanā
375. Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā , kiriyā , idha pana kāyikapayogo
P2.384 veditabbo .Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho , gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā .
Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti , tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena , iriyāpathavibhāgenāti attho .
Puna caparan ti puna ca aparaṃ , yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi , suṇāthāti vā adhippāyo
V2.281 .‘‘ Gacchanto vā ’’ tiādi gamanādimattajānanassa , gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ , tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ , gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ tattha kāman ’’ tiādi vuttaṃ .
Sattūpaladdhin ti ‘‘ satto atthī ’’ ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ .
Na pajahati na pariccajati ‘‘ ahaṃ gacchāmi , mama gamanan ’’ ti gāhasabbhāvato .
Tato eva attasaññaṃ ‘‘ atthi attā kārako vedako ’’ ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ
M2.304 na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato , ananubrūhanato vā .Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘ kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī ’’ ti .
‘‘ Imassa panā ’’ tiādi sukkapakkho , tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo .
Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘ idañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ , kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā , sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato .
Kassa gamanan ti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ , kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato .
Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto .
Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāya
P2.385 gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā .Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati , mano indriyehi , indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito , tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato .
Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘ cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha cittakiriyā ca sā , vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro , tena .
Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti , vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti , ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti .
‘‘ Gacchatī ’’ ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘ gacchatī ’’ ti vohāro hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tan ti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ .
Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti , adhikatā cettha sāmatthiyato , na pamāṇato .
Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘ vāyo viññattiṃ janetī ’’ ti .
Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti .
Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ
V2.282 , na vāyodhātuyā eva janakabhāvato , aññathā viññattiyāM2.305 upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā .Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ , yo ‘‘ abhikkamo ’’ ti vuccati .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ tatrāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭito
P2.386 paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya .Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo .
Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato .
Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘ evaṃ hotī ’’ ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena , lokavohāravasena vā .
Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ .
Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ .
‘‘ Yathā panā ’’ tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti , yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti , tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ .
Sace pana koci vadeyya ‘‘ yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ , evaṃ kāyassāpī ’’ ti , hotu , evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ , na asaṃhatalakkhaṇassa , evaṃ kāyassāpīti .
Kā no hāni , bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati , na purisavādo .
Tenāha ‘‘ yantasuttavasenā ’’ tiādi .
Tattha payuttan ti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ .
Ṭhātīti tiṭṭhati .
Etthāti imasmiṃ loke .
Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā .
Tiṭṭheti tiṭṭheyya .
Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho .
Paṭikkhepattho cettha kiṃ -saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena
M2.306 sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā .Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihito
P2.387 ṭhapito .Sabbasaṅgāhikavacanan ti sabbesampi
V2.283 catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ , pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho .Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ , apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo .
Ṭhitoti pavatto .
Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti .
Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā .
Esa nayo sesavāresupi .
Ādināti ettha ādi -saddena yathā ‘‘ taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā ’’ ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti , evaṃ ‘‘ avijjānirodhā ’’ ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā .
Sesaṃ vuttanayameva .
Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Catusampajaññapabbavaṇṇanā
376. Catusampajaññavasenāti samantato pakārehi , pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno , sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ , tathāpavattaṃ ñāṇaṃ , hatthavikārādibhedabhinnattā cattāri sampajaññāni samāhaṭāni catusampajaññaṃ , tassa vasena .
‘‘ Abhikkante ’’ tiādīni sāmaññaphale ( dī . ni . aṭṭha .1.214; dī . ni . ṭī .1.214 vākyakhandhepi ) vaṇṇitāni , na puna vaṇṇetabbāni , tasmā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāya līnatthappakāsanāpi tattha vihitanayeneva gahetabbā .
‘‘ Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī ’’ tiādi vacanato abhikkamādigatacatusampajaññapariggaṇhanena rūpakāyassevettha samudayadhammānupassitādi adhippetoti āha ‘‘ rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca
M2.307 nīharitabbo ’’ ti .Rūpadhammānaṃyeva hi pavattiākāravisesā abhikkamādayoti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Catusampajaññapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā
377. Paṭikkūlamanasikāravasenāti
P2.388V2.284 jigucchanīyatāya paṭikūlameva paṭikkūlaṃ , yo paṭikkūlasabhāvo paṭikkūlākāro , tassa manasi karaṇavasena .Antarenāpi hi bhāvavācinaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘ paṭassa sukkan ’’ ti .
Yasmā visuddhimagge ( visuddhi .1.182) vuttaṃ , tasmā tattha , taṃsaṃvaṇṇanāyañca ( visuddhi . ṭī .1.182 ādayo ) vuttanayena ‘‘ imameva kāyan ’’ ti ādīnamattho veditabbo .
Vatthādīhi pasibbakākārena bandhitvā kataṃ āvāṭanaṃ putoḷi .
Nānākārā ekasmiṃ ṭhāne sammissāti ettāvatā nānāvaṇṇānaṃ kesādīnañca upameyyatā .
Vibhūtakāloti paṇṇattiṃ samatikkamitvā kesādīnaṃ asubhākārassa upaṭṭhitakālo .
Iti-saddassa ākāratthataṃ dassento ‘‘ evan ’’ ti vatvā taṃ ākāraṃ sarūpato dassento ‘‘ kesādipariggaṇhanenā ’’ tiādimāha .
Kesādisaññitānañhi asucibhāvānaṃ paramaduggandhajegucchapaṭikkūlākārassa samudayato anupassanā idha kāyānupassanāti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
378. Dhātumanasikāravasenāti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena , catudhātuvavatthānavasenāti attho .
Dhātumanasikāro , dhātukammaṭṭhānaṃ , catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ .
Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako .
Antevāsikoti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanako
M2.308 .Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā .
Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya
P2.389 eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte .Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti , tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ , tasmiṃ catumahāpathe .
Ṭhita-saddo ‘‘ ṭhito vā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.263; a . ni .5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya , ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya
V2.285 bodhako , idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘ catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhitan ’’ ti .Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena .
Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘ iriyāpatho ’’ ti vuccantīti vutto vāyamattho .
Yathāṭhitan ti yathāpavattaṃ , yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘ yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihitan ’’ ti .
‘‘ Ṭhitan ’’ ti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ ,‘‘ paṇihitan ’’ ti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ .
‘‘ Ṭhitan ’’ ti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ , paṇihitan ti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo .
Paccavekkhatīti pati pati avekkhati , ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati .
Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘ yathā goghātakassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa .
Vadhitaṃ matan ti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ .
Matan ti ca matamattaṃ .
Tenevāha ‘‘ tāvadevā ’’ ti .
Gāvīti saññā na antaradhāyatīti yāni aṅgapaccaṅgāni
P2.390 yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā .Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā , bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ , ikārassa ca īkāraṃ katvā .
Bīlasoti bīlaṃ bīlaṃ katvā .
Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā , tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā .
Tenevāha ‘‘ maṃsasaññā pavattatī ’’ ti .
Pabbajitassāpi apariggahitakammaṭṭhānassa .
Ghanavinibbhogan ti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ .
Dhātuso
M2.309 paccavekkhatoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa .Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti , vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato .
Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti .
Tenevāha ‘‘ dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī ’’ ti .
Dakkhoti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘ yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā , na vibhatte .
Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā ’’ ti jānanato .
Catumahāpatho viya catuiriyāpathoti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā visuddhimagge ( visuddhi .1.305) vitthāritā , tasmā tattha , taṃsaṃvaṇṇanāyañca ( visuddhi . ṭī .1.306) vuttanayena veditabbo .
Sesaṃ vuttanayameva .
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Navasivathikapabbavaṇṇanā
379. Sivathikāya
V2.286 apaviddhauddhumātakādipaṭisaṃyuttānaṃ odhiso pavattānaṃ kathānaṃ , tadabhidheyyānañca uddhumātakādiasubhabhāgānaṃ sivathikapabbānīti saṅgītikārehi gahitasamaññāP2.391 .Tenāha ‘‘ sivathikapabbehi vibhajitun ’’ ti .
Maritvā ekāhātikkantaṃ ekāhamataṃ .
Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ .
Samuggatenāti samuṭṭhitena .
Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā .
Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ , purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ .
Vinīlameva vinīlakan ti ka-kārena padavaḍḍhanaṃ anatthantarato yathā ‘‘ pītakaṃ lohitakan ’’ ti ( dha . sa .616).
Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā .
Kucchitaṃ vinīlanti vinīlakan ti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘ pāpako kittisaddo abbhuggacchatī ’’ ti .( Dī . ni .3.316; a . ni .5.213; mahāva .285) paribhinnaṭṭhānehi kākakaṅkādīhi .
Vissandamānapubban ti vissavantapubbaṃ , tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho .
Tathābhāvan ti vissandamānapubbabhāvaṃ .
So
M2.310 bhikkhūti yo ‘‘ passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍitan ’’ ti vutto , so bhikkhu .Upasaṃharati sadisataṃ .
‘‘ Ayampi kho ’’ tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ .
Āyūti rūpajīvitindriyaṃ , arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva .
Usmāti kammajatejo .
Evaṃ pūtikasabhāvoyevāti evaṃ ativiya duggandhajegucchapaṭikkūlapūbhikasabhāvo eva , na āyuādīnaṃ avigame viya mattasoti adhippāyo .
Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘ evaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī ’’ ti .
Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā .
Sāvasesamaṃsalohitayuttan ti sabbaso akhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ .
‘‘ Aññena hatthaṭṭhikan ’’ ti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘ catusaṭṭhibhedampī ’’ tiādimāha
P2.392 .Terovassikānīti tirovassaṃ gatāni , tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘ atikkantasaṃvaccharānī ’’ ti .
Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvoti so yathā hoti , taṃ dassento ‘‘ abbhokāse ’’ tiādimāha .
Terovassikānevāti saṃvaccharamattātikkantāni
V2.287 eva .Khajjamānatādivasena dutiyasivathikapabbādīnaṃ vavatthāpitattā vuttaṃ ‘‘ khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā ’’ ti .
Navasivathikapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Imāneva dveti avadhāraṇena appanākammaṭṭhānaṃ tattha niyameti aññapabbesu tadabhāvato .
Yato hi eva-kāro , tato aññattha niyameti , tena pabbadvayassa vipassanākammaṭṭhānatāpi appaṭisiddhā daṭṭhabbā aniccatādidassanato .
Saṅkhāresu ādīnavavibhāvanāni sivathikapabbānīti āha ‘‘ sivathikānaṃ ādīnavānupassanāvasena vuttattā ’’ ti .
Iriyāpathapabbādīnaṃ appanāvahatā pākaṭā evāti ‘‘ sesāni dvādasapī ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ .
Taṃ suviññeyyameva .
Kāyānupassanāvaṇṇanā niṭṭhitā .