Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
129. Ekassa
M2.118 bhikkhunoti sattasu ariyapuggalesu ekassa bhikkhuno .Viññāṇaṭṭhitiādinā parijānanādivasappa vatta niggamanañca
P2.153 paññāvimutta nāmañca .Itarassāti ubhatobhāgavimuttassa .
Ime sandhāya hi pubbe ‘‘ dvinnaṃ bhikkhūnan ’’ ti vuttaṃ .
Kenaṭṭhenāti kena sabhāvena .
Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘ attho ’’ ti vuccati , so eva ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘ aṭṭho ’’ ti vutto .
Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena , etena satipi sabbassāpi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati , so bhāvanāviseso dīpito .
Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso , yathā taṃ saddhāvimuttatā diṭṭhippattassa .
Tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya
V2.105 , evaṃ aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho .Tenāha ‘‘ ārammaṇe cā ’’ tiādi .
Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi , kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati , taṃ sayameva parato vakkhati .
Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato , taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti , yena visiṭṭhena rūpena ‘‘ rūpī ’’ ti vucceyya rūpī -saddassa atisayatthadīpanato , tadeva sasantatipariyāpannarūpavasena paṭiladdhaṃ jhānaṃ idha paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ ajjhattan ’’ tiādi .
Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena .
Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo .
Tena vuttaṃ ‘‘ nīlakasiṇādirūpānī ’’ ti .
Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā , sā etassa atthīti rūpasaññī , saññāsīsena jhānaṃ vadati .
Tappaṭikkhepena
P2.154 arūpasaññī .Tenāha ‘‘ ajjhattaṃ na rūpasaññī ’’ tiādi .
‘‘ Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī ’’ ti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti .
Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā samatthitā hoti .
Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati
M2.119 , tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito , yasmā pana mettāvasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti tesu tato adhimuccitvāva pavattati , tasmā paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma .212)‘‘ brahmavihārabhāvanā subhavimokkho ’’ ti vuttā , tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ .Sabbasoti anavasesato .
Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avassissati .
Visuddhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā .
Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato , ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca .
130. Ādito paṭṭhāyāti paṭhamasamāpattito paṭṭhāya .
Yāva pariyosānā samāpatti , tāva .
Aṭṭhatvāti katthaci samāpattiyaṃ aṭṭhito eva , nirantarameva paṭipāṭiyā , uppaṭipāṭiyā ca samāpajjatevāti attho .
Tenāha ‘‘ ito cito ca sañcaraṇavasena vuttan ’’ ti .
Icchati samāpajjituṃ .
Tattha ‘‘ samāpajjati pavisatī ’’ ti samāpattisamaṅgīpuggalo taṃ taṃ paviṭṭho viya hotīti katvā vuttaṃ .
Dvīhi
V2.106 bhāgehi vimuttoti arūpajjhānena vikkhambhanavimokkhena , maggena samucchedavimokkhenāti dvīhi vimuccanabhāgehi , arūpasamāpattiyā rūpakāyato , maggena nāmakāyatoti dvīhi vimuccitabbabhāgehi ca vimutto .Tenāha ‘‘ arūpasamāpattiyā ’’ tiādi
P2.155 .Vimuttoti hi kilesehi vimutto , vimuccanto ca kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanehi kāyadvayato vimuttoti ayamettha attho .
Gāthāya ca ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā ‘‘ nāmakāyā vimutto ’’ ti ubhatobhāgavimutto muni akkhāto .
Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati .
Na upeti saṅkhan ti ‘‘ asukaṃ nāma disaṃ gato ’’ ti vohāraṃ na gacchati .
Evaṃ muni nāmakāyā vimuttoti evaṃ arūpaṃ upapanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto , tattha ca catutthamaggaṃ nibbattetvā nāmakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto .
Ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāya parinibbānasaṅkhātaṃ
M2.120 atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ ,‘‘ khattiyo brāhmaṇo ’’ ti evaṃ ādikaṃ samaññaṃ na gacchatīti attho .‘‘ Aññatarato vuṭṭhāyā ’’ ti idaṃ kiṃ ākāsānañcāyatanādīsu aññataralābhīvasena vuttaṃ , udāhu sabbāruppalābhīvasenāti yathicchasi , tathā hotu , yadi sabbāruppalābhīvasena vuttaṃ , na koci virodho .
Atha tattha aññataralābhīvasena vuttaṃ ,‘‘ yato kho , ānanda , bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjatī ’’ tiādivacanena virujjheyyāti ?
Yasmā arūpāvacarajjhānesu ekassāpi lābhī ‘‘ aṭṭhavimokkhalābhī ’’ tveva vuccati aṭṭhavimokkhe ekadesassāpi taṃnāmadānasamatthatāsambhavato .
Ayañhi aṭṭhavimokkhasamaññā samudāye viya tadekadesepi niruḷhāpattisamaññā viyāti .
Tena vuttaṃ ‘‘ ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato vuṭṭhāyā ’’ ti .
‘‘ Pañcavidho hotī ’’ ti vatvā chabbidhataṃpissa keci parikappenti , taṃ tesaṃ matimattaṃ , nicchitovāyaṃ pañho pubbācariyehīti dassetuṃ ‘‘ keci panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha kecīti uttaravihāravāsino , sārasamāsācariyā ca .
Te hi ‘‘ ubhatobhāgavimuttoti
P2.156 ubhayabhāgavimutto samādhivipassanāto ’’ ti vatvā rūpāvacarasamādhināpi samādhiparipanthato vimuttiṃ maññanti .Evaṃ rūpajjhānabhāgena , arūpajjhānabhāgena ca ubhato vimuttoti pāyasamāno .
‘‘ Tādisamevā ’’ ti iminā yādisaṃ arūpāvacarajjhānaṃ kilesavikkhambhane , tādisaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ pīti imamatthaṃ ullaṅgeti .
Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Ubhatobhāgavimuttapañhoti ubhatobhāgavimuttassa chabbidhataṃ nissāya uppannapañho .
Vaṇṇanaṃ nissāyāti tassa padassa atthavacanaṃ nissāya .
Cirenāti therassa aparabhāge cirena kālena .
Vinicchayan ti
V2.107 saṃsayachedakaṃ sanniṭṭhānaṃ patto .Taṃ pañhan ti tamatthaṃ .
Ñātuṃ icchito hi attho pañho .
Na kenaci sutapubban ti kenaci kiñci na sutapubbaṃ , idaṃ atthajātanti adhippāyo .
Kiñcāpi upekkhāsahagataṃ , kiñcāpi kilese vikkhambhetīti paccekaṃ kiñcāpi-saddo yojetabbo .
Samudācaratīti pavattati .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ ime hī ’’ tiādinā , tena rūpāvacarabhāvanato āruppabhāvanā savisesaṃ kilese vikkhambheti rūpavirāgabhāvanābhāvato
M2.121 , uparibhāvanābhāvato cāti dassetīti .Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ āruppabhāvanāniddese yaṃ vuttaṃ ‘‘ tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ cittaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti sati santiṭṭhatī ’’ tiādi ,( visuddhi .1.281) taṃ samatthataṃ hotīti .
Idaṃ suttan ti puggalapaññattipāṭhamāha ( pu . pa . niddesa 27).
Sabbañhi buddhavacanaṃ atthasūcanādiatthena suttanti vutto vāyamattho .
Yaṃ pana tattha
P2.157 vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anulomādito samāpajjanena sātisayaṃ santānassa abhisaṅkhatattā , aṭṭhamañca uttamaṃ vimokkhaṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggādhigamena ubhatobhāgavimuccanato ca imāya ubhatobhāgavimuttiyā sabbaseṭṭhatā veditāti daṭṭhabbā .
Mahānidānasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .