Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā
173. Abhibhavatīti
P2.205 abhibhu , parikammaṃ , ñāṇaṃ vā .Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ , jhānaṃ .
Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ .
Ārammaṇābhibhavanato abhibhu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato , manāyatanadhammāyatanabhāvato vātipi sasampayuttaṃ jhānaṃ abhibhāyatanaṃ .
Tenāha ‘‘ abhibhavanakāraṇānī ’’ tiādi .
Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni .
‘‘ Puggalassa ñāṇuttariyatāyā ’’ ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ .
Kathaṃ ?
Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti .
Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavo pīti .
Parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī , na appanāvasena .
Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati , taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ
M2.160 kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti , na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ .Parittānīti
V2.143 yathāladdhāni suppasarāvamattāni .Tenāha ‘‘ avaḍḍhitānī ’’ ti .
Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ .
Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ .
Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati , na itarassāti āha ‘‘ ñāṇuttariko puggalo ’’ ti .
Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ , samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘ saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī ’’ ti .
Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇaṃ vacanametaṃ .
Yo ‘‘ khippābhiñño ’’ ti vuccati , tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā .
Etthāti etasmiṃ nimitte .
Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti .
Ettha
P2.206 ca keci ‘‘ uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti , te upacārajjhānapakkhikā eva , tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena , upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti , saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ .Na hi parivāsitaparikammena appanāvāro icchito , nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā , tasmā upacārajjhānādhigamanato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘ saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī ’’ ti vutto .
Saha nimittuppādenevāti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ , na nītatthaṃ , adhippāyo vuttanayeneva veditabbo , na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato .
Samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāyavasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ .
Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ iminā tassa pubbābhogo kathito ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .204) vuttaṃ .
Antosamāpattiyaṃ tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘ jhānasaññāyapī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ abhibhavana … pe … atthī ’’ ti .
Vaḍḍhitappamāṇānīti
M2.161 vipulappamāṇānīti attho , na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathā vaḍḍhanassevettha asambhavato .Tenāha ‘‘ mahantānī ’’ ti .
Bhattavaḍḍhitakan ti bhuñjanabhājanaṃ vaḍḍhetvā dinnabhattaṃ , ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho .
Rūpe saññā rūpasaññā , sā assa atthīti rūpasaññī , na rūpasaññī arūpasaññī , saññāsīsena jhānaṃ vadati .
Rūpasaññāya anuppādanaṃ evettha alābhitā .
Bahiddhāva
P2.207V2.144 uppannan ti bahiddhā vatthusmiṃyeva uppannaṃ .Abhidhamme pana ‘‘ ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni … pe … appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti ( dha . sa .220) evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .204)‘‘ kasmā pana ‘ yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ , evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā ’ ti codanaṃ katvā ‘ ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato ’ ti kāraṇaṃ vatvā , tattha vā hi idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni , tasmā tāni niyamato vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni .
‘ Ajjhattaṃ rūpasaññī ’ ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā ’’ ti vuttaṃ .
Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni , sahitāni ca sabbāni parittāni ‘‘ parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti vuttāni , tathā appamāṇāni ‘‘ appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti .
Atthi hi so pariyāyo parittāni abhibhuyya tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti , suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyāti .
Pariyāyakathā hi suttantadesanāti .
Abhidhamme ( dha . sa .222) pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni , tathā sahitāni .
Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti .
Tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī ’’ tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho , tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho , vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito .
Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni
P2.208 ;sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni .
Tadetaṃ
M2.162 ‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī ’’ ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati .‘‘ Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato ’’ ti idaṃ katthacipi ‘‘ ajjhattaṃ rūpāni passatī ’’ ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘ bahiddhā rūpāni passatī ’’ ti , tassa kāraṇavacanaṃ , tena yaṃ aññahetukaṃ , taṃ tena hetunā vuttaṃ .
Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme ( dha . sa .223) vacanaṃ , na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti .
Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhā rūpānaṃ viya abhūtattā .
Desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato .
‘‘ Suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti eteneva siddhattā na nīlādi abhibhāyatanāni vattabbānīti ce ?
Taṃ na , nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā .
Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ
V2.145 parittatā , appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ , atha kho nīlādibhāvo evāti .Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti , taṃ dassetuṃ ‘‘ imesu panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabbasaṅgāhakavasenāti sakalanīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena .
Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena .
Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena .
Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena .
Umāpupphan ti atasipupphaṃ .
Nīlameva hoti vaṇṇasaṅkarābhāvato .
Bārāṇasisambhavan ti bārāṇasiyaṃ samuṭṭhitaṃ .
Ekaccassa ito bāhirakassa appamāṇaṃ ativitthāritaṃ kasiṇanimittaṃ
P2.209 olokentassa bhayaṃ uppajjeyya ‘‘ kiṃ nu kho idaṃ sakalaṃ lokaṃ abhibhavitvā ajjhottharitvā gaṇhātī ’’ ti , tathāgatassa pana tādisaṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthīti abhītabhāvadassanatthameva ānītāni .