Aggasāvakayugavaṇṇanā
73. Sallapitvāti ‘‘ vippasannāni kho te āvuso indriyānī ’’ tiādinā ( mahāva .60) ālāpasallāpaṃ katvā .
Tañhissa aparabhāge satthu santikaṃ upasaṅkamanassa paccayo ahosi .
75-6.
Anupubbiṃ
V2.59 kathan ti anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbaṃ kathaṃ .Kā pana sāti ?
Dānādikathā .
Tattha dānakathā tāva pacurajanesu pavattiyā sabbasādhāraṇattā , sukarattā , sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā .
Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu
P2.87 nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati , tattha ca suppatiṭṭhito hoti .Sīlena dāyakapaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato , kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato , bhogasampattihetuṃ
M2.67 vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā , tañce dānasīlaṃ vaṭṭanissitaṃ , ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ , imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogabhavasampattiyo hontīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ .Vatvā ayaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho , sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggakathā kathetabbā .
Maggañca kathentena tadadhigamupāyadassanatthaṃ saggapariyāpannāpi , pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā , aniccā adhuvā , vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo , hīnā , gammā , pothujjanikā , anariyā , anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo , sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso , sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti -saddena ādiatthajotakena bodhitoti veditabbaṃ .
Sukhānaṃ nidānan ti diṭṭhadhammikānaṃ , samparāyikānaṃ , nibbānapaṭisaṃyuttānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ .
Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma , taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo yamattho .
Yaṃ pana taṃ
P2.88 jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ , tassāpi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva .Sampattīnaṃ mūlan ti yā imā loke padesarajjaṃ sirissariyaṃ sattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo , yā ca cātumahārājikacātumahārājādibhedā dibbasampattiyo , yā vā panaññāpi sampattiyo , tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ dānaṃ nāma mūlaṃ kāraṇaṃ .
Bhogānan ti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘ bhogo ’’ ti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ , tannissayānañca upabhogasukhānaṃ .
Avassayaṭṭhena patiṭṭhā .
Visamagatassāti byasanappattassa .
Tāṇan ti rakkhā tato paripālanato .
Leṇan ti byasanehi paripāciyamānassa olīyanapadeso .
Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ .
Parāyaṇan ti paṭisaraṇaṃ .
Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo .
Ārammaṇan ti olubbhārammaṇaṃ .
Ratanamayasīhāsanasadisan ti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ
V2.60 appadānato .Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne
M2.68 patiṭṭhāya labhāpanato .Ālambanarajjusadisan ti yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato , tiṭṭhato ca upatthambho , evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave uppattiyā , ṭhitiyā ca paccayabhāvato .
Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena .
Samassāsanaṭṭhenāti
P2.89 lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena .Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena .
Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāvicikicchādiṭṭhi ādicittamalehi .
Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya .
Tesan ti maccheramalādikacavarānaṃ .
Etehi eva durāsadaṭṭhena .
Asantāsanaṭṭhenāti anabhibhavanīyatāya santāsābhāvena .
Yo hi dāyako dānapati , so sampatipi kutoci na bhāyati , pageva āyatiṃ .
Dhammasīsena puggalo vutto .
Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya .
Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti , āyatiṃ pana kāyabalādīhipi .
Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘ vaḍḍhikāraṇan ’’ ti abhisammatabhāvena .
Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ , bhavasaṅgāmato yogakkhemasampāpanañca khemantabhūmisampāpanaṭṭho .
Idāni dānaṃ vaṭṭagatā ukkaṃsappattā sampattiyo viya vivaṭṭagatāpi tā sampādetīti bodhicariyabhāvenapi dānaguṇe dassetuṃ ‘‘ dānañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva , cakkavattisampatti pana attahitāya , parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā , etā lokiyā , imā pana lokuttarāti dassetuṃ tato paraṃ ‘‘ sāvakapāramīñāṇan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāpi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamāti dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ .
Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vutto eva .
Etenevassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo .
Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena vā pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ , tasmā dāyako sattesu ekantahitajjhāsayo purisapuggalo , so ‘‘ paresaṃ hiṃsati , paresaṃ vā santakaṃ haratī ’’ ti aṭṭhānametanti āha ‘‘ dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī ’’ ti .
Sīlasadiso alaṅkāro natthīti akittimaṃ hutvā sabbakālaṃ sobhāvisesāvahattā .
Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi
M2.69 eseva nayo .Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘ candanaṃ
P2.90 tagaraṃ vāpī ’’ tiādikā ( dha . pa .55) gāthā ,‘‘ gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ , kāyā cuto gacchati mālutenā ’’ tiādikā ( jā .2.17.55) ca vattabbāV2.61 .Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca .
Tenāha ‘‘ sīlālaṅkārena hī ’’ tiādi .
‘‘ Ayaṃ saggo labbhatī ’’ ti idaṃ majjhimehi chandādīhi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha .
Tenāha sakko devarājā –
‘‘ Hīnena brahmacariyena , khattiye upapajjati ;
Majjhimena ca devattaṃ , uttamena visujjhatī ’’ ti .( jā .2.22.429);
Iṭṭhoti sukho , kantoti kamanīyo , manāpoti manavaḍḍhanako , taṃ panassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ niccamettha kīḷā ’’ tiādi vuttaṃ .
Niccan ti sabbakālaṃ kīḷāti kāmūpasaṃhitā sukhavihārā .
Sampattiyoti bhogasampattiyo .
Dibban ti dibbabhavaṃ devalokapariyāpannaṃ .
Sukhan ti kāyikaṃ , cetasikañca sukhaṃ .
Dibbasampattin ti dibbabhavaṃ āyusampattiṃ , vaṇṇayasaissariyasampattiṃ , rūpādisampattiñca .
Evamādīti ādi -saddena yāmādīhi anubhavitabbaṃ dibbasampattiṃ vadati .
Appassādāti nirassādā paṇḍitehi yathābhūtaṃ passantehi tattha assādetabbatābhāvato .
Bahudukkhāti mahādukkhā sampati , āyatiñca vipuladukkhānubandhattā .
Bahupāyāsāti anekavidhaparissayā .
Etthāti kāmesu .
Bhiyyoti bahuṃ .
Dosoti aniccatādinā , appassādatādinā ca dūsitabhāvo , yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti .
Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo , paramakapaṇatā , tathā
P2.91 ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti .Lāmakabhāvoti nihīnabhāvo aseṭṭhehi sevitabbattā , seṭṭhehi na sevitabbattā ca .
Saṃkilissanan ti vibādhetabbatā upatāpetabbatā .
Nekkhamme ānisaṃsan ti ettha yattakā kāmesu ādīnavā , tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā .
Api ca ‘‘ nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ , nikkhantaṃ kāmehi , nikkhantaṃ kāmasaññāya , nikkhantaṃ kāmavitakkehi , nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi , nikkhantaṃ byāpādato ’’ tiādinā
M2.70 ( sārattha . ṭī .3.26 mahāvagge ) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi , pabbajjāya , jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi .Vuttanayan ti ettha yaṃ avuttanayaṃ ‘‘ kallacitte ’’ tiādi , tattha kallacitteti kammaniyacitte , heṭṭhā
V2.62 pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacitteti attho .Assaddhiyādayo hi yasmā cittassa rogabhūtā tadā te vigatā , tasmā arogacitteti attho .
Diṭṭhimānādikilesavigamanena muducitte .
Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacitte .
Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacitte .
Tattha saddhāsampattiyā pasannacitte .
Yadā ca bhagavā aññāsīti sambandho .
Atha vā kallacitteti kāmacchandavigamena arogacitte .
Muducitteti byāpādavigamena mettāvasena akathinacitte .
Vinīvaraṇacitteti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacitte .
Udaggacitteti thinamiddhavigamena
P2.92 sampaggahitavasena alīnacitte .Pasannacitteti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacitte , evampettha attho veditabbo .
‘‘ Seyyathāpī ’’ tiādinā upamāvasena nesaṃ saṃkilesappahānaṃ , ariyamagguppādañca dasseti .
Apagatakāḷakan ti vigatakāḷakaṃ .
Sammadevāti suṭṭhu eva .
Rajanan ti nīlapītādiraṅgajātaṃ .
Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya .
Tasmiṃyeva āsaneti tissameva nisajjāyaṃ , etena nesaṃ lahuvipassakatā , tikkhapaññatā , sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti .
Virajan ti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ .
Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamanena vītamalaṃ .
Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ .
Pañcavidhadussīlyamalāpagamanena vītamalaṃ .
Dhammacakkhun ti brahmāyusutte ( ma . ni .2.383) heṭṭhimā tayo maggā vuttā , cūḷarāhulovāde ( ma . ni .3.416) āsavakkhayo , idha pana sotāpattimaggo adhippeto .
‘‘ Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti tassa uppattiākāradassananti .
Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ , na saṅkhatadhammārammaṇanti ?
Saccametaṃ .
Yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati , tasmā tathā vuttaṃ .
‘‘ Suddhaṃ vatthan ’’ ti nidassitaupamāyaṃ idaṃ upamāsaṃsandanaṃ vatthaṃ viya cittaṃ , vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo
M2.71 , dhovanasilā viya anupubbikathā , udakaṃ viya saddhā , udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese samucchinditvā vatthassa dhovanapayogoP2.93 viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithilī katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho , tena payogena vatthe nānākāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ , raṅgajātaṃ viya ariyamaggo , tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti .‘‘ Diṭṭhadhammā ’’ ti
V2.63 vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘ pattadhammā ’’ ti vuttaṃ .Patti ca ñāṇasampattito aññampi vijjatīti tato visesadassanatthaṃ ‘‘ viditadhammā ’’ ti vuttaṃ .
Sā pana viditadhammatā dhammesu ekadesenāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ pariyogāḷhadhammā ’’ ti vuttaṃ , tena nesaṃ saccābhisambodhiṃyeva vibhāveti .
Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesatova catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ paṭivijjhatīti .
Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
77. Cīvaradānādīnīti cīvarādiparikkhāradānaṃ sandhāyāha .
Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre , pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa , puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘ idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū ’’ ti patthanaṃ paṭṭhapesi , tassa ca sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ .
Vassasatikattherā viya ākappasampannāti adhippāyo .
Sandassesīti suṭṭhu paccakkhaṃ katvā dassesi .
Idhalokatthan ti idhalokabhūtaṃ khandhapañcakasaṅkhātamatthaṃ .
Paralokatthan ti etthāpi eseva nayo .
Dassesīti sāmaññalakkhaṇato , salakkhaṇato ca dassesi .
Tenāha ‘‘ aniccan ’’ tiādi .
Tattha hutvā abhāvato aniccanti dassesi .
Udayabbayapaṭipīḷanato dukkhanti dassesi .
Avasavattanato anattāti dassesi .
Ime ruppanādilakkhaṇā pañcakkhandhāti rāsaṭṭhena khandhe dassesi .
Ime cakkhādisabhāvā
P2.94 nissattanijjīvaṭṭhena aṭṭhārasa dhātuyoti dassesi .Imāni cakkhādisabhāvāneva dvārārammaṇabhūtāni dvādasa āyatanānīti dassesi .
Ime
M2.72 avijjādayo jarāmaraṇapariyosānā dvādasa paccayadhammā paṭiccasamuppādoti dassesi .Rūpakkhandhassa heṭṭhā vuttanayena paccayato cattāri , khaṇato ekanti imāni pañca lakkhaṇāni dassesi .
Tathāti iminā ‘‘ pañca lakkhaṇānī ’’ ti padaṃ ākaḍḍhati .
Dassentoti iti -saddo nidassanattho , evanti attho .
Nirayan ti aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayappabhedaṃ sabbaso nirayaṃ dassesi .
Tiracchānayonin ti apadadvipadacatuppadabahuppadādibhedaṃ migapasupakkhisarīsapādivibhāgaṃ nānāvidhaṃ tiracchānalokaṃ .
Pettivisayan ti khuppipāsikavantāsikaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinnaṃ nānāvidhaṃ petasattalokaṃ .
Asurakāyan ti kālakañcikāsuranikāyaṃ .
Evaṃ tāva duggatibhūtaṃ paralokatthaṃ vatvā idāni sugatibhūtaṃ vattuṃ ‘‘ tiṇṇaṃ kusalānaṃ vipākan ’’ tiādi vuttaṃ .
Vehapphale subhakiṇṇeyeva saṅgahetvā asaññīsu , arūpīsu ca sampattiyā dassetabbāya abhāvato duviññeyyatāya ‘‘ navannaṃ brahmalokānan ’’ tveva vuttaṃ .
Gaṇhāpesīti
V2.64 te dhamme samādinne kārāpesi .Samuttejanaṃ nāma samādinnadhammānaṃ yathā anupakārakā dhammā parihāyanti , pahīyanti ca , upakārakā dhammā parivaḍḍhanti , visujjhanti ca , tathā nesaṃ ussāhuppādananti āha ‘‘ abbhussāhesī ’’ ti .
Yathā pana taṃ ussāhuppādanaṃ hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ idhalokatthañcevā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tāsetvā tāsetvāti paribyattabhāvāpādanena tejetvā tejetvā .
Adhigataṃ viya katvāti yesaṃ katheti , tehi tamatthaṃ paccakkhato anubhuyyamānaṃ viya katvā .
Veneyyānañhi buddhehi pakāsiyamāno
P2.95 attho paccakkhatopi pākaṭataro hutvā upaṭṭhāti .Tathā hi bhagavā evaṃ thomīyati –
‘‘ Ādittopi ayaṃ loko , ekādasahi aggibhi ;
Na tathā yāti saṃvegaṃ , sammohapaliguṇṭhito .
Sutvādīnavasaññuttaṃ , yathā vācaṃ mahesino ;
Paccakkhatopi buddhānaṃ , vacanaṃ suṭṭhu pākaṭan ’’ ti .
Tenāha ‘‘ dvattiṃsakammakāraṇapañcavīsatimahābhayappabhedañhī ’’ tiādi .
Dvattiṃsakammakāraṇāni ‘‘ hatthampi chindantī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.178) dukkhakkhandhasutte āgatanayena
M2.73 veditabbāni .Pañcavīsatimahābhayāni ‘‘ jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayan ’’ tiādinā ( cūḷani .123) tattha tattha sutte āgatanayena veditabbāni .
Āghātanabhaṇḍikā adhikuṭṭanakaḷiṅgaraṃ , yaṃ ‘‘ accādhānan ’’ tipi vuccati .
Paṭiladdhaguṇena codesīti ‘‘ taṃtaṃguṇādhigamena ayampi tumhehi paṭiladdho , ānisaṃso ayampī ’’ ti paccakkhato dassento ‘‘ kiṃ ito pubbe evarūpaṃ atthī ’’ ti codento viya ahosi .
Tenāha ‘‘ mahānisaṃsaṃ katvā kathesī ’’ ti .
Tappaccayañca kilamathan ti saṅkhārapavattihetukaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattasantāne uppajjanakaparissamaṃ saṃvighātaṃ vihesaṃ .
Idhāti heṭṭhā paṭhamamaggādhigamatthāya kathāya .
Sabbasaṅkhārūpasamabhāvato santaṃ .
Atittikaraparamasukhatāya paṇītaṃ .
Sakalasaṃsārabyasanato tāyanatthena
V2.65 tāṇaṃ .Tato nibbindahadayānaṃ nilīyanaṭṭhānatāya leṇaṃ .
Ādi -saddena gatipaṭisaraṇaṃ paramassāsoti evamādīnaṃ saṅgaho .