Brahmayācanakathāvaṇṇanā
64. Yannūnāti
P2.74V2.51 parivitakkanatthe nipāto , ahan ti bhagavā attānaṃ niddisatīti āha ‘‘ yadi panāhan ’’ ti .‘‘ Aṭṭhame sattāhe ’’ tiādi yathā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā vimuttisukhapaṭisaṃvedanādivasena sattasu sattāhesu paṭipajji , tato parañca dhammagambhīratāpaccavekkhaṇādivasena , evameva sabbepi sammāsambuddhā abhisambuddhakāle paṭipajjiṃsu , te ca sattāhādayo tatheva vavatthapīyantīti ayaṃ sabbesampi buddhānaṃ dhammatā .
Tasmā vipassī bhagavā abhisambuddhakāle tathā paṭipajjīti dassetuṃ āraddhaṃ .
Tattha ‘‘ aṭṭhame sattāhe ’’ ti idaṃ sattamasattāhato paraṃ , sattāhato orime ca pavattāya paṭipattiyā vasena vuttaṃ , na pallaṅkasattāhassa viya aṭṭhamassa nāma sattāhassa vavatthitassa labbhamānattā .
Anantaroti ‘‘ adhigato kho myāyaṃ dhammo ’’ tiādiko vitakko ( dī . ni .2.67; ma . ni .1.281;2.337; saṃ . ni .1.172; mahāva .7,8).
Paṭividdhoti sayambhuñāṇena ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādinā paṭimukhaṃ paṭivijjhanavasena pavatto , yathābhūtaṃ avabuddhoti attho .
Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassa
M2.58 paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato .Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭho .
Tenāha ‘‘ uttānabhāvapaṭikkhepavacanametan ’’ ti .
Alabbhaneyyappatiṭṭho ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato visesato ca passituṃ na sakkāti āha ‘‘ gambhīrattāva duddaso ’’ ti .
Dukkhena daṭṭhabboti kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo .
Yaṃ pana daṭṭhumeva na sakkā , tassa ogāhetvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘ duddasattāva duranubodho ’’ ti .
Dukkhena avabujjhitabbo avabodhassa dukkarabhāvato .
Imasmiṃ ṭhāne ‘‘ taṃ kiṃ maññatha bhikkhave dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā ’’ ti ( saṃ . ni .5.1115) suttapadaṃ
P2.75 vattabbaṃ .Santārammaṇatāya vā santo .
Nibbutasabbapariḷāhatāya nibbuto .
Padhānabhāvaṃ nītoti vā paṇīto .
Atittikaraṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya .
Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ , maggasaccaṃ santaṃ , santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ , saṅkhārānañca abhāvato santo nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto , santapaṇītabhāveneva tadatthāya asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā .
Tenāha ‘‘ idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttan ’’ ti .
Uttamañāṇassa visayattā na takkena avacaritabbo , tato eva nipuṇañāṇagocaratāya , saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo .
Bālānaṃ avisayattā paṇḍitehi eva veditabboti paṇḍitavedanīyo .
Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena
V2.52 sevīyantīti ālayā , pañca kāmaguṇā .Ālayanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā , taṇhāvicaritāni .
Ālayaratāti ālayaniratā .
Suṭṭhu muditā ativiya muditā anukkaṇṭhanato .
Ramatīti ratiṃ vindati kīḷati laḷati .
Ime sattā yathā kāmaguṇe , evaṃ rāgampi assādenti abhinandanti yevāti vuttaṃ ‘‘ duvidhampī ’’ tiādi .
Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhāna-saddaṃ sandhāya .
Atthato pana ‘‘ ṭhānan ’’ ti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto .
Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ , saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo .
Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayāti idappaccayā , avijjādayova .
Idappaccayā eva idappaccayatā yathā devo eva devatā
P2.76 , idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvoM2.59 uppādanasamatthatā idappaccayatā , tena paramatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti .Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo .
Padadvayenāpi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito .
Tenāha ‘‘ saṅkhārādipaccayānaṃ avijjādīnametaṃ adhivacanan ’’ ti .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu ( visuddhi .2.570) vuttanayena veditabbo .
Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabban ti sabbasaṅkhārasamathādipadābhidheyyaṃ sabbaṃ , atthato nibbānameva .
Idāni tassa nibbānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ yasmā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tan ti nibbānaṃ .
Āgammāti paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayahetu .
Sammantīti appaṭisandhikūpasamavasena sammanti .
Tathā santā ca savisesaṃ upasantā nāma hontīti āha ‘‘ vūpasammantī ’’ ti , etena sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho , nibbānanti dasseti .
Sabbasaṅkhāravisaṃyutte hi nibbāne sabbasaṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgato yevāti .
Sesepadesupi eseva nayo .
Upadhīyati ettha dukkhanti upadhi , khandhādayo .
Paṭinissaṭṭhāti samucchedavasena pariccattā honti .
Sabbā taṇhāti aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā .
Sabbe kilesarāgāti kāmarāgarūparāgādibhedā sabbepi kilesabhūtā rāgā , sabbepi vā kilesā idha kilesarāgāti veditabbā , na lobhavisesā eva cittassa viparītabhāvāpādanato .
Yathāha ‘‘ rattampi cittaṃ vipariṇataṃ , duṭṭhampi cittaṃ vipariṇataṃ , mūḷhampi cittaṃ vipariṇatan ’’ ti ( pārā .271) virajjantīti
P2.77 attano sabhāvaṃ vijahanti .Sabbaṃ dukkhan ti jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ .
Bhavena bhavan ti tena tena bhavena bhavantaraṃ .
Bhavanikantibhāvena saṃsibbati , phalena vā saddhiṃ kammaṃ sataṇhasseva āyatiṃ punabbhavabhāvato .
Tato vānato nikkhantaṃ tattha tassa sabbaso abhāvato .
Ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesā
V2.53 ca veditabbā .Sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānaṃ , appaṭipajjantānañca vasena , jānantānaṃ , pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova .
Tenāha bhagavā ‘‘ na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī ’’ ti ( udā .10).
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ yā ajānantānaṃ desanā nāma , so mama kilamatho assā ’’ ti .
Ubhayan ti cittakilamatho , cittavihesā
M2.60 cāti ubhayaṃ petaṃ buddhānaṃ natthi , bodhimūleyeva samucchinnattā . 65. Anubrūhanaṃ sampiṇḍanaṃ .
Soti ‘‘ apissū ’’ ti nipāto .
Vipassin ti paṭi-saddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘ vipassissā ’’ ti .
Vuddhippattā acchariyā vā anacchariyā .
Vuddhiatthopi hi akāro hoti yathā ‘‘ asekkhā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikāya 11).
Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyo
P2.78 pūretvā idāni samadhigatadhammarājassa tattha appossukkatāpattidīpanatā , gāthātthassa acchariyatā , tassa vuddhippatti cāti veditabbā .Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā .
Gocarā ahesun ti upaṭṭhahiṃsu .
Upaṭṭhānañca vitakketabbatāvāti āha ‘‘ parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsū ’’ ti .
Yadi sukhāpaṭipadāva kathaṃ kicchatāti āha ‘‘ pāramīpūraṇakāle ’’ tiādi .
Evamādīni duppariccajāni dentassa .
Ha -iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto ,‘‘ ekaṃsatthe ’’ ti keci .
Ha byattaṃ , ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa desetunti yojanā .
Halan ti ‘‘ alan ’’ ti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘ halanti vadāmī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni . ṭī .1.172) viya .
Rāgadosaphuṭṭhehīti phuṭṭhavisena viya sappena rāgena , dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehi .
Rāgadosānugatehīti rāgadosehi anubandhehi .
Niccādīnan ti niccaggāhādīnaṃ .
Evaṃ gatan ti evaṃ pavattaṃ aniccādiākārena pavattaṃ .
‘‘ Catusaccadhamman ’’ ti idaṃ aniccādīsu , saccesu ca yathālābhavasena gahetabbaṃ .
Evaṃ gatanti vā evaṃ ‘‘ aniccan ’’ tiādinā abhinivisitvā mayā , aññehi ca sammāsambuddhehi gataṃ , ñātaṃ paṭividdhanti attho .
Kāmarāgena , bhavarāgena ca rattā nīvaraṇehi nivutacittatāya , diṭṭhirāgena rattā viparītābhinivesena na dakkhanti yāthāvato imaṃ dhammaṃ nappaṭivijjhissanti .
Evaṃ gāhāpetun ti ‘‘ aniccan ’’ tiādinā sabhāvena yāthāvato dhamme
P2.79 jānāpetuṃ .Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammūḷhabhāvenevāti āha ‘‘ tamokhandhena āvuṭā ’’ ti .
Dhammadesanāya
V2.54 appossukkatāpattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kasmā panā ’’ tiādinā sayameva codanaṃ samuṭṭhāpeti .Tattha yathāyaṃ idāni dhammadesanāya
M2.61 appossukkatāpatti sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatāvasena , sabbabodhisattānaṃ ādito ‘‘ kiṃ me aññātavesenā ’’ tiādinā ( bu . vaṃ .2.99) mahābhinīhāre attano cittassa samussāhanaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatā vāti āha ‘‘ kiṃ me ’’ tiādi .Tattha aññātavesenāti sadevakaṃ lokaṃ unnādento buddho ahutvā kevalaṃ buddhānaṃ sāvakabhāvūpagamanavasena aññātarūpena .
Tividhaṃ kāraṇaṃ appossukkatāpattiyā paṭipakkhassa balavabhāvo , dhammassa paramagambhīratā , tattha ca bhagavato sātisayaṃ gāravanti taṃ dassetuṃ ‘‘ tassa hī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha paṭipakkhā nāma rāgādayo kilesā sammāpaṭipattiyā antarāyakarattā .
Tesaṃ balavabhāvato ciraparibhāvanāya sattasantānato dubbisodhiyatāya te satte mattahatthino viya dubbalaṃ purisaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādentā anekasatayojanāyāmavitthāraṃ sunicitaṃ ghanasannivesaṃ kaṇṭakaduggampi adhisenti .
Dūrappabheda ducchejjatāhi dubbisodhiyataṃ pana dassetuṃ ‘‘ athassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ca anto āmaṭṭhatāya kañjikapuṇṇalābu ciraparivāsikatāya takkabharitacāṭi snehatintadubbalabhāvena vasātelapītapilotikā ;
telamissitatāya añjanamakkhitahatthā dubbisodhanīyā vuttā .
Hīnūpamā
P2.80 cetā rūpappabandhabhāvato , acirakālikattā ca malīnatāya , kilesasaṃkileso eva pana dubbisodhanīyataro anādikālikattā , anusayitattā ca .Tenāha ‘‘ atisaṃkiliṭṭhā ’’ ti .
Yathā ca dubbisodhanīyatāya evaṃ gambhīraduddasaduranubodhānampi vuttaupamā hīnūpamāva .
Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya , paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ , sā saddhammasavanādhīnā , taṃ satthari , dhamme ca pasādāyattaṃ .
So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti panāḷikāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmayācanādinimittanti taṃ dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
66.‘‘ Aññataro ’’ ti appaññāto viya kiñcāpi vuttaṃ , atha kho pākaṭo paññātoti dassetuṃ ‘‘ imasmiṃ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā ’’ ti vuttaṃ .
Mahābrahmabhavane jeṭṭhakamahābrahmā .
So hi sakko viya
M2.62 kāmadevaloke , brahmaloke ca pākaṭo paññāto .Upakkilesabhūtaṃ appaṃ rāgādirajaṃ etassāti apparajaṃ , apparajaṃ akkhi paññācakkhu yesaṃ te taṃsabhāvāti katvā apparajakkhajātikāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ paññāmaye ’’ tiādimāha .
Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te taṃsabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho veditabbo .
Assavanatāti ‘‘ sayaṃ
V2.55 abhiññā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.28,405; ma . ni .1.154,444) viya karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ assavanatāyā ’’ ti .Dasapuññakiriyavatthuvasenāti dānādidasavidhavimuttiparipācanīyapuññakiriyavatthūnaṃ vasena .
Tenāha ‘‘ katādhikārā ’’ tiādi .
Papañcasūdaniyaṃ pana ‘‘ dvādasapuññakiriyavasenā ’’ ti
P2.81 ( ma . ni . aṭṭha .2.282) vuttaṃ , taṃ dānādīsu saraṇagamanaparahitapariṇāmanadvaya pakkhipanavasena vuttaṃ . 69. Garuṭṭhāniyesu gāravavasena garukarapatthanā ajjhesanā , sāpi atthato patthanā evāti vuttaṃ ‘‘ yācanan ’’ ti .
Padesavisayañāṇadassanaṃ hutvā buddhānaṃyeva āveṇikabhāvato idaṃ ñāṇadvayaṃ ‘‘ buddhacakkhū ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāman ’’ ti .
Tiṇṇaṃ maggañāṇānan ti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘ dhammacakkhū ’’ ti nāmaṃ , catusaccadhammadassananti katvā dassanamattabhāvato .
Yato tāni ñāṇāni vijjūpamābhāvena vuttāni , aggamaggañāṇaṃ pana ñāṇakiccassa sikhāppattiyā dassanamattaṃ na hotīti ‘‘ dhammacakkhū ’’ ti na vuccatīti .
Yato taṃ vajirūpamābhāvena vuttaṃ .
Vuttanayenevāti ‘‘ apparajakkhajātikā ’’ ti ettha vuttanayeneva .
Yasmā mandakilesā ‘‘ apparajakkhā ’’ ti vuttā , tasmā bahalakilesā ‘‘ mahārajakkhā ’’ ti veditabbā .
Paṭipakkhavidhamanasamatthatāya tikkhāni sūrāni visadāni , vuttavipariyāyena mudūni .
Saddhādayo ākārāti saddahanādippakāre vadati .
Sundarāti kalyāṇā .
Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘ yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā sundarā , te svākārā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .814) vuttaṃ , taṃ imāya atthavaṇṇanāya aññadatthu saṃsandati
P2.82 sametīti daṭṭhabbaṃ .Yato saddhāsampadādivasena ajjhāsayassa sundaratāti , tabbipariyāyato asundaratāti .
Kāraṇaṃ nāma paccayākāro , saccāni vā .
Paralokan ti samparāyaṃ .
Taṃ dukkhāvahaṃ vajjaṃ viya bhayato passitabbanti vuttaṃ ‘‘ paralokañceva vajjañca bhayato passantī ’’ ti .
Sampattibhavato vā aññattā vipattibhavo ‘‘ paraloko ’’ ti vuttaṃ ‘‘ para … pe … passantī ’’ ti .
Ayaṃ
M2.63 panettha pāḷīti ettha ‘‘ apparajakkhā ’’ dipadānaṃ atthavibhāvane ayaṃ tassa tathābhāvasādhakapāḷi .Saddhādīnañhi vimuttiparipācakadhammānaṃ balavabhāvo tappaṭipakkhānaṃ pāpadhammānaṃ dubbalabhāveneva hoti , tesañca balavabhāvo saddhādīnaṃ dubbalabhāvenāti vimuttiparipācakadhammānaṃ savisesaṃ atthitānatthitāvasena ‘‘ apparajakkhā mahārajakkhā ’’ ti ādayo pāḷiyaṃ ( paṭi . ma .1.111) vibhajitvā dassitā .
Iti saddhādīnaṃ vasena pañca apparajakkhā , asaddhiyādīnaṃ vasena pañca mahārajakkhā .
Evaṃ tikkhindriyamudindriyādayoti vibhāvitā paññāsa puggalā .
Saddhādīnaṃ pana antarabhedena anekabhedā veditabbā .
Khandhādayo eva
V2.56 lujjanapalujjanaṭṭhena loko , sampattibhavabhūto loko sampattibhavaloko , sugatisaṅkhāto upapattibhavo , sampatti sambhavati etenāti sampattisambhavaloko sugatisaṃvattaniyo kammabhavo .Duggatisaṅkhātaupapattibhavaduggatisaṃvattaniyakammabhavā vipattibhavalokavipattisambhavalokā .
Puna ekakadukādivasena lokaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ eko loko ’’ tiādi vuttaṃ .
Āhārādayo hi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti .
Tattha ‘‘ eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā ’’ ti ( dī . ni .3.303; a . ni .10.27,28; paṭi . ma .1.2,112,208) yāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbasaṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā , tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassābhāvato .
‘‘ Dve lokā ’’ tiādīsupi iminā
P2.83 nayena attho veditabbo .Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā .
Nanu ca ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphalānampi lokatā āpajjatīti ?
Nāpajjati pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ ‘‘ idha loko ’’ ti adhippetattā .
Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito , tathā na hoti , so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā .
Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā .
Anurodhādivatthubhūtā lābhādayo aṭṭha lokadhammā .
Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni vivaṭṭajjhāsayassa adhippetattā .
Tassa ca sabbaṃ tebhūmakakammaṃ garahitabbaṃ , vajjitabbañca hutvā upaṭṭhātīti vuttaṃ ‘‘ sabbe abhisaṅkhārā vajjaṃ , sabbe bhavagāmikammā vajjan ’’ ti .
Yesaṃ
M2.64 puggalānaṃ saddhādayo mandā , te idha ‘‘ assaddhā ’’ tiādinā vuttā .Na pana sabbena sabbaṃ saddhādīnaṃ abhāvatoti apparajakkhadukādīsu pañcasu dukesu ekekasmiṃ dasa dasa katvā ‘‘ paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānātī ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā anvayato , byatirekato ca saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ jānātīti katvā tathā vuttaṃ .
Ettha ca apparajakkhādivasena āvajjantassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti , na ekekā .
Uppalāni ettha santīti uppalinī , gacchopi jalāsayopi , idha pana jalāsayo adhippetoti āha ‘‘ uppalavane ’’ ti .
Yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti , tāni antonimuggaposīnī .
Dīpitānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni , idheva vā ‘‘ aññānipī ’’ tiādinā dīpitāni .
Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ , ñāṇe ugghaṭitamatte eva jānātīti attho .
Vipañcitaṃ
P2.84 vitthāramevamatthaṃ jānātīti vipañcitaññū .Uddesādīhi netabboti neyyo .
Saha udāhaṭavelāyāti udāhāre dhammassa uddese udāhaṭamatte eva .
Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo .
Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādinā
V2.57 nayena saṅkhittena mātikāya dīpiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho ‘‘ puggalo ugghaṭitaññū ’’ ti vuccati .Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho ‘‘ puggalo vipañcitaññū ’’ ti vuccati .
Uddesatoti uddesahetu , uddisantassa , uddisāpentassa vāti attho .
Paripucchatoti atthaṃ paripucchantassa .
Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatto hoti .
Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti .
Ayaṃ vuccati puggalo padaparamoti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ assāti ‘‘ padaparamo ’’ ti vuccati .
Yeti ye duvidhe puggale sandhāya vuttaṃ vibhaṅge kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena .
Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā .
Yasmā duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi , tasmā duhetukapaṭisandhipi
M2.65 ‘‘ vipākāvaraṇamevā ’’ ti veditabbā .Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā .
Assaddhāti buddhādīsu saddhā rahitā .
Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā , uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā .
Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā , bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti , sopi duppañño eva nāma .
Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattan ti
P2.85 kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbā .‘‘ Na kammāvaraṇenā ’’ tiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni .
‘‘ Rāgacaritā ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ paramatthadīpaniyaṃ [ paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyanti bhavitabbaṃ –
‘‘ Sā esā paramatthānaṃ , tattha tattha yathārahaṃ ;
Nidhānato paramattha-mañjūsā nāma nāmato ’’ ti .( visuddhimaggamahāṭīkāya nigamane sayameva vuttattā )] visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ ;
70. Ārabbhāti attano adhippetassa atthassa bhagavato jānāpanaṃ uddissāti attho .
Selo pabbato ucco hoti thiro ca , na paṃsupabbato , missakapabbato vāti āha ‘‘ sele yathā pabbatamuddhanī ’’ ti .
Dhammamayaṃ pāsādan ti lokuttaradhammamāha .
So hi pabbatasadiso ca hoti sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca , paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddo
V2.58 .Sā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme ( dha . sa . aṭṭha .16) niddiṭṭhā .
Tathā cāha –
‘‘ Paññāpāsādamāruyha , asoko sokiniṃ pajaṃ ;
Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe , dhīro bāle avekkhatī ’’ ti .( dha . pa .28);
‘‘ Yathā hī ’’ tiādīsu yathā pabbate ṭhatvā rattandhakāre heṭṭhā olokentassa purisassa khette kedārapāḷikuṭiyo , tattha sayitamanussā ca na paññāyanti anujjalabhāvato .
Kuṭikāsu pana aggijālā paññāyati ujjalabhāvato evaṃ dhammapāsādamāruyha sattalokaṃ olokayato bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti akatakalyāṇā sattā ñāṇagginā anujjalabhāvato , anuḷārabhāvato ca rattiṃ khittā sarā
M2.66 viya honti .Katakalyāṇā pana bhabbapuggalā dūre ṭhitāpi bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ āgacchanti paripakkañāṇaggitāya
P2.86 samujjalabhāvato , uḷārasantānatāya himavantapabbato viya cāti evaṃ yojanā veditabbā .Uṭṭhehīti tvaṃ dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha .
Vīriyavantatāyāti sātisaya catubbidhasammappadhānavīriyavantatāya .
Vīrassa hi bhāvo , kammaṃ vā vīriyaṃ .
Kilesamārassa viya maccumārassapi āyatiṃ asambhavato ‘‘ maccukilesamārānan ’’ ti vuttaṃ .
Abhisaṅkhāramāravijayassa aggahaṇaṃ kilesamāravijayeneva tabbijayassa jotitabhāvato .
Vāhanasamatthatāyāti saṃsāramahākantārato nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya .
71.‘‘ Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāran ’’ ti keci paṭhanti .
Nibbānassa dvāraṃ pavisanamaggo vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhuñāṇena adhigatattā .
Saddhaṃ pamuñcantūti saddhaṃ pavedentu , attano saddahanākāraṃ upaṭṭhāpentūti attho .
Sukhena akicchena pavattanīyatāya suppavattitaṃ .
Na bhāsiṃ na bhāsissāmīti cintesi .