Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

Iminā tāvāti ettha tāva -saddo kamattho , tena ‘‘ tantākulakajātā ’’ ti padassa anusandhi parato āvibhavissatīti dīpeti .

Atthi idappaccayāti ettha ayaṃ paccayoti idappaccayo , tasmā idappaccayā , imasmā paccayāti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti –

‘‘ imasmā nāma paccayā jarāmaraṇan ’’ tiV2.82 evaṃ vattabbo atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayoti .

TenāhaM2.92 ‘‘ atthi nu kho … pe … bhaveyyā ’’ ti .

Ettha hi ‘‘ kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ ?

Jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti upari jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇenaP2.120 kiṃ-saddena idaṃ-saddassa samānādhikaraṇatādassanato kammadhārayasamāsatā idappaccayasaddassa yujjati .

Na hettha ‘‘ imassa paccayā idappaccayā ’’ ti jarāmaraṇassa , aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viññātabhāvato , asambhavato ca , jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati .

Paccayasaddasamānādhikaraṇatāyañca idaṃ-saddassa ‘‘ imasmā paccayā ’’ ti paccayapucchā yujjati .

Sā pana samānādhikaraṇatā yadipi aññapadatthasamāsepi labbhati , aññapadatthavacanicchābhāvato panettha kammadhārayasamāso veditabbo .

Sāmivacanasamāsapakkhe pana nattheva samānādhikaraṇatāsambhavoti .

Nanu ca ‘‘ idappaccayatā paṭiccasamuppādo ’’ ti ettha idappaccaya-saddo sāmivacanasamāso icchitoti ?

Saccaṃ icchito ujukameva tattha paṭiccasamuppādavacanicchāti katvā , idha pana kevalaṃ jarāmaraṇassa paccayaparipucchā adhippetā , tasmā yathā tattha idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā , idha ca ‘‘ pucchitabbapaccayatthatā sambhavati , tathā tattha , idha ca samāsakappanā veditabbā .

Kasmā pana tattha kammadhārayasamāso na icchitoti ?

Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassa atthassa kammadhārayasamāse asambhavatoti imassa , attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayoti etassa ca atthassa icchitattā .

Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho , so ‘‘ atthi idappaccayā jarāmaraṇan ’’ ti jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppādato pariccajanato aññassa asambhavato paccayeP2.121 avatiṭṭhati , tenettha kammadhārayasamāso .

Tattha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva icchito .

Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayapucchāmukhenāyaṃ paṭiccasamuppādadesanā āraddhā , paṭiccasamuppādo ca nāma atthato hetuppabhavānaṃ hetūti vutto vāyamattho , tasmā ‘‘ imassa jarāmaraṇassa paccayo ’’ ti evamatthavaṇṇanā katā .

Paṇḍitenāti ekaṃsabyākaraṇīyādipañhāvisesajānanasamatthāya paññāya samannāgatena .

Tameva hissa paṇḍiccaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃM2.93 .

Yādisassa jīvassa diṭṭhigatiko sarīrato anaññattaṃ pucchati ‘‘ taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’’ ti , so evaṃ paramatthato nupalabbhati , kathaṃ tassa vañjhātanayassa viya dīgharassatā sarīrato aññatā vā anaññatā vā byākātabbā siyā , tasmāssa pañhassa ṭhapanīyatā veditabbā .

Tuṇhībhāvo nāmesa pucchato anādaro vihesāV2.83 viya hotīti ‘‘ abyākatametan ’’ ti pakārantaramāha .

Evaṃ abyākaraṇakāraṇaṃ ñātukāmassa kathetabbaṃ hoti , kathite ca jānantassa pamādopi evaṃ siyā , kathanavidhi pana ‘‘ yādisassā ’’ tiādinā dassito eva .

Evaṃ appaṭipajjitvāti evaṃ ṭhapanīyapañhe viya tuṇhībhāvādiṃ anāpajjitvā eva .

‘‘ Appaṭipajjitvā ’’ ti vacanaṃ nidassanamattametaṃ .

‘‘ Kiṃ sabbaṃ aniccan ’’ ti vutte ‘‘ kiṃ saṅkhataṃ sandhāya pucchasi , udāhu asaṅkhatan ’’ ti paṭipucchitvā byākātabbaṃ hoti ‘‘ kiṃ khandhapañcakaṃ pariññeyyan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ atthi tattha pariññeyyaṃ , atthi na pariññeyyan ’’ ti vibhajja byākātabbaṃ hoti , evaṃ appaṭipajjitvāti ca ayamettha attho icchitoti .

Pubbe yassa paccayassa atthitāmattaṃP2.122 coditanti atthitāmattaṃ vissajjitaṃ .

Pucchāsabhāgena hi vissajjananti .

Idāni tasseva sarūpapucchā karīyatīti ‘‘ puna kin ’’ ti vuttaṃ .

Idhāpi ‘‘ yathā ’’ tiādi sabbaṃ ānetvā vattabbaṃ .

‘‘ Esa nayo sabbapadesū ’’ ti atidesavasena ussukkaṃ katvā ‘‘ nāmarūpapaccayā ’’ tiādinā tattha apavādo āraddho .

Yasmā dassetukāmo , tasmā idaṃ vuttanti yojanā .

Channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā anekesu suttapadesu ,( ma . ni .3.126; udā .1) abhidhamme ( vibha .225) ca yebhuyyena tesaṃyeva gahaṇassa niruḷhattā .

Idhāti imasmiṃ sutte .

Ca -saddo byatirekattho , tenettha ‘‘ gahitampī ’’ tiādinā vuccamānaṃyeva visesaṃ joteti .

Paccayabhāvo nāma paccayuppannāpekkho tena vinā tassa asambhavato .

Tasmā saḷāyatanappaccayāti ‘‘ saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti iminā padenāti yojanā .

Avayavena vā samudāyopalakkhaṇametaṃ ‘‘ saḷāyatanapaccayā ’’ ti , tasmā ‘‘ saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti iminā padenāti vuttaṃ hoti .

Gahitampīti chabbidhaṃ vipākaphassampi .

Aggahitampīti avipākaphassampi kusalākusalakiriyāphassampi .

Paccayuppannavisesaṃ dassetukāmotiM2.94 yojanā .

Na cettha paccayuppannova upādinno icchito , atha kho paccayopi upādinno icchitoti ajjhattikāyatanasseva saḷāyatanaggahaṇena gahaṇanti katvā vuttaṃ ‘‘ saḷāyatanato … pe … dassetukāmo ’’ ti .

Na hi phassassa cakkhādisaḷāyatanameva paccayo , atha kho ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso ’’ tiādi ( ma . ni .3.421,425,426; saṃ . ni .2.44,45;2.4.60; kathā .465,467) vacanato rūpāyatanādirūpañca cakkhuviññāṇādināmañca paccayo , tasmā imaṃ cakkhādisaḷāyatanato atirittaṃP2.123 āvajjanādi viya sādhāraṇaṃ ahutvā , tassa tassa phassassa sādhāraṇatāya aññaṃ visesapaccayaṃ pi-saddena avisiṭṭhaṃ sādhāraṇapaccayaṃ pidassetukāmo bhagavā ,‘‘ nāmarūpapaccayāV2.84 phasso ’’ ti idaṃ vuttanti yojanā .

Abhidhammabhājanīye pi imameva paccayaṃ sandhāya ‘‘ nāmarūpapaccayā phasso ’’ ti vuttanti tadaṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .243)‘‘ paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahattha ñcā ’’ ti atthavaṇṇanā katā .

Paccayānan ti jātiādīnaṃ paccayadhammānaṃ .

Nidānaṃ kathitan ti jarāmaraṇādikassa nidānattaṃ kathitaṃ ekaṃsiko paccayabhāvo kathito .

Tañhi tesaṃ paccayabhāve abyabhicārīti dassetuṃ ‘‘ iti kho panetan ’’ tiādinā upari desanā pavattā .

Nijjaṭeti nijjālake .

Niggumbeti nikkhepe .

Padadvayenāpi ākulābhāvameva dasseti , tasmā anākulaṃ abyākulaṃ mahantaṃ paccayanidānamettha kathitanti mahānidānaṃ suttaṃ aññathābhāvassa abhāvato .

98. Tesaṃ tesaṃ paccayānan ti tesaṃ tesaṃ jātiādīnaṃ paccayānaṃ .

Yasmā paccayabhāvo nāma tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa phalassa sambhavato tatho taccho , tappakāro vā sāmaggiupagatesu paccayesu muhuttampi tatho nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato .

Avitatho avisaṃvādanako visaṃvādanākāravirahito aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito .

‘‘ Anaññathā ’’ ti vuccati aññathābhāvassa abhāvato .

Tasmā ‘‘ tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetun ’’ ti vuttaṃ .

PariyāyatiP2.124 attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo , hetūti āha ‘‘ pariyāyenāti kāraṇenā ’’ ti .

Sabbena sabban ti devattādināM2.95 sabbabhāvena sabbā jāti .

Sabbathā sabban ti tatthāpi cātumahārājikādisabbākārena sabbā , nipātadvayametaṃ , nipātañca abyayaṃ , tañca sabbaliṅgavibhattivacanesu ekākārameva hotīti pāḷiyaṃ ‘‘ sabbena sabbaṃ sabbathā sabban ’’ ti vuttaṃ .

Atthavacane pana tassa tassa jātisaddāpekkhāya itthiatthavuttitaṃ dassetuṃ ‘‘ sabbākārena sabbā ’’ tiādi vuttaṃ .

Imināva nayenāti iminā jātivāre vutteneva nayena .

Devādīsūti ādi -saddena gandhabbayakkhādike pāḷiyaṃ ( dī . ni .2.98) āgate , tadantarabhede ca saṅgaṇhāti .

Idha nikkhittaatthavibhajanattheti imasmiṃ ‘‘ kassaci kimhicī ’’ ti aniyamato uddesavasena vuttatthassa niddisanatthe jotetabbe nipāto , tadatthajotanaṃ nipātapadanti attho .

Tassāti tassa padassa .

Teti dhammadesanāya sampadānabhūtaṃ theraṃ vadati .

Seyyathidan ti vā te katameti ceti attho .

Ye hi ‘‘ kassacī ’’ ti ,‘‘ kimhicī ’’ ti ca aniyamato vutto attho , te katameti .

Kathetukamyatāpucchā hesā .

Devabhāvāyāti devabhāvatthaṃ .

Khandhajātīti khandhapātubhāvo , yathā khandhesu uppannesu ‘‘ devā ’’ ti samaññā hoti , tathā tesaṃ uppādoti attho .

Tenāha ‘‘ yāyā ’’ ti āha .

Sabbapadesūti ‘‘ gandhabbānaṃ gandhabbatthāyā ’’ tiādīsu sabbesu jātiniddesapadesuV2.85 , bhavādipadesu ca .

Yena hi nayena sace hi jātīti ayamatthayojanā katā , jātiniddesapadesova ‘‘ bhavo ’’ tiādinā bhavādipadesupi so kātabboti .

Devāti upapattidevā cātumahārājikato paṭṭhāya yāva bhavaggā dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti viharanti jotantīti katvā .

Gandhaṃ abbanti paribhuñjantīti gandhabbā , dhataraṭṭhassaP2.125 mahārājassa parivārabhūtā .

Yajanti vessavaṇasakkādike pūjentīti yakkhā , tena tena vā paṇidhikammādinā yajitabbā pūjetabbāti yakkhā , vessavaṇassa mahārājassa parivārabhūtā .

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ amanussā ’’ ti avisesena vuttaṃ .

Bhūtāti kumbhaṇḍā , virūḷhakassa mahārājassa parivārabhūtā .

Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ ye keci nibbattasattā ’’ ti avisesena vuttaṃ .

Aṭṭhipakkhā bhamaratuppaḷādayo .

Cammapakkhā jatusiṅgālādayo .

Lomapakkhā haṃsamorādayo .

Sarīsapā ahivicchikasatapadiādayo .

‘‘ TesaṃM2.96 tesan ’’ ti idaṃ na yevāpanakaniddeso viya avuttasaṅgahatthaṃ vacanaṃ , atha kho ayevāpanakaniddeso viya vuttasaṅgahatthanti .

Ādi -saddeneva ca āmeḍitattho saṅgayhatīti āha ‘‘ tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīnan ’’ ti .

Tadattāyāti taṃbhāvāya , yathārūpesu khandhesu pavattamānesu ‘‘ devā gandhabbā ’’ ti lokasamaññā hoti , tathārūpatāyāti attho .

Tenāha ‘‘ devagandhabbādibhāvāyā ’’ ti .

‘‘ Nirodho , vigamo ’’ ti ca paṭiladdhattālābhassa bhāvo vuccati , idha pana accantābhāvo adhippeto ‘‘ sabbaso jātiyā asatī ’’ ti avatvā ‘‘ jātinirodhā ’’ ti vuttattāti āha ‘‘ abhāvāti attho ’’ ti .

Phalatthāya hinotīti yathā phalaṃ tato nibbattati , evaṃ hinoti pavattati , tassa hetubhāvaṃ upagacchatīti attho .

Idaṃ gaṇhatha nan ti ‘‘ idaṃ me phalaṃ , gaṇhatha nan ’’ ti evaṃ appeti viya niyyāteti viya .

‘‘ Esa nayo ’’ ti avisesaṃ atidisitvā visesamattassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .

Nanu cāyaṃ jāti parinipphannā , saṅkhatabhāvā ca na hoti vikārabhāvato , tathā jarāmaraṇaṃ , tassa kathaṃ sā hetu hotīti codanaṃ sandhāyāhaP2.126 ‘‘ jarāmaraṇassa hī ’’ tiādi .

Tabbhāve bhāvo , tadabhāve ca abhāvo jarāmaraṇassa jātiyā upanissayatā .

99. Okāsapariggahoti pavattiṭṭhānapariggaho .

Upapattibhave yujjati upapattikkhandhānaṃ yathāvuttaṭṭhānato aññattha anuppajjanato .

Idha panāti imasmiṃ sutte ‘‘ kāmabhavo ’’ tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne .

Kammabhave yujjati kāmabhavādijotanā visesato tassa jātiyā paccayabhāvatoti .

Tenāha ‘‘ so hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo ’’ ti .

Nanu ca upapattibhavopiV2.86 jātiyā upanissayavasena paccayo hotīti ?

Saccaṃ hoti , so pana na tathā padhānabhūto , kammabhavo pana padhānabhūto paccayo janakabhāvatoti .

‘‘ So hi jātiyā ’’ tiādi vuttaṃ kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavo .

Esa nayo rūpārūpabhavesupi .

Okāsapariggahova kato ‘‘ kimhicī ’’ ti iminā sattapariggahassa katattā .

100. Tiṇṇa mpi kammabhavānan ti kāmakammabhavādīnaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ .

Tiṇṇañca upapattibhavānan ti kāmupapattibhavādīnaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ .

TathāM2.97 sesānipīti diṭṭhupādānādīni sesupādānānipi tiṇṇampi kammabhavānaṃ , tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayoti attho .

Itīti evaṃ vuttanayena .

Dvādasa kammabhavā dvādasa upapattibhavāti catuvīsatibhavā veditabbā .

Yasmā kammabhavassa paccayabhāvamukheneva upādānaṃ upapattibhavassa paccayo nāma hoti , na aññathā , tasmā upādānaṃ kammabhavassa ujukameva paccayabhāvoti āha ‘‘ nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhantī ’’ ti .

Tesan ti kammabhavānaṃ .

Sahajātakoṭiyāti akusalassa kammabhavassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātakoṭiyā , itaraṃ anantarūpanissayādivasena upanissayakoṭiyā , kusalassa kammabhavassa panaP2.127 upanissayakoṭiyāva paccayo .

Ettha ca yathā aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayānaṃ sahajātapaccayena ekasaṅgahataṃ dassetuṃ ‘‘ sahajātakoṭiyā ’’ ti vuttaṃ , evaṃ ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayānaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena ‘‘ upanissayakoṭiyā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .

101. Upādānassāti ettha kāmupādānassa taṇhā upanissayakoṭiyāva paccayo , sesupādānānaṃ sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi viññāṇādi ca vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā .

102. Yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanāti tameva tāva upanissayakoṭiyā paccayo itarakoṭiyā asambhavato .

Aññāti kusalākusalakiriyavedanā .

Aññathāpīti sahajātakoṭiyāpi .

103. Ettāvatāti jarāmaraṇādīnaṃ paccayaparamparādassanavasena pavattāya ettakāya desanāya .

Purimataṇhan ti purimabhavasiddhaṃ taṇhaṃ .

‘‘ Esa paccayo taṇhāya , yadidaṃ vedanā ’’ ti vatvā tadanantaraṃ ‘‘ phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṃ vuttan ’’ tiādinā vedanāya paccayabhūtassa phassassa uddharaṇaṃ aññesu suttesu āgatanayena paṭiccasamuppādassa desanāmaggoV2.87 , taṃ pana anotaritvā samudācārataṇhādassanamukheneva taṇhāmūlakadhamme desento āciṇṇadesanāmaggato okkamanto viya , tañca desanaṃ passato appavattanti pasayha balakkārena desento viya ca hotīti āha ‘‘ idānī ’’ tiādi .

Dve taṇhāti idhādhippetataṇhā evaM2.98 dvidhā bhindanto āha .

Esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattataṇhā .

Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā .

Samudācārataṇhāyāti pariyuṭṭhānavasena pavattataṇhāya .

Duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhāP2.128 nāma vedanāpaccayā ca appaṭiladdhānaṃ bhogānaṃ paṭilābhāya pariyesanā , laddhesu ca tesupātabyatāpattiādi hotīti .

Paritassanavasena pariyesati etāyāti pariyesanā .

Āsayato , payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo .

Tenāha ‘‘ taṇhāya sati hotī ’’ ti .

Rūpādiārammaṇapaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena , pavattiyaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati , tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato .

Tenāha ‘‘ so hi pariyesanāya sati hotī ’’ ti .

Sukhavinicchayan ti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo , sukhaṃ sabhāvato , samudayato , atthaṅgamanato , nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃ , taṃ sukhavinicchayaṃ .

Jaññāti jāneyya .

‘‘ Subhasukhan ’’ tiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena nicchinoti āropetīti vinicchayo .

Assādānupassanataṇhādiṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo .

Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā .

Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte .( Dī . ni .2.358) tattha hi ‘‘ chando kho , devānaṃ inda , vitakkanidāno ’’ ti āgataṃ .

Idhāti imasmiṃ mahānidānasutte .

‘‘ Vitakkeneva vinicchinātī ’’ ti etena ‘‘ vinicchīyati etenāti vinicchayo ’’ ti vinicchaya-saddassa karaṇasādhanamāha .

‘‘ Ettakan ’’ tiādi vinicchayanākāradassanaṃ .

Chandanaṭṭhena chando , evaṃ rañjanaṭṭhena rāgo , svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘ dubbalarāgassādhivacanan ’’ ti .

Ajjhosānan ti taṇhādiṭṭhivasena abhinivisanaṃ .

‘‘ MayhaṃP2.129 idan ’’ ti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti .

Tenāha ‘‘ ahaṃ maman ’’ ti ,‘‘ balavasanniṭṭhānan ’’ ti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha .

Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇan ti ‘‘ ahaṃ maman ’’ ti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassaM2.99 attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ , tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo .

Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamānoV2.88 hoti puggalo , so dhammo asahanatā .

Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena .

Saddalakkhaṇe pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo , tassa bhāvo , kammaṃ vā macchariyaṃ , macchero dhammo .

Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘ dvāra … pe … suṭṭhu rakkhaṇan ’’ ti .

Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ , yaṃ kiñci kāraṇaṃ , adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ , visesakāraṇaṃ .

Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ ārakkhādhikaraṇan ’’ tiādi .

Paranisedhanatthan ti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ .

Ādīyati etenāti ādānaṃ , daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ , abhibhavitvā paraviheṭhanacittuppādo .

Satthādāne pi eseva nayo .

Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbakalaho kāyakalaho .

Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbakalaho vācākalaho .

Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho .

Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo .

Tuvaṃ tuvan ti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃ tuvaṃ , sabbete tathāpavattā dosasahagatacittuppādā veditabbā .

Tenāha bhagavā ‘‘ aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī ’’ ti ( dī . ni .2.104).

112. Desanaṃ nivattesīti ‘‘ taṇhaṃ paṭicca pariyesanā ’’ tiādinā anulomanayena pavattitaṃ desanaṃ paṭilomanayenaP2.130 puna ‘‘ ārakkhādhikaraṇan ’’ ti ārabhanto nivattesi .

Pañcakāmaguṇikarāgavasenāti ārammaṇabhūtā pañca kāmaguṇā etassa atthīti pañcakāmaguṇiko , tattha rañjanavasena abhiramaṇavasena pavattarāgo , tassa vasena uppannā rañjanavasena taṇhāyanavasena pavattā rūpāditaṇhāva kāmesu taṇhāti kāmataṇhā .

Bhavati atthi sabbakālaṃ tiṭṭhatīti pavattā bhavadiṭṭhi uttarapadalopena bhavo , taṃsahagatā taṇhā bhavataṇhā .

Vibhavati vinassati ucchijjatīti pavattā vibhavadiṭṭhi vibhavo uttarapadalopena , taṃsahagatā taṇhā vibhavataṇhāti āha ‘‘ sassatadiṭṭhī ’’ tiādi .

Ime dve dhammātiM2.100 ‘‘ esa paccayo upādānassa , yadidaṃ taṇhā ’’ ti ( dī . ni .2.101) evaṃ vuttā vaṭṭamūlataṇhā ca ‘‘ taṇhaṃ paṭicca pariyesanā ’’ ti ( dī . ni .2.103) evaṃ vuttā samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā .

Vaṭṭamūlasamudācāravasenāti vaṭṭamūlavasena ceva samudācāravasena ca .

Dvīhi koṭṭhāsehīti dvīhi bhāgehi .

Dvīhi avayavehi samosaranti nibbattanavasena samaṃ vattanti itoti samosaraṇaṃ , paccayo , ekaṃ samosaraṇaṃ etāsanti ekasamosaraṇā .

Kena pana ekasamosaraṇāti āha ‘‘ vedanāyā ’’ ti .

Dvepi hi taṇhā vedanāpaccayā evāti .

Tenāha ‘‘ vedanāpaccayena ekapaccayā ’’ ti .

Tato tato osaritvā āgantvā samavasanaṭṭhānaṃ osaraṇa samosaraṇaṃ .

VedanāyaV2.89 samaṃ saha ekasmiṃ ārammaṇe osaraṇakapavattanakā vedanā samosaraṇāti āha ‘‘ idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāmā ’’ ti .

113. Sabbeti uppattidvāravasena bhinditvā vuttā savipākaphassā eva viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavithītiP2.131 katvā .

Paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathāti āha ‘‘ ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse ’’ ti .

Bahudhāti bahuppakārena .

Ayañhi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti .

Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti .

Manodvārepi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ sahajātamanosamphasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti , tathā paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānaṃ .

Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā , tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti evaṃ phasso bahudhā vedanāya paccayo hotīti veditabbaṃ .

114. Vedanādīnan ti vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ .

Asadisabhāvāti anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanabhāvā .

Te hi aññamaññavidhurena vedayitādirūpena ākiriyanti paññāyantīti ākārāti vuccanti .

TeyevātiM2.101 vedanādīnaṃ te eva vedayitādiākārā .

Sādhukaṃ dassiyamānāti sakkaccaṃ paccakkhato viya pakāsiyamānā .

Taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti ‘‘ arūpaṭṭho ārammaṇābhimukhanamanaṭṭho ’’ ti evamādikaṃ taṃ taṃ līnaṃ apākaṭamatthaṃ gamenti ñāpentīti liṅgāni .

Tassa tassa sañjānanahetutoti tassa tassa arūpaṭṭhādikassa sallakkhaṇassa kāraṇattā .

Nimīyanti anumīyanti etehīti nimittāni .

Tathā tathā arūpabhāvādippakārena , vedayitādippakārena ca uddisitabbato kathetabbato uddesā .

Tasmāti ‘‘ asadisabhāvā ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati .

Yasmā vedanādīnaṃ aññamaññaasadisabhāvā yathāvuttenatthena ākārādayo , tasmā ayaṃ idāni vuccamāno ettha pāḷipade attho .

Nāmasamūhassāti ārammaṇābhimukhaṃ namanaṭṭhena ‘‘ nāman ’’ ti laddhasamaññassaP2.132 vedanādicatukkhandhasaṅkhātassa arūpadhammapuñjassa .

Paññattīti ‘‘ nāmakāyo arūpakalāpo arūpinoV2.90 khandhā ’’ tiādikā paññāpanā hoti .

Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ ‘‘ saṅkhārānaṃ cetanākāre ’’ tiādi vuttaṃ .

Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhajane ‘‘ yā cetanā sañcetanā sañcetayitattan ’’ ti ( vibha .249 abhidhammabhājanīye ) cetanāva niddiṭṭhā .

Asatīti asantesu .

Vacanavipallāsena hi evaṃ vuttaṃ .

Cattāro khandhe vatthuṃ katvāti vedanā saññā cittaṃ cetanādayoti ime catukkhandhasaññite nissayapaccayabhūte dhamme vatthuṃ katvā .

Ayañca nayo pañcadvārepi sambhavatīti ‘‘ manodvāre ’’ ti visesitaṃ .

Adhivacanasamphassavevacanoti adhivacanamukhena paññattimukhena gahetabbattā ‘‘ adhivacanasamphasso ’’ ti laddhanāmo .

Soti manosamphasso .

Pañcavokāre ca hadayavatthuṃ nissāya labbhanato rūpakāye paññāyateva , ayaṃ pana nayo idha na icchito vedanādipaṭikkhepavasena asambhavapariyāyassa jotitattāti ‘‘ pañcapasāde vatthuṃ katvā uppajjeyyā ’’ ti attho vutto .

Na hi vedanāsannissayena vinā pañcapasāde vatthuṃ katvā manosamphassassa sambhavo atthi .

Uppattiṭṭhāne asati anuppattiṭṭhānato phalassa uppatti nāma kadācipi natthīti imamatthaṃ yathādhigatassa atthassa nidassanavasena dassento ‘‘ ambarukkhe ’’ tiādimāhaM2.102 .

Rūpakāyatoti kevalaṃ rūpakāyato .

Tassāti manosamphassassa .

Virodhipaccayasannipāte vibhūtatarā visadisuppatti , tasmiṃ vā sati attano santāne vijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo ruppanākāro .

So eva ruppanākāro vatthusappaṭighādikaṃ taṃ taṃ līnamatthaṃ gametīti liṅgaṃ .

Tassa tassa sañjānanahetuto nimittaṃ .

Tathā tathā uddisitabbato uddesoti evamettha ākārādayo atthatoP2.133 veditabbā .

Vatthārammaṇānaṃ aññamaññapaṭihananaṃ paṭigho , tato paṭighato jāto paṭighasamphasso .

Tenāha ‘‘ sappaṭighan ’’ tiādi .

Nāmakāyatoti kevalaṃ nāmakāyato .

Tassāti paṭighasamphassassa .

Sesaṃ paṭhamapañhe vuttanayameva .

Ubhayavasenāti nāmakāyo rūpakāyoti ubhayasannissayassa adhivacanasamphasso paṭighasamphassoti ubhayasamphassassa vasena .

Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvāti byatirekamukhena paccekaṃ nāmakāyarūpakāyasaññitaṃ paccayaṃ dassetvā .

Tesan ti phassānaṃ .

Avisesatoti visesaṃ akatvā sāmaññato .

Dassetun ti byatirekamukheneva dassetuṃ .

Eseva hetūti esa chasupi dvāresu pavatto nāmarūpasaṅkhāto hetu yathārahaṃ dvinnampi phassānaṃ .

Idāni taṃ yathārahaṃ pavattiṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ cakkhudvārādīsu hī ’’ tiādi vuttaṃ .

SampayuttakāV2.91 khandhāti phassena sampayuttā vedanādayo khandhā .

Āvajjanassāpi sampayuttakkhandhaggahaṇenevettha gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato .

Parato manosamphasse pi eseva nayo .

Pañcavidhopīti cakkhusamphassādivasena pañcavidhopi .

So phassoti paṭighasamphasso .

Bahudhāti bahuppakārena .

Tathā hi vipākanāmaṃ vipākassa anekabhedassa manosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatavasena sattadhā paccayo hoti .

Yaṃ panettha āhārakiccaṃ , taṃ āhārapaccayavasena .

Yaṃ indriyakiccaṃ , taṃ indriyapaccayavasena paccayo hoti .

Avipākaṃ pana nāmaṃ avipākassa manosamphassassa ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itaresaṃ vasena paccayo hoti .

Rūpaṃ pana cakkhāyatanādibhedaṃ cakkhusamphassādikassa pañcavidhassa phassassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasenaP2.134M2.103 chadhā paccayo hoti .

Rūpāyatanādibhedaṃ tassa pañcavidhassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti .

Manosamphassassa pana tāni rūpāyatanādīni , dhammārammaṇañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva paccayo hoti .

Vatthurūpaṃ pana manosamphassassa nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti .

Evaṃ nāmarūpaṃ assa phassassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ .

115. Paṭhamuppattiyaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa visesapaccayoti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ mātukucchimhi na okkamissathā ’’ tiādi vuttaṃ .

Gabbhaseyyakapaṭisandhi hi bāhirato mātukucchiṃ okkamantassa viya hontīpi atthato yathāpaccayaṃ khandhānaṃ tattha paṭhamuppattiyeva .

Tenāha ‘‘ pavisitvā … pe … na vattissathā ’’ ti .

Suddhan ti kevalaṃ viññāṇena amissitaṃ virahitaṃ .

‘‘ Avasesan ’’ ti idaṃ nāmāpekkhaṃ , tasmā avasesaṃ nāmarūpan ti imaṃ viññāṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ nāmarūpaṃ vāti attho .

Paṭisandhivasena okkantan ti paṭisandhiggahaṇavasena , mātukucchiṃ okkamantassa vā paṭhamāvayavabhāvena otiṇṇaṃ .

Vokkamissathāti santativicchedaṃ vināsaṃ upagamissatha , taṃ pana maraṇaṃ nāma hotīti āha ‘‘ cutivasenā ’’ ti .

Assāti viññāṇassa , tañca kho viññāṇasāmaññavasena vuttaṃ .

Tenāha ‘‘ tasseva cittassa nirodhenā ’’ ti , paṭisandhicittasseva nirodhenāti attho .

Tatoti paṭisandhicittato .

Paṭisandhicittassa , tato dutiyatatiyacittānaṃ vā nirodhena cuti na hotīti vuttamatthaṃ yuttito vibhāvetuṃ ‘‘ paṭisandhicittena hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Etasmiṃ antareti etasmiṃ soḷasacittakkhaṇe kāle .

Antarāyo natthīti ettha dārakassa tāva maraṇantarāyo mā hotu tadā cuticittassa asambhavato , mātu pana kathaṃ tadā maraṇantarāyābhāvoti ?

Taṃ taṃ kālaṃ anatikkamitvāV2.92 tadantareyevaP2.135 cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato .

Tenāha ‘‘ ayañhi anokāso nāmā ’’ ti , cutiyāti adhippāyo .

Paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpānīti okkantikkhaṇe uppannakammajarūpāni vadati .

Tāni hi nippariyāyato paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni nāma , na utusamuṭṭhānāni paṭisandhicittassa uppādato pacchā samuṭṭhitattā .

CittajāhārajānaṃM2.104 pana tadā asambhavo eva .

Yāni paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni , tāni tividhāni tassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni , ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni , bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitānīti .

Tesu uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe nirujjhanti , ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni ṭhitikkhaṇe nirujjhanti , bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitāni bhaṅgakkhaṇe nirujjhanti .

Tattha ‘‘ bhañjamāno dhammo bhañjamānassa dhammassa paccayo hotī ’’ ti na sakkā vattuṃ , uppāde , pana ṭhitiyañca na na sakkāti ‘‘ sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe , ṭhitikkhaṇe ca dharantānaṃ vasena tassa paccayampi dātuṃ na sakkontī ’’ ti vuttaṃ .

Rūpakāyūpatthambhitasseva hi nāmakāyassa pañcavokāre pavattīti .

Tehi rūpadhammehi tassa cittassa balavataraṃ sandhāyāha ‘‘ sattarasamassa … pe … pavatti pavattatī ’’ ti .

Paveṇī ghaṭiyatīti aṭṭhacattālīsakammajassaP2.136 rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattati .

Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ , tato yāva soḷasamaṃ bhavaṅgacittaṃ , tesu ekekassa uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā .

Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti .

Iti soḷasatikā aṭṭhacattālīsaṃ honti .

Esa nayo tato paresupi .

Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattatī ’’ ti .

Sace pana na sakkontīti paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sace na sakkonti .

Yadi hi paṭisandhicittato sattarasamaṃ cuticittaṃ siyā , paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi kammajarūpaṃ na uppajjeyya , pageva bhavaṅgacittakkhaṇesu .

Tathā sati nattheva tassa cittassa paccayalābhoti pavatti nappavattati , paveṇī na ghaṭiyateva , aññadatthu vicchijjati .

Tenāha ‘‘ vokkamatiti nāma hotī ’’ tiādi .

Itthattāyāti itthaṃpakāratāya .

Yādiso gabbhaseyyakassa attabhāvo , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Tassa ca pañcakkhandhā anūnā eva hontīti āha ‘‘ evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyā ’’ ti .

Upacchijjissathāti santānavicchedena vicchindeyya .

Suddhaṃ nāmarūpamevāti viññāṇavirahitaṃ kevalaṃ nāmarūpameva .

Avayavānaṃ pāripūri vuḍḍhi .

Thirabhāvappatti virūḷhi .

Mahallakabhāvappatti vepullaṃ .

TāniV2.93 ca yathākkamaṃ paṭhamādivayavasena hontīti vuttaṃ ‘‘ paṭhamavayavasenā ’’ tiādi .

Vā -saddo aniyamattho , tena vassasahassadvayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

ViññāṇamevātiM2.105 niyamavacanaṃ , ito bāhirakappitassa attano , issarādīnañca paṭikkhepapadaṃ , na avijjādiphassādipaṭikkhepapadaṃ paṭiyogīnivattanapadattā avadhāraṇassa .

Tenāha ‘‘ eseva hetū ’’ tiādi .

Ayañca nayo heṭṭhāpi sabbapadesu yathārahaṃ vattabbo .

Idāni viññāṇameva nāmarūpassa padhānakāraṇanti imamatthaṃ opammavasena vibhāvetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Paccekaṃ viya samuditassāpi nāmarūpassa viññāṇena vinā attakiccāsamatthataṃ dassetuṃ ‘‘ tvaṃ nāmarūpaṃ nāmā ’’ ti ekajjhaṃ gahaṇaṃ .

Purecāriketi pubbaṅgameva .

ViññāṇañhiP2.137 sahajātadhammānaṃ pubbaṅgamaṃ .

Tenāha bhagavā ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti .( Dha . pa .1; netti .90,92; peṭako .13,83) bahudhāti anekappakārena paccayo hoti .

Kathaṃ ?

Vipākanāmassa hi paṭisandhiyaṃ aññaṃ vā viññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti .

Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti .

Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti .

Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa , pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti .

Avasesañhi paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ .

Ayamettha saṅkhepo , vitthārato pana paccayanaye dassiyamāne sabbāpi mahāpakaraṇakathā ānetabbā hotīti na vitthāritā .

Kathaṃ panetaṃ paccetabbaṃ ‘‘ paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī ’’ ti ?

Suttato , yuttito ca .

Pāḷiyañhi ‘‘ cittānuparivattino dhammā ’’ tiādinā ( dha . sa . mātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā āgatā .

Yuttito pana idha cittajena rūpena diṭṭhena adiṭṭhassāpi rūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti viññāyati .

Cittehi pasanne , appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni , diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti .

Iminā idha ‘‘ diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotī ’’ ti paccetabbametaṃP2.138 .

Kammasamuṭṭhānassāpi hi rūpassa cittasamuṭṭhānassa viya viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti .

116. IdhaV2.94M2.106 samudaya -saddo samudāya-saddo viya samūhapariyāyoti āha ‘‘ dukkharāsisambhavo ’’ ti .

Ekakoti asahāyo rājaparisārahito .

Passeyyāma te rājabhāvaṃ amhehi vināti adhippāyo .

Yathārahaṃ parisaṃ rañjetīti hi rājā .

Atthatoti atthasiddhito avadantampi vadati viya .

‘‘ Hadayavatthun ’’ ti imināva tannissayopi gahito vāti daṭṭhabbaṃ .

Ānantariyabhāvato nissayanissayopi ‘‘ nissayo ’’ tveva vuccatīti .

Paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi , netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho .

Tenāha ‘‘ passeyyāmā ’’ tiādi .

Bahudhāti anekadhā paccayo hoti .

Kathaṃ ?

Nāmaṃ tāva paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatapaccayehi sattadhā viññāṇassa paccayo hotīti .

Kiñci panettha hetupaccayena , kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti .

Avipākaṃ pana nāmaṃ yathāvuttesu paccayesu ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itarehi chahi paccayehi paccayo hoti .

Kiñci panettha hetupaccayena , kiñci āhārapaccayenāti aññathāpi paccayo hoti , tañca kho pavattiyaṃyeva , na paṭisandhiyaṃ .

Rūpato pana hadayavatthu paṭisandhiyaṃ viññāṇassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthi avigatapaccayehi chadhāva paccayo hoti .

Pavattiyaṃ pana sahajātaaññamaññapaccayavajjitehi pañcahi purejātapaccayena saha teheva paccayehi paccayo hoti .

Cakkhāyatanādibhedaṃ pana pañcavidhampi rūpaṃ yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādibhedassa viññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hotīti evaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ .

Yvāyamanukkamena viññāṇassa nāmarūpaṃ , paṭisandhināmarūpassaP2.139 , ca viññāṇaṃ pati paccayabhāvo , so kadāci viññāṇassa sātisayo , kadāci nāmarūpassa , kadāci ubhinnaṃ sadisoti tividhopi so ‘‘ ettāvatā ’’ ti padena ekajjhaṃ gahitoti dassento ‘‘ viññāṇe … pe … pavattesū ’’ ti vatvā puna yamidampi viññāṇaṃ nāmarūpasaññitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ aññamaññanissayena pavattānaṃ ettakena sabbā saṃsāravaṭṭappavattīti imamatthaṃ dassento ‘‘ ettakena … pe … paṭisandhiyo ’’ ti āha .

Tattha ettakenāti ettakeneva , na ito aññena kenaci kārakavedakasabhāvena attanā , issarādinā vāti attho .

Antogadhāvadhāraṇañhetaṃ padaṃ .

VacanamattamevaM2.107 adhikiccāti dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattassa .

Tenāha ‘‘ atthaṃ adisvā ’’ ti .

Vohārassāti voharaṇamattassa .

Pathoti pavattimaggo pavattiyā visayo .

Yasmā saraṇakiriyāvasena puggalo ‘‘ sato ’’ ti vuccati , sampajānanakiriyāvasena ‘‘ sampajāno ’’ ti , tasmā vuttaṃ ‘‘ kāraṇāpadesavasenā ’’ ti .

KāraṇaṃV2.95 niddhāretvā utti niruttīti .

Ekameva atthaṃ ‘‘ paṇḍito ’’ tiādinā pakārato ñāpanato ‘‘ paññattī ’’ ti vadanti .

So eva hi ‘‘ paṇḍito ’’ ti ca ‘‘ byatto ’’ ti ca ‘‘ medhāvī ’’ ti ca paññāpīyatīti .

Paṇḍiccappakārato pana paṇḍito , veyyattiyappakārato byattoti paññāpīyatīti evaṃ pakārato paññāpanato paññatti .

Yasmā idha adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni .

Sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati , tasmā kesuci vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni paññattiatthappakāsanasāmaññena vuttānīti iminā adhippāyena ayamatthayojanā katāti veditabbā .

Atha vā adhi -saddo uparibhāve , upari vacanaṃ adhivacanaṃ .

Kassa upari ?

Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭo yamattho .

Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ .

Kena adhīnaṃ ?

Atthena .

Tathā taṃtaṃatthappakāsenaP2.140 nicchitaṃ , niyataṃ vā vacanaṃ nirutti .

Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā , aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva niruttitā ,‘‘ paṇḍito viyatto ’’ ti evaṃ pakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti .

Evaṃ tīhipi nāmehi vuttassa vohārassa pavattimaggopi saha viññāṇena nāmarūpanti ettāvatāva icchitabbo .

Tenāha ‘‘ itī ’’ tiādi .

Paññāya avacaritabban ti paññāya pavattitabbaṃ , ñeyyanti attho .

Tenāha ‘‘ jānitabban ’’ ti .

Vaṭṭan ti kilesavaṭṭaṃ , kammavaṭṭaṃ , vipākavaṭṭanti tividhampi vaṭṭaṃ .

Vattatīti pavattati .

Tayidaṃ ‘‘ jāyethā ’’ tiādinā pañcahi padehi vuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ .

Ādi -saddena itthītipurisātiādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .

Nāmapaññattatthāyāti khandhādiphassādisattādiitthādināmassa paññāpanatthāya .

Vatthupi ettāvatāva .

Tenāha ‘‘ khandhapañcakampi ettāvatāva paññāyatī ’’ ti .

Ettāvatā ettakena , saha viññāṇena nāmarūpappavattiyāti attho .

Attapaññattivaṇṇanā

117. AnusandhiyatiM2.108 etenāti anusandhi , heṭṭhā āgatadesanāya anusandhānavasena pavattā uparidesanā , sā paṭhamapadassa dassitā , idāni dutiyapadassa dassetabbāti tamatthaṃ dassento ‘‘ iti bhagavā ’’ tiādimāha .

Rūpin ti rūpavantaṃ .

Parittan ti na vipulaṃ , appakanti attho .

Yasmā attā nāma koci paramatthato natthi .

Kevalaṃ pana diṭṭhigatikānaṃ parikappitamattaṃV2.96 , tasmā yattha nesaṃ attasaññā , yathā cassa rūpibhāvādiparikappanā hoti , taṃ dassento ‘‘ yo ’’ tiādimāha .

Rūpiṃ parittan ti attano upaṭṭhitakasiṇarūpavasena rūpiṃ , tassa avaḍḍhitabhāvena parittaṃ .

Paññapeti nīlakasiṇādivasena nānākasiṇalābhī .

Tan ti attānaṃP2.141 .

Anantan ti kasiṇanimittassa appamāṇatāya paricchedassa anupaṭṭhānato antarahitaṃ .

Ugghāṭetvāti bhāvanāya apanetvā .

Nimittaphuṭṭhokāsan ti tena kasiṇanimittena phuṭṭhappadesaṃ .

Tesūti catūsu arūpakkhandhesu .

Viññāṇamattamevāti ‘‘ viññāṇamayo attā ’’ ti evaṃvādī .

118.‘‘ Etarahī ’’ ti sāvadhāraṇamidaṃ padanti tadatthaṃ dassento ‘‘ idānevā ’’ ti vatvā avadhāraṇena nivattitamatthaṃ āha ‘‘ na ito paran ’’ ti .

Tattha tattheva sattā ucchijjantīti ucchedavādī , tenāha ‘‘ ucchedavasenetaṃ vuttan ’’ ti .

Bhāvin ti sabbaṃ sadā bhāviṃ avinassanakaṃ .

Tenāha ‘‘ sassatavasenetaṃ vuttan ’’ ti .

Atathāsabhāvan ti yathā paravādī vadanti , na tathā sabhāvaṃ .

Tathabhāvāyāti ucchedabhāvāya vā sassatabhāvāya vā .

Aniyamavacanañhetaṃ vuttaṃ sāmaññajotanāvasena .

Sampādessāmīti tathabhāvaṃ assa sampannaṃ katvā dassayissāmi , patiṭṭhāpessāmīti attho .

Tathā hi vakkhati ‘‘ sassatavādañca jānāpetvā ’’ tiādi .( Dī . ni . aṭṭha .2.118) imināti ‘‘ atathaṃ vā panā ’’ tiādi vacanena , anucchedasabhāvampi samānaṃ sassatavādino mativasenāti adhippāyo .

Upakappessāmīti upecca samatthayissāmi .

Evaṃ samānan ti evaṃ bhūtaṃ samānaṃ .

Rūpakasiṇajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena , adhigamanavasena taṃ etassa atthīti rūpīti āha ‘‘ rūpinti rūpakasiṇalābhin ’’ ti .

Parittattānudiṭṭhīti ettha rūpī-saddopiāvuttiādinayena ānetvā vattabbo , rūpībhāvampi hi so diṭṭhigatiko parittabhāvaṃ viyaM2.109 attano abhinivissa ṭhitoti .

Arūpin ti etthāpi eseva nayo .

‘‘ Pattapalāsabahulagacchasaṅkhepena ghanagahanajaṭāvitānāP2.142 nātidīghasantānā valli , tabbiparītā latā ’’ ti vadanti .

Appahīnaṭṭhenāti maggena asamucchinnabhāvena .

Kāraṇalābhe sati uppajjanārahatā anusayanaṭṭho .

Arūpakasiṇaṃ nāma kasiṇugghāṭiṃ ākāsaṃ , na paricchinnākāsakasiṇaṃ .

‘‘ Ubhayampi arūpakasiṇamevā ’’ ti keci .

Arūpakkhandhagocaraṃ vāti vedanādayo arūpakkhandhā ‘‘ attā ’’ ti abhinivesassa gocaro etassāti arūpakkhandhagocaro , diṭṭhigatiko , taṃ arūpakkhandhagocaraṃ .

Vā -saddo vuttavikappattho .

Saddayojanā pana arūpaṃ arūpakkhandhā gocarabhūtā etassa atthīti arūpī , taṃ arūpiṃ .

Lābhino cattāroti rūpakasiṇādilābhavasena taṃ taṃ diṭṭhivādaṃ sayameva parikappetvāV2.97 taṃ ādāya paggayha paññāpanakā cattāro diṭṭhigatikā .

Tesaṃ antevāsikāti tesaṃ lābhīnaṃ vādaṃ paccakkhato , paramparāya ca uggahetvā tatheva naṃ khamitvā rocetvā paññāpanakā cattāro .

Takkikā cattāroti kasiṇajjhānassa alābhino kevalaṃ takkanavaseneva yathāvutte cattāro diṭṭhivāde sayameva abhinivissa paggayha ṭhitā cattāro .

Tesaṃ antevāsikā pubbe vuttanayena veditabbā .