Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā
33. Dukūlacumbaṭaketi daharassa nipajjanayogyatāvasena paṭisaṃhaṭadukūlasukhume .
‘‘ Khattiyo brāhmaṇo ’’ ti evamādi jāti .
‘‘ Koṇḍañño gotamo ’’ ti evamādi gottaṃ .
‘‘ Poṇikā cikkhallikā sākiyā koḷiyā ’’ ti evamādi kulapadeso .
Ādi -saddena rūpissariyaparivārādisabbasampattiyo saṅgaṇhāti .
Mahantassāti vipulassa , uḷārassāti attho .
Nipphattiyoti siddhiyo .
Gantabbagatiyāti gati-saddassa kammasādhanatamāha .
Upapajjanavasena hi sucaritaduccaritehi gantabbāti gatiyo , upapattibhavaviseso .
Gacchati yathāruci pavattatīti gati , ajjhāsayo .
Paṭisaraṇeti parāyaṇe avassaye .
Sabbasaṅkhatavisaṃyuttassa hi arahato nibbānameva taṃpaṭisaraṇaṃ .
Tyāhan ti te ahaṃ .
Dasavidhe kusaladhamme , agarahite ca rājadhamme ( jā .2 mahāmaṃsajātake vitthāro ) niyuttoti dhammiko .
Tena ca dhammena sakalaṃ lokaṃ rañjetīti dhammarājā .
Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati , na adhammena , tasmā vuttaṃ ‘‘ dhammena laddharajjattā dhammarājā ’’ ti .
Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya caturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘ puratthima … pe … issaro ’’ ti .
Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā , kāmakodhādikassa abbhantarassa , paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayi , vijetvā ṭhitoti attho .
Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi , yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘ vijitasaṅgāmo ’’ ti vuttaṃ .
Janapadova catubbidhaacchariyadhammādisamannāgate asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhaṃ bhattabhāvaṃ patto , janapade
P2.44 vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto .Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā parasāhasakāritāya sāhasikā .
Ratijananaṭṭhenāti atappakapītisomanassuppādanena .
Saddatthato pana rametīti ratanaṃ .
‘‘ Aho manoharan ’’ ti citte kattabbatāya cittīkataṃ
M2.35 .‘‘ Svāyaṃ cittīkāro tassa pūjanīyatāyā ’’ ti cittīkatanti pūjanīyanti atthaṃ vadanti .
Mahantaṃ vipulaṃ aparimitaṃ mūlaṃ agghatīti mahagghaṃ .
Natthi etassa tulā upamāti atulaṃ , asadisaṃ .
Kadāci eva uppajjanato dukkhena laddhabbattā
V2.31 dullabhadassanaṃ .Anomehi uḷāraguṇeheva sattehi paribhuñjitabbato anomasattaparibhogaṃ .
Idāni nesaṃ cittīkatādiatthānaṃ savisesaṃ cakkaratane labbhamānataṃ dassetvā itaresupi te atidisituṃ ‘‘ cakkaratanassa cā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti rañño anaññasādhāraṇissariyādisampattipaṭilābhahetuto , sattānañca yathicchitatthapaṭilābhahetuto .
Aggho natthi ativiya uḷārasamujjalasattaratanamayattā , acchariyabbhutamahānubhāvatāya ca .
Yadaggena mahagghaṃ , tadaggena atulaṃ .
Sattānaṃ pāpajigucchanena vigatakāḷako puññapasutatāya maṇḍabhūto yādiso kālo buddhuppādāraho , tādise eva cakkavattīnampi sambhavoti āha ‘‘ yasmā ca panā ’’ tiādi .
Upamāvasena cetaṃ vuttaṃ , upamopameyyānañca na accantameva sadisatā .
Tasmā yathā buddhā kadāci karahaci uppajjanti , na tathā cakkavattino , evaṃ santepi cakkavattivattaparipūraṇassāpi dukkarabhāvatopi dullabhuppādāyevāti
P2.45 , iminā dullabhuppādatāsāmaññena tesaṃ dullabhadassanatā vuttāti veditabbaṃ .Kāmaṃ cakkaratanānubhāvena sijjhamāno guṇo cakkavattiparivārasādhāraṇo , tathāpi ‘‘ cakkavattī eva naṃ sāmibhāvena visavitāya paribhuñjatī ’’ ti vattabbataṃ arahati tadatthaṃ uppajjanatoti dassento ‘‘ tadetan ’’ tiādimāha .
Yathāvuttānaṃ pañcannaṃ , channampi vā atthānaṃ itararatanesupi labbhanato ‘‘ evaṃ sesānipī ’’ ti vuttaṃ .
Hatthiassa-pariṇāyakaratanehi ajitavijayato , cakkaratanena ca parivārabhāvena , sesehi paribhogūpakaraṇabhāvena samannāgato .
Hatthiassamaṇiitthiratanehi paribhogūpakaraṇabhāvena sesehi parivārabhāvenāti yojanā .
Catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavan ti tattha laddhaṃ sirisampattiñceva bhogasampattiñca .
Tādisamevāti ‘‘ purebhattamevā ’’ tiādinā vuttānubhāvameva .
Yojanappamāṇaṃ padesaṃ byāpanena yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ .
Atidīghatādi chabbidhadosaparivajjitaṃ .
Sūrāti sattivanto , nibbhayāti atthoti āha ‘‘ abhīrukā ’’ ti .
Aṅgan ti kāraṇaṃ .
Yena kāraṇena ‘‘ vīrā ’’ ti vucceyyuṃ , taṃ vīraṅgaṃ .
Tenāha ‘‘ vīriyassetaṃ
M2.36 nāman ’’ ti .Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘ cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyantan ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Adaṇḍenā ’’ ti imināva dhanadaṇḍassa , sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ .
‘‘ Asatthenā ’’ ti iminā pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ ye katāparādhe ’’ tiādi vuttaṃ .
Vuttappakāran ti sāgarapariyantaṃ .
‘‘ Rañjanaṭṭhena rāgo , taṇhāyanaṭṭhena taṇhā ’’ ti pavattiākārabhedena
P2.46 lobho eva dvidhā vuttoV2.32 .Tathā hissa dvidhāpi chadanaṭṭho ekantiko .
Yathāha ‘‘ andhatamaṃ tadā hoti , yaṃ rāgo sahate naran ’’ ti ,( netti .11,27)‘‘ taṇhāchadanachāditā ’’ ti ( udā .64) ca .
Iminā nayena dosādīnampi chadanaṭṭho vattabbo .
Kilesa ggahaṇena vicikicchādayo sesakilesā vuttā .
Yasmā te sabbe pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti , tasmā te ‘‘ chadanā , chadā ’’ ti ca vuttā .
Vivaṭṭacchadāti ca o-kārassa ā-kāraṃ katvā niddeso .
35. Tāsan ti dvinnampi nipphattīnaṃ .
Nimittabhūtānīti ñāpakakāraṇabhūtāni .
Tathā hi lakkhīyati mahāpurisabhāvo etehīti lakkhaṇāni .
Ṭhānagamanādīsu bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃ patiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo .
Taṃ panassa suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha aggatalan ti aggapādatalaṃ .
Paṇhīti paṇhitalaṃ .
Passan ti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ , ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ .
‘‘ Assa panā ’’ tiādi anvayato atthavibhāvanaṃ .
Suvaṇṇapādukatalamiva ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ .
Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva .
Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane .
Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā .
Tasmā ayaṃ suppatiṭṭhitapādoti nigamanaṃ .
Yaṃ panettha vattabbaṃ anupubbaninnādiacchariyabbhutaṃ
P2.47 nissandaphalaṃ , taṃ parato lakkhaṇasuttavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.201) āvibhavissatīti .Nābhi dissatīti lakkhaṇacakkassa nābhi parimaṇḍalasaṇṭhānā suparibyattā hutvā dissati , labbhatīti adhippāyo .
Nābhiparicchinnāti tassaṃ nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā .
Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa
M2.37 akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaṃ parikkhepapaṭṭo , tappaṭicchanno idha adhippeto .Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvalibhāvena ṭhitamaṇikālekhā .
Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro .
Sattīti āvudhasatti .
Sirivacchoti siriaṅgā .
Nandīti dakkhiṇāvattaṃ .
Sovattikoti sovattiaṅgo .
Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ .
Vaḍḍhamānakan ti purimahādīsu dīpaṅkaṃ .
Morahatthakoti morapiñchakalāpo , morapiñchapaṭisibbito vā bījanīviseso .
Vāḷabījanīti cāmarivālaṃ .
Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo .
‘‘ Cakkavāḷo ’’ ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘ himavā sineru … pe … sahassānī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Cakkavattirañño parisaṃ upādāyā ’’ ti idaṃ hatthiratanādīnampi tattha labbhamānabhāvadassanaṃ .
Sabbo tisattiādiko yathāvutto aṅgaviseso cakkalakkhaṇasseva parivāroti veditabbo .
‘‘ Āyatapaṇhī ’’ ti
V2.33 idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāyaP2.48 vuttaṃ , na pana atidīghatanti āha ‘‘ paripuṇṇapaṇhī ’’ ti .Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti , taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya .
Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti , evaṃ vaṭṭetvā .
Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā .
‘‘ Makkaṭassevā ’’ ti dīghabhāvaṃ , samatañca sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Niyyāsatelenāti chattiritaniyyāsādiniyyāsasammissena telena , yaṃ ‘‘ surabhiniyyāsan ’’ tipi vadanti .
Niyyāsatela ggahaṇañcettha haritālavaṭṭiyā ghanasiniddhabhāvadassanatthaṃ .
Yathā satakkhattuṃ vihataṃ kappāsapaṭalaṃ sappimaṇḍe osāritaṃ ativiya mudu hoti , evaṃ mahāpurisassa hatthapādāti dassento ‘‘ sappimaṇḍe ’’ tiādimāha .
Talunāti sukhumālā .
Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena .
Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro na hoti .
Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā .
Yavalakkhaṇan ti abbhantarato aṅgulipabbe ṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ .
Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakālepi aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti .
Saṅkhā
M2.38 vuccanti gopphakā , uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā , pādā .Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe .
Tenāti piṭṭhipāde ṭhitagopphakabhāvena baddhā hontīti yojanā .
Tayidaṃ ‘‘ tenā ’’ ti padaṃ uparipadadvayepi yojetabbaṃ
P2.49 ‘‘ tena baddhabhāvena na yathāsukhaṃ parivaṭṭanti , tena yathāsukhaṃ naparivaṭṭanena gacchantānaṃ pādatalānipi na dissantī ’’ ti .Uparīti piṭṭhipādato dvitiaṅgulimattaṃ uddhaṃ ,‘‘ caturaṅgulamattan ’’ ti ca vadanti .
Nigūḷhāni ca honti , na aññesaṃ viya paññāyamānāni .
Tenāti gopphakānaṃ upari patiṭṭhitabhāvena .
Assāti mahāpurisassa .
Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhi ggahaṇaṃ .
‘‘ Adhokāyova iñjatī ’’ ti idaṃ purimapadassa kāraṇavacanaṃ .
Yasmā adhokāyova iñjati , tasmā nābhito … pe … niccalo hoti .
‘‘ Sukhena pādā parivaṭṭantī ’’ ti idaṃ pana purimassa , pacchimassa ca kāraṇavacanaṃ .
Yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti , tasmā adhokāyova iñjati , yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti , tasmā puratopi … pe … pacchatoyevāti .
Yasmā eṇimigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti , tathā
V2.34 mahāpurisassāpi , tasmā vuttaṃ ‘‘ eṇimigasadisajaṅgho ’’ ti .Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho .
Tenāha ‘‘ na ekato ’’ tiādi .
Etenāti ‘‘ anonamanto ’’ tiādivacanena , jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho .
Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitajanā .
Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya , vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya , etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ , cakkavattinañca itare sattā khujjapakkhikā , vāmanapakkhikā cāti dasseti .
Kāmaṃ sabbāpi padumakaṇṇikā suvaṇṇavaṇṇāva , kañcanapadumakaṇṇikā pana pabhassarabhāvena tato sātisayāti
P2.50 āha ‘‘ suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehī ’’ ti .Ohitan ti samohitaṃ antogadhaṃ .
Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘ paṭicchannan ’’ ti .
Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘ jātihiṅgulakenā ’’ tiādi , svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo .
Sarīrapariyāyo idha vaṇṇa-saddoti adhippāyo .
Paṭhamavikappaṃ vatvā
M2.39 tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇa-saddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto .Tasmā padadvayenāpi suniddhantasuvaṇṇasadisachavivaṇṇoti vuttaṃ hoti .
Rajoti sukhumarajo .
Jallan ti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo .
Tenāha ‘‘ malaṃ vā ’’ ti .
Yadi vivattati , kathaṃ nhānādīnīti āha ‘‘ hatthadhovanādīnī ’’ tiādi .
Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭanavasena pavattassa āvaṭṭassa ante .
Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘ brahmā viya ujugatto ’’ ti .
Sā panāyaṃ ujugattatā avayavesu buddhippattesu daṭṭhabbā , na daharakāleti vuttaṃ ‘‘ uggatadīghasarīro bhavissatī ’’ ti .
Itaresūti ‘‘ khandhajāṇūsū ’’ ti imesu dvīsu ṭhānesu namantā purato namantīti ānetvā sambandho .
Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā .
Sūlasadisāti potthakarūpakaraṇe ṭhapitasūlapādasadisā .
Hatthapiṭṭhiādivasena satta sarīrāvayavā ussadā upacitamaṃsā etassāti sattussado .
Aṭṭhikoṭiyo
V2.35 paññāyantīti yojanā .Nigūḷhasirājālehīti lakkhaṇavacanametanti tena nigūḷhaaṭṭhikoṭīhītipi vuttameva hotīti .
Hatthapiṭṭhādīhīti
P2.51 ettha ādi -saddena aṃsakūṭakhandhakūṭānaṃ saṅgahe siddhe taṃ ekadesena dassento ‘‘ vaṭṭetvā … pe … khandhenā ’’ ti āha .‘‘ Silārūpakaṃ viyā ’’ tiādinā vā nigūḷhaaṃsakūṭatāpi vibhāvitā yevāti daṭṭhabbaṃ .
Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ , paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo .
Tenāha ‘‘ sīhassa pubbaddhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo ’’ ti .
Sīhassevāti sīhassa viya .
Dussaṇṭhitavisaṇṭhito na hotīti duṭṭhu saṇṭhito , virūpasaṇṭhito ca na hoti , tesaṃ tesaṃ avayavānaṃ ayuttabhāvena , virūpabhāvena ca saṇṭhiti upagato na hotīti attho .
Saṇṭhantīti saṇṭhahanti .
Dīghehīti aṅgulināsādīhi .
Rassehīti gīvādīhi .
Thūlehīti ūrubāhuādīhi
M2.40 .Kisehīti kesalomamajjhādīhi .
Puthulehīti akkhihatthatalādīhi .
Vaṭṭehīti jaṅghahatthādīhi .
Satapuññalakkhaṇatāya nānācittena puññacittena cittito sañjātacittabhāvo ‘‘ īdiso eva buddhānaṃ dhammakāyassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ yutto ’’ ti dasapāramīhi sajjito abhisaṅkhato ,‘‘ dānacittena puññacittenā ’’ ti vā pāṭho , dānavasena , sīlādivasena ca pavattapuññacittenāti attho .
Dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaran ti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ piṭṭhimajjhassa uparibhāgo .
Citaṃ paripuṇṇan ti aninnabhāvena citaṃ , dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ .
Uggammāti uggantvā , aninnaṃ samatalaṃ hutvāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ suvaṇṇaphalakaṃ viyā ’’ ti .
Nigrodho viya parimaṇḍaloti parimaṇḍalanigrodho viya
P2.52 parimaṇḍalo ,‘‘ nigrodhaparimaṇḍalaparimaṇḍalo ’’ ti vattabbe ekassa parimaṇḍala-saddassa lopaṃ katvā ‘‘ nigrodhaparimaṇḍalo ’’ ti vutto .Tenāha ‘‘ samakkhandhasākho nigrodho ’’ tiādi .
Na hi sabbo nigrodho parimaṇḍaloti , parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti ekassa parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘ nigrodho viya parimaṇḍalo ’’ ti .
Yāvatako assāti yāvatakvassa o-kārassa va-kārādesaṃ katvā .
Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho .
Koñcā viya dīghagalā , bakā viya vaṅkagalā
V2.36 , varāhā viya puthulagalāti yojanā .Suvaṇṇāḷiṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso .
Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā , tā etassa santīti rasaggasaggī .
Tenāti ojāya apharaṇena hīnadhātukattā te bahvābādhā honti .
Hanūti sannissayadantādhārassa samaññā , taṃ bhagavato sīhassa hanu viya , tasmā bhagavā sīhahanu .
Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa , dhammakāyassa ca upamā nāma hīnūpamāva , natthi samānūpamā , kuto adhikūpamā , tasmā ayampi hīnūpamāti dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yasmā mahāpurisassa heṭṭhimānurūpavaseneva uparimampi saṇṭhitaṃ , tasmā vuttaṃ
M2.41 ‘‘ dvepi paripuṇṇānī ’’ ti , tañca kho na sabbaso parimaṇḍalatāya , atha kho tibhāgāvasesamaṇḍalatāyāti āha ‘‘ dvādasiyā pakkhassa candasadisānī ’’ ti .Sallakkhetvāti attano lakkhaṇasatthānusārena
P2.53 upadhāretvā .Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā , na aggavaseneva .
Tenāha ‘‘ ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā ’’ ti .
Ayapaṭṭakan ti kakacaṃ adhippetaṃ .
Samā bhavissanti , na visamā , samasaṇṭhānāti attho .
Sātisayaṃ mududīghaputhulatādippakāraguṇā hutvā bhūtā jātāti pabhūtā , bha-kārassa ha-kāraṃ katvā pahūtā jivhā etassāti pahūtajivho .
Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi .
Anekākāratāya bhinnassarāpi .
Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi .
Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā , vatthūti ca akkharuppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṅgāni parato āgamissanti .
Mañjughosoti madhurassaro .
Abhinīlanettoti adhikanīlanetto , adhikatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā , na nettanīlabhāvasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘ na sakalanīlanetto ’’ tiādi .
Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena .
Nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā .
‘‘ Cakkhubhaṇḍan ti akkhidalan ’’ ti keci .
‘‘ Akkhidalavaṭuman ’’ ti aññe .
Akkhidalehi pana
V2.37 saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ .Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti .
‘‘ Adhippetan ’’ ti iminā ayamettha adhippāyo ekadesena samudāyupalakkhaṇañāyenāti dasseti .
Yasmā pakhuma-saddo loke akkhidalalomesu niruḷho , tenevāha ‘‘ mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīnī ’’ ti .
Kiñcāpi uṇṇā-saddo loke avisesato lomapariyāyo , idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘ uṇṇā loman ’’ ti .
Nalāṭavemajjhe
P2.54 jātāti nalāṭamajjhagatā jātā .Odātatāya upamā , na mudutāya
M2.42 .Uṇṇā hi tatopi sātisayaṃ mudutarā .
Tenāha ‘‘ sappi maṇḍe ’’ tiādi .
Rajatapubbuḷakan ti rajatamayatārakamāha .
Dve atthavase paṭicca vuttan ti yasmā buddhā , cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya , paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘ uṇhīsasīsā ’’ ti vuccanti , tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘ uṇhīsasīso ’’ ti idaṃ vuttaṃ .
Idāni taṃ atthadvayaṃ mahāpurise suppatiṭṭhitanti ‘‘ mahāpurisassa hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Saṇhatamatāya , suvaṇṇavaṇṇatāya , pabhassaratāya , paripuṇṇatāya ca rañño bandhauṇhīsapaṭṭo viya virocati .
Kapisīsāti dvidhābhūtasīsā .
Phalasīsāti phalitasīsā .
Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato ativiya aṭṭhitāya , patanubhāvato vā taconaddhaaṭṭhimattasīsā .
Tumbasīsāti lābusadisasīsā .
Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā .
Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena .
Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya .
Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya .