Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā
364. Pātimokkhasaṃvarāyāti
V2.250 pātimokkhabhūtasīlasaṃvarāyāti ayamettha atthoti āha ‘‘ uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā ’’ ti .‘‘ Pātimokkhasīlañhi sabbasīlato jeṭṭhakasīlan ’’ ti dīghavāpīvihāravāsi sumatthero vadati , antevāsiko panassa tepiṭakacūḷanāgatthero ‘‘ pātimokkhasaṃvaro eva sīlaṃ , itarāni pana ‘ sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī ’ ti ananujānanto indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakaṃ , ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppādanamattakaṃ , paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye ‘ ida matthan ’ ti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ , nippariyāyena pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ .
Tathā hi yassa so bhinno , so itarāni rakkhituṃ abhabbattā asīlo hoti .
Yassa pana sabbaso arogo sesānaṃ rakkhituṃ bhabbattā sampannasīlo ’’ ti vadati , tasmā itaresaṃ tassa parivārabhāvato , sabbaso ekadesena ca tadantogadhabhāvato tadeva padhānasīlaṃ nāmāti āha ‘‘ uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāyā ’’ ti .
Tattha yathā heṭṭhā papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ pucchitena bhagavatā papañcasaññānaṃ , paṭipadāya ca mūlabhūtaṃ vedanaṃ vibhajitvā paṭipadā desitā sakkassa ajjhāsayavasena saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti , evaṃ tassā eva paṭipadāya mūlabhūtampi sīlasaṃvaraṃ pucchitena bhagavatā
M2.270 yato so visujjhati , yathā ca visujjhati , tadubhayaṃ sakkassa ajjhāsayavasena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ kāyasamācārampī ’’ tiādi vuttaṃ saṃkilesadhammappahānamukhena vodānadhammapāripūrīti katvā .Sīlakathāyaṃ asevitabbakāyasamācārādikathane kāraṇaṃ vuttameva , tasmā kammapathavasenāti kusalākusalakammapathavasena .
Kammapathavasenāti ca kammapathavicāravasena
P2.341 .Kammapathabhāvaṃ apattānampi hi kāyaduccaritādīnaṃ asevitabbakādīnaṃ asevitabbakāyasamācārādibhāvo idha vuccatīti .
Paṇṇattivasenāti sikkhāpadapaṇṇattivasena .
Yato yato hi yā yā veramaṇī , tadubhayepi vibhāvento paṇṇattivasena katheti nāma .
Tenāha ‘‘ kāyadvāre ’’ tiādi .
Sikkhāpadaṃ vītikkamati etenāti sikkhāpadavītikkamo , sikkhāpadassa vītikkamanākārena pavatto akusaladhammo yaṃ , tassa asevitabbakāyasamācārāditā .
Vītikkamapaṭipakkho avītikkamo , na vītikkamati etenāti avītikkamo , sīlaṃ .
Micchā sammā ca pariyesati etāyāti pariyesanā , ājīvo , atthato paccayagavesanabyāpāro kāyavacīdvāriko .
Yadi evaṃ kasmā visuṃ gahaṇanti āha ‘‘ yasmā ’’ tiādi
V2.251 .Ariyā niddosā pariyesanā gavesanāti ariyapariyesanā , ariyehi sādhūhi pariyesitabbātipi ariyapariyesanāti .
Vuttavipariyāyato anariyapariyesanā veditabbā .
Jātidhammoti jāyanasabhāvo jāyanapakatiko .
Jarādhammoti jīraṇasabhāvo .
Byādhidhammoti byādhisabhāvo .
Maraṇadhammoti mīyanasabhāvo .
Sokadhammoti socanakasabhāvo .
Saṃkilesadhammoti saṃkilissanasabhāvo .
Puttabhariyan ti puttā ca bhariyā ca .
Esa nayo sabbattha .
Dvandekattavasena tesaṃ niddeso .
Jātarūparajatan ti ettha pana yato vikāraṃ anāpajjitvā sabbaṃ jātarūpameva hotīti jātarūpaṃ nāma suvaṇṇaṃ .
Dhavalasabhāvatāya rajatīti rajataṃ , rūpiyaṃ .
Idha pana suvaṇṇaṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci upabhogaparibhogārahaṃ ‘‘ rajatan ’’ tveva gahitaṃ vohārūpagamāsakādi .
Jātidhammā hete , bhikkhave , upadhayoti
P2.342 ete kāmaguṇūpadhayo nāma honti , te sabbepi jātidhammāti dasseti .Byādhidhammavārādīsu
M2.271 jātarūparajataṃ na gahitaṃ .Na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma santi , na sattānaṃ viya cutisaṅkhātaṃ maraṇaṃ , na soke uppajjati , cutisaṅkhātaṃ maraṇan ti ca ekabhavapariyāpannakhandhanirodho , so tassa natthi , khaṇikanirodho pana khaṇe khaṇe labbhateva .
Rāgādīhi pana saṃkilesehi saṃkilissatīti saṃkilesadhammavāre gahitaṃ jātarūpaṃ , tathā utusamuṭṭhānattā jātidhammavāre , malaṃ gahetvā jīraṇato jarādhammavāre ca .
Ariyehi na araṇīyā , pariyesanātipi anariyapariyesanā .
Idāni anesanāvasenāpi taṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Iminā nayena sukkapakkhepi attho veditabbo .
Sambhārapariyesanaṃ paharaṇavisādigavesanaṃ , payogavasena payogakaraṇaṃ tajjāvāyāmajananaṃ tādisaṃ upakkamanibbattanaṃ , pāṇātipātādiatthaṃ gamanaṃ , paccekaṃ kāla -saddo yojetabbo ‘‘ sambhārapariyesanakālato paṭṭhāya , payogakaraṇakālato paṭṭhāya , gamanakālato paṭṭhāyā ’’ ti .
Itaroti ‘‘ sevitabbo ’’ ti vuttakāyasamācārādiko .
Cittampi uppādetabbaṃ .
Tathā uppāditacitto hi sati paccayasamavāye tādisaṃ payogaṃ parakkamaṃ karonto paṭipattiyā matthakaṃ gaṇhāti .
Tenāha ‘‘ cittuppādampi kho ahaṃ , bhikkhave , kusalesu dhammesu bahupakāraṃ vadāmī ’’ ti ( ma . ni .1.84).
Idāni
V2.252 taṃ matthakappattaṃ asevitabbaṃ , sevitabbañca dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .Saṅghabhedādīnan ti ādi -saddena lohituppādanādiṃ saṅgaṇhāti .
Buddharatanasaṅgharatanupaṭṭhāneheva dhammaratanupaṭṭhānasiddhīti āha ‘‘ divasassa dvattikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasenā ’’ ti
P2.343 .Dhanuggahapesanaṃ dhanuggahapurisānaṃ uyyojanaṃ .
Ādi -saddena pañcavarayācanādiṃ saṅgaṇhāti .
‘‘ Ajātasattuṃ pasādetvā lābhuppādavasena parihīnalābhasakkārassa kulesu viññāpanan ’’ ti evamādiṃ anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ .
Pāripūriyāti pāripūriatthaṃ .
Aggamaggaphalavaseneva hi sevitabbānaṃ pāripūrīti tadatthaṃ sabbā pubbabhāgapaṭipadā , pātimokkhasaṃvaropi aggamaggeneva paripuṇṇo
M2.272 hotīti tadatthaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ vatvā nigamento ‘‘ pātimokkho … pe … hotī ’’ ti āha .