Nidānavaṇṇanā
331. Udānan ti
P2.295V2.214M2.232 raññā okkākena jātisambhedaparihāranimittaṃ pavattitaṃ udānaṃ paṭicca .Ekopi janapado ruḷhisaddena ‘‘ sakkā ’’ ti vuccatīti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ mahānidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ .
Aropiteti kenaci aropite .
Āvaraṇenāti setunā .
Bandhāpetvāti paṃsupalāsapāsāṇamattikākhaṇḍādīhi āḷiṃ thiraṃ kārāpetvā .
‘‘ Jātiṃ ghaṭṭetvā kalahaṃ vaḍḍhayiṃsū ’’ ti saṅkhepena vuttamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ koliyakammakarā vadantī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tīṇi jātakānīti phandanajātakapathavīundriyajātakalaṭukikajātakāni dve jātakānīti rukkhadhamma vaṭṭakajātakāni .
Tenāti bhagavatā .
Kalahakāraṇabhāvoti kalahakāraṇassa atthibhāvo .
Aṭṭhāneti akāraṇe .
Veraṃ katvāti virodhaṃ uppādetvā .
‘‘ Kuṭhārihattho puriso ’’ tiādinā phandanajātakaṃ kathesi .
‘‘ Duddubhāyati bhaddante ’’ tiādinā pathavīundriyajātakaṃ kathesi .
‘‘ Vandāmi taṃ kuñjarā ’’ tiādinā laṭukikajātakaṃ kathesi .
‘‘ Sādhū
V2.215 sambahulā ñātī ;api rukkhā araññajā ;
Vāto vahati ekaṭṭhaṃ , brahantampi vanappatin ’’ ti .
–
Ādinā rukkhadhammajātakaṃ kathesi .
‘‘ Sammodamānā
P2.296 gacchanti , jālaṃ ādāya pakkhino ;Yadā te vivadissanti , tadā ehinti me vasan ’’ ti .
–
Ādinā vaṭṭakajātakaṃ kathesi .
‘‘ Attadaṇḍā
M2.233 bhayaṃ jātaṃ , janaṃ passatha medhagaṃ ;Saṃvegaṃ kittayissāmi , yathā saṃvijitaṃ mayā ’’ ti .( su . ni .1.941);
Ādinā attadaṇḍasuttaṃ kathesi .
Taṃtaṃpalobhanakiriyā kāyavācāhi parakkamantiyo ‘‘ ukkaṇṭhantū ’’ ti sāsanaṃ pesenti .
Kuṇāladaheti kuṇāladahatīre patiṭṭhāya .
Pucchitapucchitaṃ kathesi ( jā .2. kuṇālajātaka )‘‘ anukkamena kuṇālasakuṇarājassa pucchanappasaṅgena kuṇālajātakaṃ kathessāmī ’’ ti .
Anabhiratiṃ vinodesi itthīnaṃ dosadassanamukhena kāmānaṃ ādīnavokārasaṃkilesavibhāvanena .
Kosajjaṃ vidhamitvā purisathāmaparibrūhanena ‘‘ uttamapurisasadisehi no bhavituṃ vaṭṭatī ’’ ti uppannacittā .
Avissaṭṭhakammantāti arativinodanato paṭṭhāya avissaṭṭhasamaṇakammantā , aparicattakammaṭṭhānāti attho .
Nisīdituṃ vaṭṭatīti bhagavā cintesīti yojanā .
Paduminiyan ti padumassare .
Vikasiṃsu guṇagaṇavibodhena .
‘‘ Ayaṃ imassa … pe … na kathesī ’’ ti iminā sabbepi te bhikkhū tāvadeva paṭipāṭiyā āgatattā aññamaññassa lajjamānā
V2.216 attanā paṭividdhavisesaṃ bhagavato nārocesunti dasseti .‘‘ Khīṇāsavānan ’’ tiādinā tattha kāraṇamāha .
Osīdamatteti bhagavato santikaṃ upagatamatte .
Ariyamaṇḍaleti ariyasamūhe .
Pācīnayugandharaparikkhepatoti yugandharapabbatassa pācīnaparikkhepato , na bāhirakehi uccamānaudayapabbatato .
Rāmaṇeyyakadassanatthan ti buddhuppādapaṭimaṇḍitattā visesato ramaṇīyassa lokassa ramaṇīyabhāvadassanatthaṃ .
Ullaṅghitvāti
P2.297 uṭṭhahitvā .Evarūpe khaṇe laye muhutteti yathāvutte candamaṇḍalassa uṭṭhitakkhaṇe uṭṭhitavelāyaṃ uṭṭhitamuhutteti uparūpari kālassa vaḍḍhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ .
Tathā
M2.234 tesaṃ bhikkhūnaṃ jātiādivasena bhagavato anurūpaparivāritaṃ dassento ‘‘ tatthā ’’ ti ādimāha .Samāpannadevatāti āsannaṭṭhāne jhānasamāpatti samāpannadevatā .
Caliṃsūti uṭṭhahiṃsu .
Kosamattaṃ ṭhānaṃ saddantaraṃ .
Jambudīpe kira ādito tesaṭṭhimattāni nagarasahassāni uppannāni , tathā dutiyaṃ , tathā tatiyaṃ , taṃ sandhāyāha ‘‘ tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassesū ’’ ti .
Te pana sampiṇḍetvā satasahassato paraṃ asītisahassāni , navasahassāni ca honti .
Navanavutiyā doṇamukhasatasahassesūti navasatasahassādhikesu navutisatasahassesu doṇamukhesu .
Doṇamukhan ti ca mahānagarassa āyuppattiṭṭhānabhūtaṃ pādanagaraṃ vuccati .
Channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassesūti chakoṭiadhikanavutikoṭisatasahassapaṭṭanesu .
Tambapaṇṇidīpādīsu chapaṇṇāsāya ratanākaresu .
Evaṃ pana nagaradoṇimukhapaṭṭanaratanākarādivibhāgena kathanaṃ taṃtaṃadhivatthāya vasantīnaṃ devatānaṃ bahubhāvadassanatthaṃ .
Yadi dasasahassacakkavāḷesu devatā sannipatitā , atha kasmā pāḷiyaṃ ‘‘ dasahi ca lokadhātūhī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ dasasahassa … pe … adhippetā ’’ ti , tena sahassilokadhātu idha ‘‘ ekā lokadhātū ’’ ti vuttāti veditabbaṃ .
Lohapāsādeti ādito kate lohapāsāde .
Brahmaloketi heṭṭhime brahmaloke .
Yadi tā devatā evaṃ nirantarā , pacchā āgatānaṃ okāso eva na bhaveyyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ yathā kho panā ’’ tiādi .
Suddhāvāsakāyaṃ upapannā suddhāvāsakāyikā , tāsaṃ pana yasmā suddhāvāsabhūmi nivāsaṭṭhānaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ suddhāvāsavāsīnan ’’ ti .
Āvāsāti āvāsanaṭṭhānabhūtā
P2.298V2.217 , devatā pana orambhāgiyānaṃ , itaresañca saṃyojanānaṃ samucchindanena suddho āvāso etesanti suddhāvāsā . 332. Puratthimacakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ otari aññattha okāsaṃ alabhamāno .
Evaṃ sesāpi .
Buddhānaṃ abhimukhamaggo buddhavīthi .
Yāva cakkavāḷā ottharituṃ ovarituṃ na sakkā .
Pahaṭabuddhavīthiyāvāti buddhānaṃ santikaṃ upasaṅkamantehi tehi devabrahmehi vaḷañjitavīthiyāva .
Samiti saṅgati sannipāto samayo , mahanto samayo mahāsamayoti āha ‘‘ mahāsamūho ’’ ti
M2.235 .Pavaddhaṃ vanaṃ pavanan ti āha ‘‘ vanasaṇḍo ’’ ti .
Devaghaṭāti devasamūhā .
Samādahaṃsūti samādahitaṃ lokuttarasamādhinā suṭṭhu appitaṃ akaṃsu , yathāsamāhitaṃ pana samādhinā yojitaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘ samādhinā yojesun ’’ ti .
Sabbesaṃ gomuttavaṅkādīnaṃ dūrasamūhanitattā sabbe … pe … akariṃsu .
Nayati asse etehīti nettāni , yottāni .
Avīthipaṭipannānaṃ assānaṃ vīthipaṭipādanaṃ rasmiggahaṇena pahotīti ‘‘ sabbayottāni gahetvā acodento ’’ ti vatvā taṃ pana acodanaṃ avāraṇaṃ evāti āha ‘‘ acodento avārento ’’ ti .
Yathā khīlaṃ bhittiyaṃ vā bhūmiyaṃ vā ākoṭitaṃ dunnīharaṇaṃ , yathā ca palighaṃ nagarappavesanivāraṇaṃ , yathā ca indakhīlaṃ gambhīranemi sunikhātaṃ dunnīharaṇaṃ , evaṃ rāgādayo sattasantānato dunnīharaṇā , nibbānanagarappavesanivāraṇā cāti te ‘‘ khīlaṃ , palighaṃ , indakhīlan ’’ ti ca vuttā .
Taṇhāejāya abhāvena anejā paramasantuṭṭhabhāvena cātuddisattā appaṭihatacārikaṃ caranti .
Gatāseti gatā eva , na pana gamissanti pariniṭṭhitasaraṇagamanattāti
P2.299 .Lokuttarasaraṇagamanaṃ adhippetanti āha ‘‘ nibbematikasaraṇagamanena gatā ’’ ti .
Te hi niyamena apāyabhūmiṃ na gamissanti , devakāyañca paripūressanti .
Ye pana lokiyena saraṇagamanena buddhaṃ saraṇaṃ gatāse , na te gamissanti apāyabhūmiṃ , sati ca paccayantarasamavāye pahāya mānusaṃ dehaṃ , devakāyaṃ paripūressantīti ayamettha attho .