Yamakasālavaṇṇanā
198. Evaṃ
P2.224 taṃ kusinārāyaṃ hotīti yathā anurādhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ , evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāyaṃ hoti .Tasmāti yasmā nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti ‘‘ upavattanan ’’ ti vuccati , taṃ sālapantibhāvena ṭhitaṃ sālavanaṃ .
Antarenāti vemajjhe .
Tassa kira mañcakassāti tattha paññapiyamānassa tassa mañcakassa .
Tatrāpi … pe … eko pādabhāgassa , tasmā ‘‘ antarena yamakasālānan ’’ ti vuttaṃ .
Saṃsibbitvāti aññamaññaāsattaviṭapasākhatāya saṃsibbitvā viya .
‘‘ Ṭhitasākhā ’’ tipi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ .
Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘ uttarasīsakaṃ mañcakaṃ
V2.156 paññapehī ’’ ti vuttaṃ , taṃ pacchimadassanaṃ daṭṭhuṃ āgatānaṃ devatānaṃ daṭṭhuṃ yogyatāvasena vuttaṃ .Keci pana ‘‘ uttaradisāvilokanamukhaṃ pubbadisāsīsakaṃ katvā mañcakaṃ paññapehīti attho ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ .
Ete nāgānamuttamāti ete gottato gocariādināmakā hatthināgesu balena seṭṭhatamā .
Majjhimaṭṭhakathāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.148) pana keci hatthino ito aññathā āgatā , so pana nesaṃ nāmamattakato bhedo daṭṭhabbo .
Paribhuttakālato paṭṭhāya … pe … parikkhayaṃ gataṃ ,‘‘ na pana paribhuttappaccayā ’’ ti heṭṭhā vuttanayeneva attho daṭṭhabbo .
Caṅgavāreti ūmiyaṃ .
Katokāsassa kammassa vasena yathāsamuṭṭhito rogo ārogyaṃ abhimaddatīti katvā etamatthaṃ dassento ‘‘ viyā ’’ ti vuttaṃ .
Yasmā bhagavā heṭṭhā vuttanayena
P2.225 kappaṃ , kappāvasesaṃ vā ṭhātuṃ samattho eva , tattakaṃ kālaṃM2.175 ṭhāne payojanābhāvato āyusaṅkhāre ossajjitvā tādisassa kammassa okāsaṃ adāsi , tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘ viyā ’’ tipi vattuṃ yujjatiyeva .Kusalaṃ kātabbaṃ maññissanti ‘‘ evaṃ mahapphalaṃ , evaṃ mahānisaṃsaṃ , mahānubhāvañca taṃ kusalan ’’ ti .
Ekassāpi sattassa vaṭṭadukkhavūpasamo buddhānaṃ garutaro hutvā upaṭṭhāti atidullabhabhāvato , tasmā ‘‘ aparampi passatī ’’ tiādi vuttaṃ , svāyamattho māgaṇḍiyasuttena ( su . ni .841) dīpetabbo .
Tatiyaṃ pana kāraṇaṃ sattānaṃ uppajjanakaanatthapariharaṇanti taṃ dassento puna ‘‘ aparampi passatī ’’ tiādimāha .
Sīhaseyyan ti .
Ettha sayanaṃ seyyā , sīhassa viya seyyā sīhaseyyā , taṃ sīhaseyyaṃ .
Atha vā sīhaseyyan ti seṭṭhaseyyaṃ , yadidaṃ atthadvayaṃ parato āgamissati .
‘‘ Vāmena passena sentī ’’ ti evaṃ vuttā kāmabhogiseyyā , dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi dakkhiṇahatthassa sarīraggahaṇādiyogakkhamato , purisavasena cetaṃ vuttaṃ .
Ekena
V2.157 passena sayituṃ na sakkonti dukkhuppattito .Ayaṃ sīhaseyyāti ayaṃ evaṃ vuttā sīhaseyyā .
‘‘ Tejussadattā ’’ ti iminā sīhassa abhīrubhāvaṃ dasseti .
Bhīrukā hi sesamigā attano āsayaṃ pavisitvā santāsapubbakaṃ yathā tathā sayanti , sīho pana abhīrubhāvato satokārī bhikkhu viya satiṃ upaṭṭhāpetvāva sayati .
Tenāha ‘‘ purimapāde ’’ tiādi .
Dakkhiṇe purimapāde vāmassa purimapādassa ṭhapanavasena dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā .
Pacchimapādeti dve pacchimapāde .
Vuttanayeneva idhāpi ekasmiṃ ṭhāne pādaṭṭhapanaṃ veditabbaṃ , ṭhitokāsasallakkhaṇaṃ abhīrubhāveneva .
‘‘ Sīsaṃ pana ukkhipitvā ’’ tiādinā vuttā sīhakiriyā anutrāsapabujjhanaṃ
P2.226 viya abhīrubhāvasiddhā dhammatāvasenevāti veditabbā .Sīhavijambhitavijambhanaṃ ativelaṃ ekākārena ṭhapitānaṃ sarīrāvayavānaṃ gamanādikiriyāsu yogyabhāvāpādanatthaṃ .
Tikkhattuṃ sīhanādanadanaṃ appesakkhamigajātapariharaṇatthaṃ .
Seti
M2.176 abyāvaṭabhāvena pavattati etthāti seyyā , catutthajjhānameva seyyā catutthajjhānaseyyā .Kiṃ pana taṃ catutthajjhānanti ?
Ānāpānacatutthajjhānaṃ , tato hi vuṭṭhahitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā bhagavā anukkamena aggamaggaṃ adhigantvā tathāgato jātoti .
‘‘ Tayidaṃ padaṭṭhānaṃ nāma , na seyyā , tathāpi yasmā ‘ catutthajjhānā vuṭṭhahitvā samanantarā bhagavā parinibbāyī ’ ti ( dī . ni .2.219) vakkhati , tasmā lokiyacatutthajjhānasamāpatti eva tathāgataseyyā ’’ ti keci , evaṃ sati parinibbānakālikāva tathāgataseyyāti āpajjati , na ca bhagavā lokiyacatutthajjhānasamāpajjanabahulo vihāsi .
Aggaphalavasena pavattaṃ panettha catutthajjhānaṃ veditabbaṃ .
Tattha yathā sattānaṃ niddupagamanalakkhaṇā seyyā bhavaṅgacittavasena hoti , sā ca nesaṃ paṭhamajātisamanvayā yebhuyyavuttikā , evaṃ bhagavato ariyajātisamanvayaṃ yebhuyyavuttikaṃ aggaphalabhūtaṃ catutthajjhānaṃ ‘‘ tathāgataseyyā ’’ ti veditabbaṃ .
Sīhaseyyā nāma seṭṭhaseyyāti āha ‘‘ uttamaseyyā ’’ ti .
Natthi etissā uṭṭhānanti anuṭṭhānā , seyyā , taṃ anuṭṭhānaseyyaṃ .
‘‘ Ito uṭṭhahissāmī ’’ ti manasikārassa abhāvato ‘‘ uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā ’’ ti na vuttaṃ .
Etthāti etasmiṃ anuṭṭhānaseyyupagamane .
Kāyavasena anuṭṭhānaṃ , na cittavasena , cittavasena ca anuṭṭhānaṃ nāma niddupagamananti
P2.227 tadabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ niddāvasenā ’’ tiādi vuttaṃ .Bhavaṅgassāti niddupagamanalakkhaṇassa bhavaṅgassa .
Sabbapāliphullāti
V2.158 sabbatthakameva vikasanavasena phullā , na ekadesavikasanavasena .Tenāha ‘‘ sabbe samantato pupphitā ’’ ti .
Ekacchannāti samphullapupphehi ekākārena sabbattheva chāditā .
Ullokapadumānīti heṭṭhā olokentāni viya tiṭṭhanapadumāni .
Morapiñchakalāpo viya pañcavaṇṇapupphasañchāditattā .
Nandapokkharaṇīsambhavānīti nandapokkharaṇītīrasambhavāni .
Mahātumbamattan ti āḷhakamattaṃ .
Paviṭṭhānīti khittāni .
Sarīrameva okirantīti sarīrameva ajjhokiranti .
Devatānaṃ
M2.177 upakappanacandanacuṇṇānīti saṭṭhipi paññāsampi yojanāni vāyanakasetavaṇṇacandanacuṇṇāni .Dibbagandhajālacuṇṇānīti dibbagandhadibbacuṇṇāni .
Haritālaañjanacuṇṇādīni pi dibbāni paramasugandhāni evāti veditabbāni .
Tenevāha ‘‘ sabbadibbagandhavāsavikatiyo ’’ ti .
Ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjanti mahābhinikkhamanakāle viya .
Tāti devatā .
Ganthamānā vāti mālaṃ racantiyo eva .
Apariniṭṭhitā vāti yathādhippāyaṃ pariyositā eva .
Hatthena hatthan ti attano hatthena parassa hatthaṃ .
Gīvāya gīvan ti kaṇṭhagāhavasena attano gīvāya parassa gīvaṃ .
Gahetvāti āmasitvā .
Mahāyaso mahāyasoti āmeḍitavasena aññamaññaṃ ālāpavacanaṃ .
199. Mahantaṃ ussāhan ti tathāgatassa pūjāsakkāravasena pavattiyamānaṃ mahantaṃ ussāhaṃ disvā .
Sāyeva
P2.228 pana paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā eva .Anucchavikattāti adhigantabbassa navavidhalokuttaradhammassa anurūpattā .
Sīlan ti cārittasīlamāha .
Ācārapaññattīti cārittasīlaṃ .
Yāva gotrabhutoti yāva gotrabhuñāṇaṃ , tāva pavattetabbā samathavipassanā sammāpaṭipadā .
Idāni taṃ sammāpaṭipadaṃ byatirekato , anvayato ca vibhāvetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Jinakāḷasuttan ti jinamahāvaḍḍhakinā ṭhapitaṃ vajjetabbagahetabbadhammasandassanakāḷasuttaṃ sikkhāpadamariyādaṃ , upāsakopāsikāvāresu
V2.159 ‘‘ gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karotī ’’ ti vacanaṃ cārittasīlapakkhe ṭhapetvā karaṇaṃ sandhāya vuttaṃ , tena bhikkhubhikkhunīnampi tathākaraṇaṃ anuññātamevāti daṭṭhabbaṃ .Ayañhīti dhammānudhammapaṭipadaṃ sandhāya vadati .