Issues
Select Version
Mahāvaggaṭīkā
Mahāvaggaṭīkā

Āyatanapabbavaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Āyatanapabbavaṇṇanā

384. Chasu ajjhattikabāhiresūti ‘‘ chasu ajjhattikesu chasu bāhiresū ’’ ti ‘‘ chasū ’’ ti padaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ .
Kasmā panetāni ubhayāni chaḷeva vuttāni ?
Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato .
Cakkhuviññāṇavīthiyā pariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ , rūpāyatanameva ca ārammaṇaṃ , tathā itarāni itaresaṃ , chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesoP2.405 uppattidvāraṃ , asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇaṃ .
Cakkhatīti cakkhu , rūpaṃ assādeti , vibhāveti cāti attho .
Suṇātīti sotaṃ .
Ghāyatīti ghānaṃ .
Jīvitanimittatāya raso jīvitaṃ , taṃ jīvitaṃ avhāyatīti jivhā .
Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattidesoti kāyo .
Munāti ārammaṇaṃ vijānātīti mano .
Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ .
Sappati attano paccayehi harīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti saddo .
Gandhayati attano vatthuṃ sūcetīti gandhoM2.321 .
Rasanti taṃ sattā assādentīti raso .
Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ .
Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā .
Sabbāni pana āyānaṃ tananādiatthena āyatanāni .
Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi .2.510,511,512; visuddhi . ṭī .2.510) vuttanayeneva veditabbo .
CakkhuñcaV2.297 pajānātīti ( dī . ni .2.384; ma . ni .1.117) ettha cakkhu nāma pasādacakkhu , na sasambhāracakkhu , nāpi dibbacakkhuādikanti āha cakkhupasādan ti .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo ’’ ti .( Dha . sa .596) ca -saddo vakkhamānatthasamuccayattho .
Yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti aviparītassa attano rasassa ceva lakkhaṇassa ca vasena , rūpesu āviñchanakiccassa ceva rūpābhighātārahabhūtapasādalakkhaṇassa ca daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇassa ca vasenāti attho .
Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti yāthāvasarasavasena ceva lakkhaṇavasena ca , yāthāvasarasotiP2.406 ca aviparītasabhāvo veditabbo .
So hi rasīyati aviraddhapaṭivedhavasena assādīyati ramīyatīti ‘‘ raso ’’ ti vuccati , tasmā salakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti .
Lakkhaṇavasenāti aniccādisāmaññalakkhaṇavasena .
‘‘ Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.204,400; ma . ni .3.421,425,426; saṃ . ni .2.43,45;2.4.60) samuditāniyeva rūpāyatanāni cakkhuviññāṇuppattihetu , na visuṃ visunti imassa atthassa jotanatthaṃ ‘‘ rūpe cā ’’ ti puthuvacanaggahaṇaṃ , tāya eva ca desanāgatiyā kāmaṃ idhāpi ‘‘ rūpe ca pajānātī ’’ ti vuttaṃ , rūpabhāvasāmaññena pana sabbaṃ ekajjhaṃ gahetvā bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañcāti ekavacanavasena attho .
Sarasalakkhaṇa vasenāti cakkhuviññāṇassa visayabhāvakiccassa vasena ceva cakkhupaṭihananalakkhaṇassa vasena cāti yojetabbaṃ .
Ubhayaṃ paṭiccāti cakkhuṃ upanissayapaccayavasena paccayabhūtaṃ , rūpe ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasena paccayabhūte ca paṭicca .
Kāmaṃ ayaṃ suttantasaṃvaṇṇanā , nippariyāyakathā nāma abhidhammasannissitā evāti abhidhammanayeneva saṃyojanāni dassento ‘‘ kāmarāga … pe … avijjāsaṃyojanan ’’ tiM2.322 āha .
Tattha kāmesu rāgo , kāmo ca so rāgo cāti vā kāmarāgo .
So eva bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ .
Ayañhi yassa saṃvijjati , taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojeti bandhati iti dukkhena sattaṃ , bhavādike vā bhavantarādīhi , kammunā vā vipākaṃ saṃyojeti bandhatīti saṃyojanaṃ .
Evaṃ paṭighasaṃyojaṃādīnampi yathārahamattho vattabbo .
Sarasalakkhaṇavasenāti ettha pana sattassa vaṭṭato anissajjanasaṅkhātassa attano kiccassa ceva yathāvuttabandhanasaṅkhātassa lakkhaṇassa ca vasenāti yojetabbaṃ .
BhavassādadiṭṭhissādanivattanatthaṃP2.407 kāmassāda ggahaṇaṃ .
Assādayatoti abhiramantassa .
AbhinandatotiV2.298 sappītikataṇhāvasena nandantassa .
Padadvayenāpi balavato kāmarāgassa paccayabhūtā kāmarāguppatti vuttā .
Esa nayo sesesupi .
Aniṭṭhārammaṇeti ettha ‘‘ āpāthagate ’’ ti vibhattivipariṇāmanavasena ‘‘ āpāthagatan ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Etaṃ ārammaṇan ti etaṃ evaṃsukhumaṃ evaṃdubbibhāgaṃ ārammaṇaṃ .
‘‘ Niccaṃ dhuvan ’’ ti idaṃ nidassanamattaṃ .
‘‘ Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhato ’’ ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo .
Paṭhamāya sakkāyadiṭṭhiyā anurodhavasena ‘‘ satto nu kho ’’ ti , itarāya anurodhavasena ‘‘ sattassa nu kho ’’ ti vicikicchato .
Attattaniyādigāhānugatā hi vicikicchā diṭṭhiyā asati abhāvato .
Bhavaṃ patthentassāti ‘‘ īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ , tasmā āyatimpi ediso , ito vā uttaritaro sampattibhavo bhaveyyā ’’ ti bhavaṃ nikāmentassa .
Evarūpan ti evarūpaṃ rūpaṃ .
Taṃsadise hi tabbohāravasenevaṃ vuttaṃ .
Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘ sā eva tittirī , tāni eva osadhānī ’’ ti .
Usūyatoti usūyaṃ issaṃ uppādayato .
Aññassa maccharāyatoti aññena asādhāraṇabhāvakaraṇena macchariyaṃ karoto .
Sabbeheva yathāvuttehi navahi saṃyojanehi .
Tañca kāraṇan ti subhanimittapaṭighanimittādivibhāgaṃ iṭṭhāniṭṭhādirūpārammaṇañceva tajjāyonisomanasikārañcātiP2.408 tassa tassa saṃyojanassa kāraṇaṃ .
Avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ taṃ sandhāya ‘‘ appahīnaṭṭhena uppannassā ’’ ti vuttaṃ .
Vattamānuppannatā samudācāraggahaṇeneva gahitā .
Yena kāraṇenāti yena vipassanāsamathabhāvanāsaṅkhātena kāraṇenaM2.323 .
Tañhi tassa tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca pahānakāraṇaṃ .
Issāmacchariyānaṃ apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhatā vuttā .
Yadi evaṃ ‘‘ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī ’’ ti ( a . ni .4.241) suttapadaṃ kathanti ?
Taṃ suttantapariyāyena vuttaṃ .
Yathānulomasāsanā hi suttantadesanā , ayaṃ pana abhidhammanayena saṃvaṇṇanāti nāyaṃ dosoti .
Oḷārikassāti thūlassa , yato abhiṇhasamuppattipariyuṭṭhānatibbatāva hoti .
Aṇusahagatassāti vuttappakārābhāvena aṇubhāvaṃ sukhumabhāvaṃ gatassa .
Uddhaccasaṃyojanassapettha anuppādo vuttoyevāti daṭṭhabbo yathāvuttasaṃyojanehi avinābhāvato .
Ekatthatāya sotādīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇavasena pajānanā , tappaccayānaṃ saṃyojanānaṃ uppādādipajānanā ca vuttanayeneva veditabbāti dassento ‘‘ eseva nayo ’’ ti atidisati .
Attano vā dhammesūti attano ajjhattikāyatanadhammesu , attano ubhayadhammesu vā .
Imasmiṃ pakkhe ajjhattikāyatanapariggaṇhanenāti ajjhattikāyatanapariggaṇhanamukhenāti attho .
EvañcaV2.299 anavasesato saparasantānesu āyatanānaṃ pariggaho siddho hoti .
ParassaP2.409 vā dhammesūti etthāpi eseva nayo .
Rūpāyatanassāti aḍḍhekādasappabhedassa rūpasabhāvassa āyatanassa rūpakkhandhe ‘‘ vuttanayena nīharitabbo ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ .
Sesakkhandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu .
Vuttanayenāti iminā atidesena rūpakkhandhe ‘‘ āhārasamudayā ’’ ti viññāṇakkhandhe ‘‘ nāmarūpasamudayā ’’ ti sesakhandhesu ‘‘ phassasamudayā ’’ ti imaṃ visesaṃ vibhāveti , itaraṃ pana sabbattha samānanti khandhapabbe viya āyatanapabbepi lokuttaranivattanaṃ pāḷiyaṃ gahitaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘ lokuttaradhammā na gahetabbā ’’ ti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .