8. Sakkapañhasuttavaṇṇanā
Nidānavaṇṇanā
344. Evaṃ
P3.697V2.260M2.290 me sutan ti sakkapañhasuttaṃ .
Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmoti so kira gāmo ambasaṇḍānaṃ avidūre niviṭṭho , tasmā ‘‘ ambasaṇḍā ’’ tveva vuccati .
Vediyake pabbateti so kira pabbato pabbatapāde jātena maṇivedikāsadisena nīlavanasaṇḍena samantā parikkhitto , tasmā ‘ vediyakapabbato ’ tveva saṅkhyaṃ gato .
Indasālaguhāyan ti pubbepi sā dvinnaṃ pabbatānaṃ antare guhā , indasālarukkho cassā dvāre , tasmā ‘ indasālaguhā ’ ti saṅkhyaṃ gatā .
Atha naṃ kuṭṭehi parikkhipitvā dvāravātapānāni yojetvā supariniṭṭhitasudhākammamālākammalatākammavicittaṃ leṇaṃ katvā bhagavato adaṃsu .
Purimavohāravasena pana ‘‘ indasālaguhā ’’ tveva naṃ sañjānanti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘ indasālaguhāyan ’ ti .Ussukkaṃ udapādīti dhammiko ussāho uppajji .
Nanu ca esa abhiṇhadassāvī bhagavato , na so devatāsannipāto nāma atthi , yatthāyaṃ na āgatapubbo , sakkena sadiso appamādavihārī devaputto nāma natthi .
Atha kasmā buddhadassanaṃ anāgatapubbassa viya assa ussāho udapādīti ?
Maraṇabhayena santajjitattā .
Tasmiṃ kirassa samaye āyu parikkhīṇo , so pañca pubbanimittāni disvā ‘‘ parikkhīṇo
P3.698 dāni me āyū ’’ ti aññāsi .
Yesañca devaputtānaṃ maraṇanimittāni āvi bhavanti , tesu ye parittakena puññakammena devaloke nibbattā , te ‘‘ kuhiṃ nu kho idāni nibbattissāmā ’’ ti bhayaṃ santāsaṃ āpajjanti .
Ye katabhīruttānā bahuṃ puññaṃ katvā nibbattā , te attanā dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ bhāvitabhāvanañca āgamma ‘‘ uparidevaloke sampattiṃ anubhavissāmā ’’ ti na bhāyanti .
SakkoV2.261 pana devarājā pubbanimittāni disvā dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ , yojanasahassubbedhaṃ vejayantaṃ , tiyojanasatikaṃ sudhammadevasabhaṃ , yojanasatubbedhaṃ pāricchattakaṃ , saṭṭhiyojanikaṃ paṇḍukambalasilaṃ , aḍḍhatiyā nāṭakakoṭiyo dvīsu devalokesu devaparisaṃ , nandanavanaṃ , cittalatāvanaṃM2.291 , missakavanaṃ , phārusakavananti etaṃ sabbasampattiṃ oloketvā ‘‘ nassati vata bho me ayaṃ sampattī ’’ ti bhayābhibhūto ahosi .
Tato ‘‘ atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā lokapitāmaho mahābrahmā vā , yo me hadayanissitaṃ sokasallaṃ samuddharitvā imaṃ sampattiṃ thāvaraṃ kareyyā ’’ ti olokento kañci adisvā puna addasa ‘‘ mādisānaṃ satasahassānampi uppannaṃ sokasallaṃ sammāsambuddho uddharituṃ paṭibalo ’’ ti .
Athevaṃ parivitakkentassa tena kho pana samayena sakkassa devānamindassa ussukkaṃ udapādi bhagavantaṃ dassanāya .Kahaṃ nu kho bhagavā etarahi viharatīti katarasmiṃ janapade kataraṃ nagaraṃ upanissāya kassa paccaye paribhuñjanto kassa amataṃ dhammaṃ desayamāno viharatīti .
Addasā khoti addakkhi paṭivijjhi .
Mārisāti piyavacanametaṃ , devatānaṃ pāṭiyekko vohāro .
Niddukkhātipi vuttaṃ hoti .
Kasmā panesa deve āmantesi ?
Sahāyatthāya .
Pubbe kiresa bhagavati saḷalaghare viharante ekakova dassanāya agamāsi .
Satthā ‘‘ aparipakkaṃ tāvassa ñāṇaṃ , katipāhaṃ pana atikkamitvā mayi indasālaguhāyaṃ viharante pañca pubbanimittāni disvā maraṇabhayabhīto dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā cuddasa pañhe pucchitvā upekkhāpañhavissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatī ’’ ti cintetvā okāsaṃ nākāsi .
So ‘‘ mama pubbepi
P3.699 ekakassa gatattā satthārā okāso na kato , addhā me natthi maggaphalassa upanissayo , ekassa pana upanissaye sati cakkavāḷapariyantāyapi parisāya bhagavā dhammaṃ desetiyeva .
Avassaṃ kho pana dvīsu devalokesu kassaci devassa upanissayo bhavissati , taṃ sandhāya satthā dhammaṃ desessati .
Taṃ sutvā ahampi attano domanassaṃ vūpasamessāmī ’’ ti cintetvā sahāyatthāya āmantesi .Evaṃ bhaddaṃ tavāti kho devā tāvatiṃsāti evaṃ hotu mahārāja , gacchāma bhagavantaṃ dassanāya , dullabho buddhuppādo , bhaddaṃ tava , yo tvaṃ ‘‘ pabbatakīḷaṃ nadīkīḷaṃ gacchāmā ’’ ti avatvā
V2.262 amhe evarūpesu ṭhānesu niyojesīti .
Paccassosun ti tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchiṃsu . 345. Pañcasikhaṃ
M2.292 gandhabbadevaputtaṃ āmantesīti deve tāva āmantetu , imaṃ kasmā visuṃ āmantesi ?
Okāsakaraṇatthaṃ .
Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ dvīsu devalokesu devatā gahetvā dhurena paharantassa viya satthāraṃ upasaṅkamituṃ na yuttaṃ , ayaṃ pana pañcasikho dasabalassa upaṭṭhāko vallabho icchiticchitakkhaṇe gantvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ suṇāti , imaṃ purato pesetvā okāsaṃ kāretvā iminā katokāse upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissāmī ’’ ti okāsakaraṇatthaṃ āmantesi .Evaṃ bhaddaṃ tavāti so ‘‘ evaṃ mahārāja , hotu , bhaddaṃ tava , yo tvaṃ maṃ ‘ ehi , mārisa , uyyānakīḷādīni vā naṭasamajjādīni vā dassanāya gacchāmā ’ ti avatvā ‘ buddhaṃ passissāma , dhammaṃ sossāmā ’ ti vadasī ’’ ti daḷhataraṃ upatthambhento devānamindassa vacanaṃ paṭissutvā anucariyaṃ sahacaraṇaṃ ekato gamanaṃ upāgami .
Tattha beluvapaṇḍun ti beluvapakkaṃ viya paṇḍuvaṇṇaṃ .
Tassa kira sovaṇṇamayaṃ pokkharaṃ , indanīlamayo daṇḍo , rajatamayā tantiyo , pavāḷamayā veṭhakā , vīṇāpattakaṃ gāvutaṃ , tantibandhanaṭṭhānaṃ gāvutaṃ , upari daṇḍako gāvutanti tigāvutappamāṇā vīṇā .
Iti so taṃ vīṇaṃ ādāya samapaññāsamucchanā mucchetvā agganakhehi paharitvā madhuraṃ gītassaraṃ nicchāretvā sesadeve sakkassa gamanakālaṃ
P3.700 jānāpento ekamantaṃ aṭṭhāsi .
Evaṃ tassa gītavāditasaññāya sannipatite devagaṇe atha kho sakko devānamindo … pe … vediyake pabbate paccuṭṭhāsi . 346. Atiriva obhāsajātoti aññesu divasesu ekasseva devassa vā mārassa vā brahmuno vā obhāsena obhāsajāto hoti , taṃdivasaṃ pana dvīsu devalokesu devatānaṃ obhāsena atiriva obhāsajāto ekapajjoto sahassacandasūriyauggatakālasadiso ahosi .
Parito gāmesu manussāti samantā gāmesu manussā .
Pakatisāyamāsakāleyeva kira gāmamajjhe dārakesu kīḷantesu tattha sakko agamāsi , tasmā manussā passitvā evamāhaṃsu .
Nanu ca majjhimayāme devatā bhagavantaṃ upasaṅkamanti , ayaṃ kasmā
M2.293 paṭhamayāmassāpi purimabhāgeyeva āgatoti ?
Maraṇabhayeneva tajjitattā .Kiṃsu nāmāti kiṃsu nāma bho etaṃ , ko nu kho ajja mahesakkho devo vā brahmā vā bhagavantaṃ pañhaṃ pucchituṃ dhammaṃ sotuṃ upasaṅkamanto , kathaṃsu
V2.263 nāma bho bhagavā pañhaṃ vissajjessati dhammaṃ desessati , lābhā amhākaṃ , yesaṃ no evaṃ devatānaṃ kaṅkhāvinodako satthā avidūre vihāre vasati , ye labhāma thālakabhikkhampi kaṭacchubhikkhampi dātunti saṃviggā lomahaṭṭhajātā uddhaggalomā hutvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasmiṃ patiṭṭhapetvā namassamānā aṭṭhaṃsu . 347. Durupasaṅkamāti dupayirupāsiyā .
Ahaṃ sarāgo sadoso samoho , satthā vītarāgo vītadoso vītamoho , tasmā dupayirupāsiyā tathāgatā mādisena .
Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena ca ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyī .
Tasmiññeva jhāne ratāti jhānaratā .
Tadantaraṃ paṭisallīnāti tadantaraṃ paṭisallīnā sampati paṭisallīnā vā .
Tasmā na kevalaṃ jhāyī jhānaratāti durupasaṅkamā , idānimeva paṭisallīnātipi durupasaṅkamā .
Pasādeyyāsīti ārādheyyāsi , okāsaṃ me kāretvā dadeyyāsīti vadati .
Beluvapaṇḍuvīṇaṃ ādāyāti nanu pubbeva ādinnāti ?
Āma
P3.701 , ādinnā .
Maggagamanavasena pana aṃsakūṭe laggitā , idāni naṃ vāmahatthe ṭhapetvā vādanasajjaṃ katvā ādiyi .
Tena vuttaṃ ‘‘ ādāyā ’’ ti .Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā
348. Assāvesīti sāvesi .
Buddhūpasañhitāti buddhaṃ ārabbha buddhaṃ nissayaṃ katvā pavattāti attho .
Sesapadesupi eseva nayo .
Vande te pitaraṃ bhadde , timbaruṃ sūriyavacchaseti ettha sūriyavacchasāti sūriyasamānasarīrā .
Tassā kira devadhītāya pādantato rasmi uṭṭhahitvā kesantaṃ ārohati , tasmā bālasūriyamaṇḍalasadisā khāyati , iti naṃ ‘‘ sūriyavacchasā ’’ ti sañjānanti .
Taṃ sandhāyāha –
‘‘ bhadde , sūriyavacchase , tava pitaraṃ timbaruṃ gandhabbadevarājānaṃ vandāmī ’’ ti .
Yena jātāsi kalyāṇīti yena
M2.294 kāraṇabhūtena yaṃ timbaruṃ devarājānaṃ nissāya tvaṃ jātā , kalyāṇī sabbaṅgasobhanā .
Ānandajananī mamāti mayhaṃ pītisomanassavaḍḍhanī .Vātova sedataṃ kantoti yathā sañjātasedānaṃ sedaharaṇatthaṃ vāto iṭṭho hoti kanto manāpo , evanti attho .
Pānīyaṃva pipāsatoti pātumicchantassa pipāsato pipāsābhibhūtassa .
Aṅgīrasīti aṅge rasmiyo assāti aṅgīrasī , tameva ārabbha ālapanto vadati .
Dhammo arahatāmivāti arahantānaṃ navalokuttaradhammo viya .
Jighacchatoti
V2.264 bhuñjitukāmassa khudābhibhūtassa .
Jalantamiva vārināti yathā koci jalantaṃ jātavedaṃ udakakumbhena nibbāpeyya , evaṃ tava kāraṇā uppannaṃ mama kāmarāgapariḷāhaṃ nibbāpehīti vadati .Yuttaṃ kiñjakkhareṇunāti padumakesarareṇunā yuttaṃ .
Nāgo ghammābhitatto vāti ghammābhitattahatthī viya .
Ogāhe te thanūdaran ti yathā so nāgo pokkharaṇiṃ ogāhitvā pivitvā aggasoṇḍamattaṃ paññāyamānaṃ katvā nimuggo sukhaṃ sātaṃ vindati , evaṃ kadā nu kho te thanūdaraṃ thanavemajjhaṃ
P3.702 udarañca otaritvā ahaṃ sukhaṃ sātaṃ paṭilabhissāmīti vadati .‘‘ Accaṅkusova nāgova , jitaṃ me tuttatomaraṃ ;
Kāraṇaṃ nappajānāmi , sammatto lakkhaṇūruyā ’’ ti .
–
Ettha tuttaṃ vuccati kaṇṇamūle vijjhanaayadaṇḍako .
Tomaran ti pādādīsu vijjhanadaṇḍatomaraṃ .
Aṅkusoti matthake vijjhanakuṭilakaṇṭako .
Yo ca nāgo pabhinnamatto accaṅkuso hoti , aṅkusaṃ atīto ;
aṅkusena vijjhiyamānopi vasaṃ na gacchati , so ‘‘ jitaṃ mayā tuttatomaraṃ , yo ahaṃ aṅkusassapi vasaṃ na gacchāmī ’’ ti madadappena kiñci kāraṇaṃ na bujjhati .
Yathā so accaṅkuso nāgo ‘‘ jitaṃ me tuttatomaran ’’ ti kiñci kāraṇaṃ nappajānāti , evaṃ ahampi lakkhaṇasampannaūrutāya lakkhaṇūruyā sammatto matto pamatto ummatto viya kiñci kāraṇaṃ nappajānāmīti vadati .
Atha vā accaṅkusova nāgo ahampi sammatto lakkhaṇūruyā kiñci tato
M2.295 virāgakāraṇaṃ nappajānāmi .
Kasmā ?
Yasmā tena nāgena viya jitaṃ me tuttatomaraṃ , na kassaci vadato vacanaṃ ādiyāmi .Tayi gedhitacittosmīti bhadde lakkhaṇūru tayi baddhacittosmi .
Gedhitacittoti vā gedhaṃ ajjhupetacitto .
Cittaṃ vipariṇāmitan ti pakatiṃ jahitvā ṭhitaṃ .
Paṭigantuṃ na sakkomīti nivattituṃ na sakkomi .
Vaṅkaghastova ambujoti baḷisaṃ gilitvā ṭhitamaccho viya .
‘‘ Ghaso ’’ tipi pāṭho , ayamevattho .
Vāmūrūti vāmākārena saṇṭhitaūru , kadalikkhandhasadisaūrūti vā attho .
Sajāti āliṅga .
Mandalocaneti itthiyo na tikhiṇaṃ nijjhāyanti mandaṃ ālocenti olokenti , tasmā
V2.265 ‘‘ mandalocanā ’’ ti vuccanti .
Palissajāti sabbatobhāgena āliṅga .
Etaṃ me abhipatthitan ti etaṃ mayā abhiṇhaṃ patthitaṃ .Appako vata me santoti pakatiyāva mando samāno .
Vellitakesiyāti kesā muñcitvā piṭṭhiyaṃ vissaṭṭhakāle sappo
P3.703 viya vellantā gacchantā assāti vellitakesī , tassā vellitakesiyā .
Anekabhāvo samuppādīti anekavidho jāto .
Anekabhāgoti vā pāṭho .
Arahanteva dakkhiṇāti arahantamhi dinnadānaṃ viya nānappakārato pabhinno .Yaṃ me atthi kataṃ puññan ti yaṃ mayā kataṃ puññamatthi .
Arahantesu tādisūti tādilakkhaṇappattesu arahantesu .
Tayā saddhiṃ vipaccatan ti sabbaṃ tayā saddhimeva vipākaṃ detu .
Ekodīti ekībhāvaṃ gato .
Nipako satoti nepakkaṃ vuccati paññā , tāya samannāgatoti nipako .
Satiyā samannāgatattā sato .
Amataṃ muni jigīsānoti yathā so buddhamuni amataṃ nibbānaṃ jigīsati pariyesati , evaṃ taṃ ahaṃ sūriyavacchase jigīsāmi pariyesāmi .
Yathā vā so amataṃ jigīsāno esanto gavesanto vicarati , evāhaṃ taṃ esanto gavesanto vicarāmītipi attho .
Yathāpi muni nandeyya , patvā sambodhimuttaman ti yathā buddhamuni bodhipallaṅke nisinno sabbaññutaññāṇaṃ patvā nandeyya toseyya .
Evaṃ nandeyyan ti
M2.296 evameva ahampi tayā missībhāvaṃ gato nandeyyaṃ , pītisomanassajāto bhaveyyanti vadati .Tāhaṃ bhadde vareyyāheti aheti āmantanaṃ , ahe bhadde sūriyavacchase , sakkena devānamindena ‘‘ kiṃ dvīsu devalokesu devarajjaṃ gaṇhasi , suriyavacchasan ’’ ti , evaṃ vare dinne devarajjaṃ pahāya ‘‘ sūriyavacchasaṃ gaṇhāmī ’’ ti evaṃ taṃ ahaṃ vareyyaṃ iccheyyaṃ gaṇheyyanti attho .
Sālaṃva na ciraṃ phullan ti tava pitu nagaradvāre naciraṃ pupphito sālo atthi .
So ativiya manoharo .
Taṃ naciraṃ phullasālaṃ viya .
Pitaraṃ te sumedhaseti atisassirīkaṃ tava pitaraṃ vandamāno namassāmi namo karomi .
Yassāsetādisī pajāti yassa āsi etādisī dhītā .
349. Saṃsandatīti
V2.266 kasmā gītasaddassa ceva vīṇāsaddassaP3.704 ca vaṇṇaṃ kathesi ?
Kiṃ tattha bhagavato sārāgo atthīti ?
Natthi .
Chaḷaṅgupekkhāya upekkhako bhagavā etādisesu ṭhānesu , kevalaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ jānāti , na tattha rajjati .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ saṃvijjati kho , āvuso , bhagavato cakkhu , passati bhagavā cakkhunā rūpaṃ , chandarāgo bhagavato natthi , suvimuttacitto bhagavā .
Saṃvijjati kho , āvuso , bhagavato sotan ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.232).
Sace pana vaṇṇaṃ na katheyya , pañcasikho ‘‘ okāso me kato ’’ ti na jāneyya .
Atha sakko ‘‘ bhagavatā pañcasikhassa okāso na kato ’’ ti devatā gahetvā tatova paṭinivatteyya , tato mahājāniyo bhaveyya .
Vaṇṇe pana kathite ‘‘ kato bhagavatā pañcasikhassa okāso ’’ ti devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṃ kathesi .Tattha kadā saṃyūḷhāti kadā ganthitā piṇḍitā .
Tena kho panāhaṃ , bhante , samayenāti tena samayena tasmiṃ tumhākaṃ sambodhippattito paṭṭhāya aṭṭhame sattāhe .
Bhaddā nāma sūriyavacchasāti nāmato bhaddā sarīrasampattiyā sūriyavacchasā .
Bhaginīti vohāravacanametaṃ , devadhītāti attho .
Parakāminīti paraṃ kāmeti abhikaṅkhati .
Upanaccantiyāti
M2.297 naccamānāya .
Sā kira ekasmiṃ samaye cātumahārājikadevehi saddhiṃ sakkassa devarājassa naccaṃ dassanatthāya gatā , tasmiñca khaṇe sakko tathāgatassa aṭṭha yathābhucce guṇe payirudāhāsi .
Evaṃ tasmiṃ divase gantvā naccantī assosi .