95. EvaṃV2.64P2.481M2.72 me sutaṃ … pe … kurūsūti mahānidānasuttaṃ . Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā . Kurūsu viharatīti kurū nāma jānapadino rājakumārā , tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘ kurū ’’ ti vuccati . Tasmiṃ kurūsu janapade . Aṭṭhakathācariyā panāhu – mandhātukāle tīsu dīpesu manussā ‘‘ jambudīpo nāma buddhapaccekabuddhamahāsāvakacakkavattippabhutīnaṃ uttamamanussānaṃ uppattibhūmi uttamadīpo atiramaṇīyo ’’ ti sutvā raññā mandhātucakkavattinā cakkaratanaṃ purakkhatvā cattāro dīpe anusaṃyāyantena saddhiṃ āgamaṃsu . Tato rājā pariṇāyakaratanaṃ pucchi – ‘‘ atthi nu kho manussalokato ramaṇīyataraṃ ṭhānan ’’ ti . Kasmā deva evaṃ bhaṇasi ? Kiṃ na passasi candimasūriyānaṃ ānubhāvaṃ , nanu etesaṃ ṭhānaṃ ito ramaṇīyataranti ? Rājā cakkaratanaṃ purakkhatvā tattha agamāsi . Cattāro mahārājāno – ‘‘ mandhātumahārājā āgato ’’ ti sutvāva ‘‘ mahiddhiko mahānubhāvo rājā , na sakkā yuddhena paṭibāhitun ’’ ti sakaṃ rajjaṃ niyyātesuṃ . So taṃ gahetvā puna pucchi – ‘‘ atthi nu kho ito ramaṇīyataraṃ ṭhānan ’’ ti ? Athassa tāvatiṃsabhavanaṃ kathayiṃsu . ‘‘ Tāvatiṃsabhavanaṃ , deva , ito ramaṇīyataraṃ . Tattha sakkassa devarañño ime cattāro mahārājāno paricārakā dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti , sakko devarājā mahiddhiko mahānubhāvo , tassimāni upabhogaṭṭhānāni – yojanasahassubbedho vejayanto pāsādo , pañcayojanasatubbedhā sudhammā devasabhā , diyaḍḍhayojanasatiko vejayantaratho tathā erāvaṇo hatthīP2.482 , dibbarukkhasahassappaṭimaṇḍitaṃ nandanavanaṃ , cittalatāvanaṃ , phārusakavanaṃ , missakavanaṃ , yojanasatubbedho pāricchattako koviḷāro , tassa heṭṭhā saṭṭhiyojanāyāmā paññāsayojanavitthatāV2.65 pañcadasayojanubbedhā jayakusumapupphavaṇṇā paṇḍukambalasilā , yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisatī ’’ ti . TaṃM2.73 sutvā rājā tattha gantukāmo cakkaratanaṃ abbhukkiri . Taṃ ākāse patiṭṭhāsi saddhiṃ caturaṅginiyā senāya . Atha dvinnaṃ devalokānaṃ vemajjhato cakkaratanaṃ otaritvā pathaviyaṃ patiṭṭhāsi saddhiṃ pariṇāyakaratanapamukhāya caturaṅginiyā senāya . Rājā ekakova tāvatiṃsabhavanaṃ agamāsi . Sakko – ‘‘ mandhātā āgato ’’ ti sutvāva tassa paccuggamanaṃ katvā – ‘‘ svāgataṃ , te mahārāja , sakaṃ te mahārāja , anusāsa mahārājā ’’ ti vatvā saddhiṃ nāṭakehi rajjaṃ dve bhāge katvā ekaṃ bhāgamadāsi . Rañño tāvatiṃsabhavane patiṭṭhitamattasseva manussabhāvo vigacchi , devabhāvo pāturahosi . Tassa kira sakkena saddhiṃ paṇḍukambalasilāyaṃ nisinnassa akkhinimisamattena nānattaṃ paññāyati . Taṃ asallakkhentā devā sakkassa ca tassa ca nānatte muyhanti . So tattha dibbasampattiṃ anubhavamāno yāva chattiṃsa sakkā uppajjitvā cutā , tāva rajjaṃ kāretvā atittova kāmehi tato cavitvā attano uyyāne patiṭṭhito vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi . Cakkaratane pana puna pathaviyaṃ patiṭṭhite pariṇāyakaratanaṃ suvaṇṇapaṭṭe mandhātu upāhanaṃ likhāpetvā idaṃ mandhātu rajjanti rajjamanusāsi . Tepi tīhi dīpehi āgatamanussā puna gantuṃ asakkontā pariṇāyakaratanaṃ upasaṅkamitvā – ‘‘ deva , mayaṃ rañño ānubhāvena āgatā , idāni gantuṃ na sakkoma , vasanaṭṭhānaṃ no dehī ’’ ti yāciṃsu . So tesaṃ ekamekaṃ janapadamadāsi . Tattha pubbavidehato āgatamanussehi āvasitapadeso tāyeva purimasaññāya – ‘‘ videharaṭṭhan ’’ ti nāmaṃ labhi , aparagoyānato āgatamanussehi āvasitapadeso ‘‘ aparantajanapado ’’ ti nāmaṃ labhi , uttarakuruto āgatamanussehi āvasitapadeso ‘‘ kururaṭṭhan ’’ ti nāmaṃP2.483 labhi , bahuke pana gāmanigamādayo upādāya bahuvacanena vohariyati . Tena vuttaṃ – ‘‘ kurūsu viharatī ’’ ti . Kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamoti kammāsadhamman ti ettha keci dha-kārassa da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti . Kammāso ettha damitoti kammāsadammo . Kammāsoti kammāsapādo porisādo vuccati . Tassa kira pāde khāṇukena viddhaṭṭhāne vaṇo ruhanto cittadārusadiso hutvā ruhi . Tasmā kammāsapādoti paññāyittha . So ca tasmiṃ okāse damito porisādabhāvatoM2.74 paṭisedhitoV2.66 . Kena ? Mahāsattena . Katarasmiṃ jātaketi ? Mahāsutasomajātaketi eke . Ime pana therā jayaddisajātaketi vadanti . Tadā hi mahāsattena kammāsapādo damito . Yathāha – ‘‘ Putto yadā homi jayaddisassa ; Pañcālaraṭṭhadhipatissa atrajo . Cajitvāna pāṇaṃ pitaraṃ pamocayiṃ ; Kammāsapādampi cahaṃ pasādayin ’’ ti . Keci pana dha-kāreneva atthaṃ vaṇṇayanti . Kurūraṭṭhavāsīnaṃ kira kuruvattadhammo , tasmiṃ kammāso jāto , tasmā taṃ ṭhānaṃ kammāso ettha dhammo jātoti kammāsadhammanti vuccati . Tattha niviṭṭhanigamassāpi etadeva nāmaṃ . Bhummavacanena kasmā na vuttanti . Avasanokāsato . Bhagavato kira tasmiṃ nigame vasanokāso koci vihāro nāma nāhosi . Nigamato pana apakkamma aññatarasmiṃ udakasampanne ramaṇīye bhūmibhāge mahāvanasaṇḍo ahosi tattha bhagavā vihāsi , taṃ nigamaṃ gocaragāmaṃ katvā . Tasmā evamettha attho veditabbo – ‘‘ kurūsu viharati kammāsadhammaṃ nāma kurūnaṃ nigamo , taṃ gocaragāmaṃ katvā ’’ ti .

Āyasmāti piyavacanametaṃ , gāravavacanametaṃ . Ānandoti tassa therassa nāmaṃ . Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso – ‘‘ visamaṃ candimasūriyā parivattantī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.70) viya . Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti , tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo . Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ nisīdītiP2.484 upāvisi . Paṇḍitā hi garuṭṭhāniyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti . Ayañca tesaṃ aññataro , tasmā ekamantaṃ nisīdi . Kathaṃ nisinno kho pana ekamantaṃ nisinno hotīti ? Cha nisajjadose vajjetvā . Seyyathidaṃ – atidūraṃ , accāsannaṃ , uparivātaṃ , unnatappadesaṃ , atisammukhaṃ , atipacchāti . Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti , uccāsaddena kathetabbaṃ hoti . Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti . Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati . Unnatappadese nisinnoM2.75 agāravaṃ pakāseti . Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti , cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti . Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti , gīvaṃ parivattetvā daṭṭhabbaṃ hoti . Tasmā ayampi tikkhattuṃ bhagavantaṃ padakkhiṇaṃ katvā sakkaccaṃ vanditvā ete cha nisajjadose vajjetvāV2.67 dakkhiṇajāṇumaṇḍalassa abhimukhaṭṭhāne chabbaṇṇānaṃ buddharasmīnaṃ anto pavisitvā pasannalākhārasaṃ vigāhanto viya suvaṇṇapaṭaṃ pārupanto viya rattuppalamālāvitānamajjhaṃ pavisanto viya ca dhammabhaṇḍāgāriko āyasmā ānando nisīdi . Tena vuttaṃ – ‘‘ ekamantaṃ nisīdī ’’ ti . Kāya pana velāya , kena kāraṇena ayamāyasmā bhagavantaṃ upasaṅkamantoti ? Sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhapucchanakāraṇena . Taṃ divasaṃ kirāyamāyasmā kulasaṅgahatthāya gharadvāre gharadvāre sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya kammāsadhammagāmaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto satthu vattaṃ dassetvā satthari gandhakuṭiṃ paviṭṭhe satthāraṃ vanditvā attano divāṭṭhānaṃ gantvā antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ paṭisammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā udakatumbato udakaṃ gahetvā udakena hatthapāde sītale katvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sotāpattiphalasamāpattiṃ samāpajji . Atha paricchinnakālavasena samāpattito uṭṭhāya paccayākāre ñāṇaṃ otāresi . So – ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādito paṭṭhāya antaṃ , antato paṭṭhāya ādiṃ , ubhayantato paṭṭhāya majjhaṃ , majjhato paṭṭhāya ubho ante pāpento tikkhattuṃ dvādasapadaṃ paccayākāraṃ sammasi . Tassevaṃ sammasantassa paccayākāro vibhūtoP2.485 hutvā uttānakuttānako viya upaṭṭhāsi . Tato cintesi – ‘‘ ayaṃ paccayākāro sabbabuddhehi – ‘ gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cā ’ ti kathito , mayhaṃ kho pana padesañāṇe ṭhitassa sāvakassa sato uttāno vibhūto pākaṭo hutvā upaṭṭhāti , mayhaṃyeva nu kho esa uttānako hutvā upaṭṭhāti , udāhu aññesampī ’’ ti ? Athassa etadahosi – ‘‘ handāhaṃ imaṃ pañhaṃ gahetvā bhagavantaṃ pucchāmi , addhā me bhagavā imaṃ atthuppattiṃ katvā sālindaṃ sineruṃ ukkhipanto viya ekaṃ suttantakathaṃ kathetvā dassessati . Buddhānañhi vinayapaññattiṃ , bhummantaraṃ , paccayākāraṃ , samayantaranti imāni cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti , ñāṇaṃ anupavisati , buddhañāṇassa mahantabhāvoM2.76 paññāyati , desanā gambhīrā hoti tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā ’’ ti . So kiñcāpi pakatiyāva ekadivase satavārampi sahassavārampi bhagavantaṃ upasaṅkamanto na ahetuakāraṇena upasaṅkamati , taṃ divasaṃ pana imaṃ pañhaṃ gahetvā – ‘‘ imaṃ buddhagandhahatthiṃ āpajja ñāṇakoñcanādaṃ sossāmi , buddhasīhaṃ āpajja ñāṇasīhanādaṃ sossāmi , buddhasindhavaṃ āpajja ñāṇapadavikkamaṃ passissāmī ’’ ti cintetvā divāṭṭhānā uṭṭhāya cammakkhaṇḍaṃ papphoṭetvāV2.68 ādāya sāyanhasamaye bhagavantaṃ upasaṅkami . Tena vuttaṃ – ‘‘ sāyanhavelāyaṃ paccayākārapañhapucchanakāraṇena upasaṅkamanto ’’ ti .

Yāva gambhīroti ettha yāvasaddo pamāṇātikkame , atikkamma pamāṇaṃ gambhīro , atigambhīroti attho . Gambhīrāvabhāsoti gambhīrova hutvā avabhāsati , dissatīti attho . Ekañhi uttānameva gambhīrāvabhāsaṃ hoti pūtipaṇṇādivasena kāḷavaṇṇapurāṇaudakaṃ viya . Tañhi jāṇuppamāṇampi sataporisaṃ viya dissati . Ekaṃ gambhīraṃP2.486 uttānāvabhāsaṃ hoti maṇigaṅgāya vippasannaudakaṃ viya . Tañhi sataporisampi jāṇuppamāṇaṃ viya khāyati . Ekaṃ uttānaṃ uttānāvabhāsaṃ hoti cāṭiādīsu udakaṃ viya . Ekaṃ gambhīraṃ gambhīrāvabhāsaṃ hoti sinerupādakamahāsamudde udakaṃ viya . Evaṃ udakameva cattāri nāmāni labhati . Paṭiccasamuppāde panetaṃ natthi . Ayañhi gambhīro ceva gambhīrāvabhāso cāti ekameva nāmaṃ labhati . Evarūpo samānopi atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyati , yadidaṃ acchariyaṃ , bhante , abbhutaṃ bhanteti . Evaṃ attano vimhayaṃ pakāsento pañhaṃ pucchitvā tuṇhībhūto nisīdi .

Bhagavā tassa vacanaṃ sutvā – ‘‘ ānando bhavaggaggahaṇāya hatthaṃ pasārento viya , sineruṃ chinditvā miñjaṃ nīharituṃ vāyamamāno viya , vinā nāvāya mahāsamuddaṃ taritukāmo viya , pathaviṃ parivattetvā pathavojaṃ gahetuṃ vāyamamāno viya buddhavisayapañhaṃ attano uttānaṃ vadati . Handassa gambhīrabhāvaṃ ācikkhissāmī ’’ ti cintetvā mā hevan tiādimāha . Tattha mā hevan ti ha-kāro nipātamattaṃ . Evaṃ mā bhaṇīti attho . Mā hevanti ca idaṃ vacanaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādentopi bhaṇati apasādentopi . Ussādanāvaṇṇanā TatthaM2.77 ussādento – ānanda , tvaṃ mahāpañño visadañāṇo , tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati . Aññesaṃ panesa uttānakoti na sallakkhetabbo , gambhīroyeva ca gambhīrāvabhāso ca . Tattha catasso upamā vadanti . Chamāse subhojanarasapuṭṭhassa kira katayogassa mahāmallassa samajjasamaye katamallapāsāṇaparicayassa yuddhabhūmiṃ gacchantassa antarā mallapāsāṇaṃ dassesuṃ , so – kiṃ etanti āha . Mallapāsāṇoti . Āharatha nanti . UkkhipituṃV2.69 na sakkomāti vutte sayaṃ gantvā kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti vatvā dvīhi hatthehi dve pāsāṇe ukkhipitvā kīḷāguḷe viya khipitvā agamāsi . Tattha mallassa mallapāsāṇo lahukopi na aññesaṃ lahukoti vattabbo . Chamāse subhojanarasapuṭṭho mallo viya hi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno āyasmā ānando , yathā mallassa mahābalatāya mallapāsāṇo lahuko , evaṃ therassa mahāpaññatāyaP2.487 paṭiccasamuppādo uttāno , so aññesaṃ uttānoti na vattabbo . Mahāsamudde ca timināma maccho dviyojanasatiko timiṅgalo tiyojanasatiko , timipiṅgalo catuyojanasatiko timirapiṅgalo pañcayojanasatiko , ānando timinando ajjhāroho mahātimīti ime cattāro yojanasahassikā . Tattha timirapiṅgaleneva dīpenti . Tassa kira dakkhiṇakaṇṇaṃ cālentassa pañcayojanasate padese udakaṃ calati . Tathā vāmakaṇṇaṃ . Tathā naṅguṭṭhaṃ , tathā sīsaṃ . Dve pana kaṇṇe cāletvā naṅguṭṭhena udakaṃ paharitvā sīsaṃ aparāparaṃ katvā kīḷituṃ āraddhassa sattaṭṭhayojanasate padese bhājane pakkhipitvā uddhane āropitaṃ viya udakaṃ pakkuthati , tiyojanasatamatte padese udakaṃ piṭṭhiṃ chādetuṃ na sakkoti . So evaṃ vadeyya – ‘‘ ayaṃ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti kutassa gambhīratā , mayaṃ piṭṭhipaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā ’’ ti . Tattha kāyupapannassa timirapiṅgalassa mahāsamuddo uttānoti , aññesaṃ khuddakamacchānaṃ uttānoti na vattabbo , evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti , aññesampi uttānoti na vattabbo . SupaṇṇarājāM2.78 ca diyaḍḍhayojanasatiko , tassa dakkhiṇapakkho paññāsayojaniko hoti tathā vāmapakkho , piñchavaṭṭi saṭṭhiyojanikā , gīvā tiṃsayojanikā , mukhaṃ navayojanaṃ , pādā dvādasayojanikā . Tasmiṃ supaṇṇavātaṃ dassetuṃ āraddhe sattaṭṭhayojanasataṃ ṭhānaṃ nappahoti . So evaṃ vadeyya – ‘‘ ayaṃ ākāso ananto anantoti vadanti , kutassa anantatā , mayaṃ pakkhavātappasāraṇokāsampi na labhāmā ’’ ti . Tattha kāyupapannassa supaṇṇarañño ākāso parittoti , aññesaṃ khuddakapakkhīnaṃ parittoti na vattabbo , evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti , aññesampi uttānoti na vattabbo . Rāhu asurindo pana pādantato yāva kesantā yojanānaṃ cattāri sahassāni aṭṭha ca satāni hoti . Tassa dvinnaṃ bāhānaṃ antaraṃ dvādasayojanasatikaṃ . Bahalattena chayojanasatikaṃP2.488 . HatthapādatalāniV2.70 tiyojanasatikāni , tathā mukhaṃ . Ekekaṃ aṅgulipabbaṃ paññāsayojanaṃ , tathā bhamukantaraṃ . Nalāṭaṃ tiyojanasatikaṃ . Sīsaṃ navayojanasatikaṃ . Tassa mahāsamuddaṃ otiṇṇassa gambhīraṃ udakaṃ jāṇuppamāṇaṃ hoti . So evaṃ vadeyya – ‘‘ ayaṃ mahāsamuddo gambhīro gambhīroti vadanti , kutassa gambhīratā , mayaṃ jāṇuppaṭicchādanamattampi udakaṃ na labhāmā ’’ ti . Tattha kāyupapannassa rāhuno mahāsamuddo uttānoti , aññesaṃ uttānoti na vattabbo , evameva ñāṇupapannassa therassa paṭiccasamuppādo uttānoti , aññesampi uttānoti na vattabbo . Etamatthaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘ mā hevaṃ , ānanda , avaca ; mā hevaṃ , ānanda avacā ’’ ti āha . Therassa hi catūhi kāraṇehi gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānoti upaṭṭhāti . Katamehi catūhi ? Pubbūpanissayasampattiyā , titthavāsena , sotāpannatāya , bahussutabhāvenāti . Pubbūpanissayasampattikathā Ito kira satasahassime kappe padumuttaro nāma satthā loke uppajji . Tassa haṃsavatī nāma nagaraṃ ahosi , ānando nāma rājā pitāM2.79 , sumedhā nāma devī mātā , bodhisatto uttarakumāro nāma ahosi . So puttassa jātadivase mahābhinikkhamanaṃ nikkhamma pabbajitvā padhānamanuyuñjanto anukkamena sabbaññutaṃ patvā – ‘‘ anekajātisaṃsāran ’’ ti udānaṃ udānetvā sattāhaṃ bodhipallaṅke vītināmetvā pathaviyaṃ ṭhapessāmīti pādaṃ abhinīhari . Atha pathaviṃ bhinditvā mahantaṃ padumaṃ uṭṭhāsi . Tassa dhurapattāni navutihatthāni , kesaraṃ tiṃsahatthaṃ , kaṇṇikā dvādasahatthā , navaghaṭappamāṇo reṇu ahosi . Satthā pana ubbedhato aṭṭhapaṇṇāsahatthubbedho ahosi . Tassa ubhinnaṃ bāhānamantaraṃ aṭṭhārasahatthaṃ , nalāṭaṃ pañcahatthaṃ , hatthapādā ekādasahatthā . Tassa ekādasahatthena pādena dvādasahatthāya kaṇṇikāya akkantamattāya navaghaṭappamāṇo reṇu uṭṭhāya aṭṭhapaṇṇāsahatthaṃ padesaṃ uggantvā okiṇṇamanosilācuṇṇaṃ viya paccokiṇṇo . Tadupādāya bhagavā padumuttarotveva paññāyittha . Tassa deviloP2.489 ca sujāto ca dve aggasāvakā ahesuṃ . Amitā ca asamā ca dve aggasāvikā . Sumano nāma upaṭṭhāko . Padumuttaro bhagavā pitusaṅgahaṃ kurumāno bhikkhusatasahassaparivāro haṃsavatiyā rājadhāniyā vasati . KaniṭṭhabhātāV2.71 panassa sumanakumāro nāma . Tassa rājā haṃsavatito vīsatiyojanasate ṭhāne bhogagāmaṃ adāsi . So kadāci āgantvā pitarañca satthārañca passati . Athekadivasaṃ paccanto kupito . Sumano rañño pesesi – ‘‘ paccanto kupito ’’ ti . Rājā ‘‘ mayā tvaṃ tattha kasmā ṭhapito ’’ ti paṭipesesi . So nikkhamma core vūpasametvā – ‘‘ upasanto , deva , janapado ’’ ti rañño pesesi . Rājā tuṭṭho – ‘‘ sīghaṃ mama putto āgacchatū ’’ ti āha . Tassa sahassamattā amaccā honti . So tehi saddhiṃ antarāmagge mantesi – ‘‘ mayhaṃ pitā tuṭṭho , sace me varaṃ deti , kiṃ gaṇhāmī ’’ ti . Atha naṃ ekacce ‘‘ hatthiṃ gaṇhatha , assaṃ gaṇhatha , rathaṃ gaṇhatha , janapadaṃ gaṇhatha , sattaratanāni gaṇhathā ’’ ti āhaṃsu . Apare – ‘‘ tumhe pathavissarassa puttā , tumhākaṃ dhanaṃ na dullabhaṃ , laddhampi cetaṃ sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ , puññameva ekaṃ ādāya gamanīyaṃ ; tasmā te deve varaṃ dadamāne temāsaṃ padumuttaraṃ bhagavantaṃ upaṭṭhātuṃ varaṃ gaṇhathā ’’ ti . So – ‘‘ tumhe mayhaṃ kalyāṇamittā , na mametaṃ cittaṃ atthi , tumhehi pana uppāditaṃ , evaṃ karissāmī ’’ ti gantvā pitaraṃ vanditvāM2.80 pitarāpi āliṅgetvā tassa matthake cumbitvā – ‘‘ varaṃ te putta , demī ’’ ti vutte ‘‘ sādhu mahārāja , icchāmahaṃ mahārāja bhagavantaṃ temāsaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahanto jīvitaṃ avañjhaṃ kātuṃ , imameva varaṃ dehī ’’ ti āha . ‘‘ Na sakkā tāta , aññaṃ varehī ’’ ti vutte ‘‘ deva , khattiyānaṃ nāma dve kathā natthi , etameva dehi , na me aññenattho ’’ ti . Tāta buddhānaṃ nāma cittaṃ dujjānaṃ , sace bhagavā na icchissati , mayā dinnepi kiṃ bhavissatīti ? So – ‘‘ sādhu , deva , ahaṃ bhagavato cittaṃ jānissāmī ’’ ti vihāraṃ gato . Tena ca samayena bhattakiccaṃ niṭṭhapetvā bhagavā gandhakuṭiṃ paviṭṭho hoti . So maṇḍalamāḷe sannisinnānaṃ bhikkhūnaṃ santikaṃ agamāsi . Te taṃ āhaṃsu – ‘‘ rājaputta , kasmā āgatosī ’’ ti ? Bhagavantaṃ dassanāya , dassetha me bhagavantanti . NaP2.490 mayaṃ , rājaputta , icchiticchitakkhaṇe satthāraṃ daṭṭhuṃ labhāmāti . Ko pana , bhante , labhatīti ? Sumanatthero nāma rājaputtāti . ‘‘ So kuhiṃ , bhante , thero ’’ ti . Therassa nisinnaṭṭhānaṃ pucchitvā gantvā vanditvā – ‘‘ icchāmahaṃ , bhante , bhagavantaṃ passituṃ , dassetha me ’’ ti āha . Thero – ‘‘ ehi rājaputtā ’’ ti taṃ gahetvā taṃ gandhakuṭipariveṇe ṭhapetvā gandhakuṭiṃ abhiruhi . Atha naṃ bhagavā – ‘‘ sumana , kasmā āgatosī ’’ ti āha . Rājaputto , bhante , bhagavantaṃ dassanāya āgatoti . Tena hi bhikkhu āsanaṃ paññāpehīti . Thero āsanaṃ paññāpesi , nisīdi bhagavā paññatte āsane . Rājaputto bhagavantaṃ vanditvā paṭisanthāraṃ akāsi . Kadā āgatosi rājaputtāti ? Bhante , tumhesu gandhakuṭiṃ paviṭṭhesu . Bhikkhū pana – ‘‘ na mayaṃ icchiticchitakkhaṇe bhagavantaṃ daṭṭhuṃ labhāmā ’’ ti maṃV2.72 therassa santikaṃ pāhesuṃ . Thero pana ekavacaneneva dassesi . Thero , bhante , tumhākaṃ sāsane vallabho maññeti . Āma rājakumāra , vallabho esa bhikkhu mayhaṃ sāsaneti . Bhante , buddhānaṃ sāsane kiṃ katvā vallabho hotīti ? Dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā kumārāti . Bhagavā , ahaṃ thero viya buddhasāsane vallabho hotukāmo , temāsaṃ me vassāvāsaṃ adhivāsethāti . Bhagavā – ‘‘ atthi nu kho tattha gatena attho ’’ ti oloketvā atthīti disvā ‘‘ suññāgāre , kho rājakumāra tathāgatā abhiramantī ’’ tiM2.81 āha . Kumāro ‘‘ aññātaṃ bhagavā , aññātaṃ sugatā ’’ ti vatvā ‘‘ ahaṃ , bhante , purimataraṃ gantvā vihāraṃ kāremi , mayā pesite bhikkhusatasahassena saddhiṃ āgacchathā ’’ ti paṭiññaṃ gahetvā pitusantikaṃ gantvā ‘‘ dinnā me , deva , bhagavatā paṭiññā , mayā pahite bhagavantaṃ peseyyāthā ’’ ti pitaraṃ vanditvā nikkhamitvā yojane yojane vihāraṃ kāretvā vīsayojanasataṃ addhānaṃ gantvā attano nagare vihāraṭṭhānaṃ vicinanto sobhanaṃ nāma kuṭumbikassa uyyānaṃ disvā satasahassena kiṇitvā satasahassaṃ vissajjetvā vihāraṃ kāresi . Tattha bhagavato gandhakuṭiṃ sesabhikkhūnañca rattiṭṭhānadivāṭṭhānatthāya kuṭileṇamaṇḍape kārāpetvāP2.491 pākāraparikkhepe katvā dvārakoṭṭhakañca niṭṭhapetvā pitusantikaṃ pesesi – ‘‘ niṭṭhitaṃ mayhaṃ kiccaṃ , satthāraṃ pahiṇathā ’’ ti . Rājā bhagavantaṃ bhojetvā – ‘‘ bhagavā , sumanassa kiccaṃ niṭṭhitaṃ , tumhākaṃ gamanaṃ paccāsīsatī ’’ ti āha . Bhagavā satasahassabhikkhuparivāro yojane yojane vihāresu vasamāno agamāsi . Kumāro ‘‘ satthā āgato ’’ ti sutvā yojanaṃ paccuggantvā mālādīhi pūjayamāno vihāraṃ pavesetvā – ‘‘ Satasahassena me kītaṃ , satasahassena māpitaṃ ; Sobhanaṃ nāma uyyānaṃ , paṭiggaṇha mahāmunī ’’ ti . Vihāraṃ niyyātesi . So vassūpanāyikadivase dānaṃ datvā attano puttadāre ca amacce ca pakkosāpetvā āha – ‘‘ ayaṃ satthā amhākaṃ santikaṃ dūrato āgato , buddhā ca nāma dhammagaruno na āmisagarukā . Tasmā ahaṃ temāsaṃ dve sāṭake nivāsetvā dasa sīlāni samādiyitvā idheva vasissāmi , tumhe khīṇāsavasatasahassassa imināva nīhārena temāsaṃ dānaṃ dadeyyāthā ’’ ti . So sumanattherassa vasanaṭṭhānasabhāgeyeva ṭhāne vasanto yaṃ thero bhagavato vattaṃ karoti , taṃV2.73 sabbaṃ disvā ‘‘ imasmiṃ ṭhāne ekantavallabho esa thero , etasseva me ṭhānantaraṃ patthetuṃ vaṭṭatī ’’ ti cintetvā upakaṭṭhāya pavāraṇāya gāmaṃ pavisitvā sattāhaṃ mahādānaṃ datvā sattame divase bhikkhusatasahassassa pādamūle ticīvaraṃ ṭhapetvā bhagavantaṃM2.82 vanditvā – ‘‘ bhante , yadetaṃ mayā magge yojanantarikaṃ yojanantarikaṃ vihāraṃ kārāpanato paṭṭhāya puññaṃ kataṃ , taṃ neva sakkasampattiṃ , na mārasampattiṃ , na brahmasampattiṃ patthayantena , buddhassa pana upaṭṭhākabhāvaṃ patthayantena kataṃ . Tasmā ahampi , bhagavā , anāgate sumanatthero viya buddhassa upaṭṭhāko bhaveyyan ’’ ti pañcapatiṭṭhitena nipatitvā vandi . Bhagavā – ‘‘ mahantaṃ kulaputtassa cittaṃ , samijjhissati nu kho no ’’ ti olokento – ‘‘ anāgate ito satasahassime kappe gotamo nāmaP2.492 buddho uppajjissati , tasseva upaṭṭhāko bhavissatī ’’ ti ñatvā – ‘‘ Icchitaṃ patthitaṃ tuyhaṃ , sabbameva samijjhatu ; Sabbe pūrentu saṅkappā , cando pannaraso yathā ’’ ti . Āha . Kumāro taṃ sutvā – ‘‘ buddhā nāma advejjhakathā hontī ’’ ti dutiyadivaseyeva tassa bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā piṭṭhito piṭṭhito gacchanto viya ahosi . So tasmiṃ buddhuppāde vassasatasahassaṃ dānaṃ datvā sagge nibbattitvā kassapabuddhakālepi piṇḍāya carato therassa pattaggahaṇatthaṃ uttarisāṭakaṃ datvā pūjamakāsi . Puna sagge nibbattitvā tato cuto bārāṇasirājā hutvā aṭṭhannaṃ paccekabuddhānaṃ paṇṇasālāyo kāretvā maṇiādhārake upaṭṭhapetvā catūhi paccayehi dasavassasahassāni upaṭṭhānaṃ akāsi . Etāni pākaṭaṭṭhānāni . Kappasatasahassaṃ pana dānaṃ dadamānova amhākaṃ bodhisattena saddhiṃ tusitapure nibbattitvā tato cuto amitodanasakkassa gehe paṭisandhiṃ gahetvā anupubbena katābhinikkhamano sammāsambodhiṃ patvā paṭhamagamanena kapilavatthuṃ āgantvā tato nikkhamante bhagavati bhagavato parivāratthaṃ rājakumāresu pabbajitesu bhaddiyādīhi saddhiṃ nikkhamitvā bhagavato santike pabbajitvā nacirasseva āyasmato puṇṇassa mantāṇiputtassa santike dhammakathaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahi ( saṃ . ni .3.83). Evamesa āyasmā pubbūpanissayasampanno tassimāya pubbūpanissayasampattiyā gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi . Titthavāsādivaṇṇanā TitthavāsotiV2.74M2.83 punappunaṃ garūnaṃ santike uggahaṇasavanaparipucchanadhāraṇāni vuccanti . So therassa ativiya parisuddho , tenāpissāyaṃ gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya upaṭṭhāsi . Sotāpannānañca nāma paccayākāro uttānakova hutvā upaṭṭhāti , ayañca āyasmā sotāpanno . Bahussutānañca catuhatthe ovarake padīpe jalamāne mañcapīṭhaṃ viya nāmarūpaparicchedoP2.493 pākaṭo hoti , ayañca āyasmā bahussutānaṃ aggo hoti , bāhusaccānubhāvenapissa gambhīropi paccayākāro uttānako viya upaṭṭhāsi . Paṭiccasamuppādagambhīratā Tattha atthagambhīratāya , dhammagambhīratāya , desanāgambhīratāya , paṭivedhagambhīratāyāti catūhi ākārehi paṭiccasamuppādo gambhīro nāma . Tattha jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīro … pe … saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho gambhīroti ayaṃ atthagambhīratā . Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho gambhīro … pe … jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho gambhīroti ayaṃ dhammagambhīratā . Katthaci sutte paṭiccasamuppādo anulomato desiyati , katthaci paṭilomato , katthaci anulomapaṭilomato , katthaci majjhato paṭṭhāya anulomato vā paṭilomato vā anulomapaṭilomato vā , katthaci tisandhi catusaṅkhepo , katthaci dvisandhi tisaṅkhepo , katthaci ekasandhi dvisaṅkhepoti ayaṃ desanāgambhīratā . Avijjāya pana aññāṇaadassanasaccāpaṭivedhaṭṭho gambhīro , saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇāyūhanasarāgavirāgaṭṭho , viññāṇassa suññataabyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭho , nāmarūpassa ekuppādavinibbhogāvinibbhoganamanaruppanaṭṭho , saḷāyatanassa adhipatilokadvārakkhettavisayibhāvaṭṭhoV2.75 , phassassaM2.84 phusanasaṅghaṭṭanasaṅgatisannipātaṭṭho , vedanāya ārammaṇarasānubhavanasukhadukkhamajjhattabhāvanijjīvavedayitaṭṭho , taṇhāya abhinanditaajjhosānasaritālatātaṇhānadītaṇhāsamuddaduppūraṇaṭṭho , upādānassa ādānaggahaṇābhinivesaparāmāsaduratikkamaṭṭho , bhavassa āyūhanābhisaṅkharaṇayonigatiṭhitinivāsesu khipanaṭṭho , jātiyā jātisañjātiokkantinibbattipātubhāvaṭṭho , jarāmaraṇassa khayavayabhedavipariṇāmaṭṭho gambhīroti . Evaṃ yo avijjādīnaṃ sabhāvo , yena paṭivedhena avijjādayo sarasalakkhaṇato paṭividdhā honti ; so gambhīroti ayaṃ paṭivedhagambhīratāti veditabbā . Sā sabbāpi therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi . Tena bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ ussādento – ‘‘ mā hevan ’’ tiādimāha . AyañcetthaP2.494 adhippāyo – ānanda , tvaṃ mahāpañño visadañāṇo , tena te gambhīropi paṭiccasamuppādo uttānako viya khāyati , tasmā – ‘‘ mayhameva nu kho esa uttānako hutvā upaṭṭhāti , udāhu aññesampī ’’ ti mā evaṃ avacāti . Apasādanāvaṇṇanā Yaṃ pana vuttaṃ – ‘‘ apasādento ’’ ti , tattha ayaṃ adhippāyo – ānanda ,‘‘ atha ca pana me uttānakuttānako viya khāyatī ’’ ti mā hevaṃ avaca . Yadi hi te esa uttānakuttānako viya khāyati , kasmā tvaṃ attano dhammatāya sotāpanno nāhosi , mayā dinnanayeva ṭhatvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhasi . Ānanda , idaṃ nibbānameva gambhīraṃ , paccayākāro pana tava uttānako jāto , atha kasmā oḷārikaṃ kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ , oḷārikaṃ kāmarāgānusayaṃ paṭighānusayanti ime cattāro kilese samugghāṭetvā sakadāgāmiphalaṃ na sacchikarosi ? Teyeva aṇusahagate cattāro kilese samugghāṭetvā anāgāmiphalaṃ na sacchikarosi ? Rūparāgādīni pañca saṃyojanāni , bhavarāgānusayaṃ , mānānusayaṃ , avijjānusayanti ime aṭṭha kilese samugghāṭetvā arahattaṃ na sacchikarosi ? KasmāM2.85 ca satasahassakappādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pūritapāramino sāriputtamoggallānā viya sāvakapāramiñāṇaṃ nappaṭivijjhasi ? Satasahassakappādhikāni dve asaṅkhyeyyāni pūritapāramino paccekabuddhā viya ca paccekabodhiñāṇaṃ nappaṭivijjhasi ? Yadi vā te sabbathāva esa uttānako hutvā upaṭṭhāti , atha kasmā satasahassakappādhikāni cattāri aṭṭha soḷasa vā asaṅkhyeyyāni pūritapāramino buddhā viya sabbaññutaññāṇaṃ na sacchikarosi ? Kiṃ anatthikosi etehi visesādhigamehi , passa yāvañca te aparaddhaṃ , tvaṃ nāma sāvako padesañāṇeV2.76 ṭhito atigambhīraṃ paccayākāraṃ – ‘‘ uttānako me upaṭṭhātī ’’ ti vadasi , tassa te idaṃ vacanaṃ buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ hoti , na tādisena nāma bhikkhunā buddhānaṃ kathāya paccanīkaṃ kathetabbanti yuttametaṃ . Nanu mayhaṃ , ānanda , idaṃ paccayākāraṃ paṭivijjhituṃ vāyamantasseva satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni atikkantāni ? Paccayākāraṃ paṭivijjhanatthāya ca pana me adinnaṃ dānaṃ nāma natthi , apūritapāramī nāma natthi . PaccayākāraṃP2.495 paṭivijjhassāmīti pana me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassa ayaṃ mahāpathavī dvaṅgulamattampi na kampi tathā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ , majjhimayāme dibbacakkhuṃ sampādentassa . Pacchimayāme pana me balavapaccūsasamaye – ‘‘ avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayo hotī ’’ ti diṭṭhamatteva dasasahassilokadhātu ayadaṇḍakena ākoṭitakaṃsatālaṃ viya viravasataṃ viravasahassaṃ muñcamānā vātāhate paduminipaṇṇe udakabindu viya kampittha . Evaṃ gambhīro cāyaṃ , ānanda , paṭiccasamuppādo , gambhīrāvabhāso ca .

Etassa ānanda , dhammassa ananubodhā … pe … nātivattatīti . Etassa dhammassāti etassa paccayadhammassa . Ananubodhāti ñātapariññāvasena ananubujjhanā . Appaṭivedhāti tīraṇappahānapariññāvasena appaṭivijjhanā . Tantākulakajātāti tantaṃ viya ākulakajātā . Yathā nāma dunnikkhittaṃ mūsikacchinnaṃ pesakārānaṃ tantaṃ tahiṃ tahiṃ ākulaṃ hoti , idaṃ aggaṃ idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaraṃ hoti ; evameva sattā imasmiṃ paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti , na sakkonti taṃpaccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ . Tattha tantaṃ paccattapurisakāre ṭhatvā sakkāpi bhaveyya ujuṃ kātuṃ , ṭhapetvā panaM2.86 dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samatthā nāma natthi . Yathā pana ākulaṃ tantaṃ kañjiyaṃ datvā kocchena pahataṃ tattha tattha guḷakajātaṃ hoti gaṇṭhibaddhaṃ , evamime sattā paccayesu pakkhalitvā paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontā dvāsaṭṭhidiṭṭhigatavasena ākulakajātā honti , gaṇṭhibaddhā . Ye hi keci diṭṭhigatanissitā , sabbe paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ asakkontāyeva . Kulāgaṇṭhikajātāti kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttaṃ . Kulā nāma sakuṇikā , tassā kulāvakotipi eke . Yathā hi tadubhayampi ākulaṃ aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti purimanayeneva yojetabbaṃ . MuñjapabbajabhūtātiP2.496V2.77 muñjatiṇaṃ viya pabbajatiṇaṃ viya ca bhūtā . Yathā tāni tiṇāni koṭṭetvā katarajju jiṇṇakāle katthaci patitaṃ gahetvā tesaṃ tiṇānaṃ idaṃ aggaṃ , idaṃ mūlanti aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ dukkaranti . Tampi paccattapurisakāre ṭhatvā sakkā bhaveyya ujuṃ kātuṃ , ṭhapetvā pana dve bodhisatte aññe sattā attano dhammatāya paccayākāraṃ ujuṃ kātuṃ samatthā nāma natthi . Evamayaṃ pajā paccayākāre ujuṃ kātuṃ asakkontī diṭṭhigatavasena gaṇṭhikajātā hutvā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ saṃsāraṃ nātivattati . Tattha apāyoti nirayatiracchānayonipettivisayaasurakāyā . Sabbepi hi te vaḍḍhisaṅkhātassa ayassa abhāvato – ‘‘ apāyo ’’ ti vuccanti . Tathā dukkhassa gatibhāvato duggati . Sukhasamussayato vinipatitattā vinipāto . Itaro pana – ‘‘ Khandhānañca paṭipāṭi , dhātuāyatanāna ca ; Abbocchinnaṃ vattamānā , saṃsāroti pavuccatī ’’ ti . Taṃ sabbampi nātivattati nātikkamati . Atha kho cutito paṭisandhiṃ , paṭisandhito cutinti evaṃ punappunaṃ cutipaṭisandhiyo gaṇhantā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu mahāsamudde vātukkhittanāvā viya yantesu yuttagoṇo viya ca paribbhamatiyevaM2.87 . Iti sabbaṃ petaṃ bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ apasādento āhāti veditabbaṃ . Paṭiccasamuppādavaṇṇanā

96. Idāni yasmā idaṃ suttaṃ – ‘‘ gambhīro cāyaṃ , ānanda , paṭiccasamuppādo ’’ ti ca ‘‘ tantākulakajātā ’’ ti ca dvīhiyeva padehi ābaddhaṃ , tasmā – ‘‘ gambhīro cāyaṃ , ānanda , paṭiccasamuppādo ’’ ti iminā tāva anusandhinā paccayākārassa gambhīrabhāvadassanatthaṃ desanaṃ ārabhanto atthi idappaccayā jarāmaraṇan tiādimāha . Tatrāyamattho – imassa jarāmaraṇassa paccayo idappaccayo , tasmā idappaccayā atthi jarāmaraṇaṃ , atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayo , yamhā paccayā jarāmaraṇaṃ bhaveyyātiP2.497 evaṃ puṭṭhena satā , ānanda , paṇḍitena puggalena yathā – ‘‘ taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’’ ti vutte ṭhapanīyattā pañhassa tuṇhī bhavitabbaṃ hoti ,‘‘ abyākatametaṃV2.78 tathāgatenā ’’ ti vā vattabbaṃ hoti , evaṃ appaṭipajjitvā , yathā – ‘‘ cakkhu sassataṃ asassatan ’’ ti vutte asassatanti ekaṃseneva vattabbaṃ hoti , evaṃ ekaṃseneva atthītissa vacanīyaṃ .

Puna kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ , ko nāma so paccayo , yato jarāmaraṇaṃ hotīti vutte jātipaccayā jarāmaraṇan ti iccassa vacanīyaṃ , evaṃ vattabbaṃ bhaveyyāti attho .

Esa nayo sabbapadesu . Nāmarūpapaccayā phassoti idaṃ pana yasmā saḷāyatanapaccayāti vutte cakkhusamphassādīnaṃ channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti , idha ca ‘‘ saḷāyatanapaccayā ’’ ti iminā padena gahitampi agahitampi paccayuppannavisesaṃ phassassa ca saḷāyatanato atirittaṃ aññampi visesapaccayaṃ dassetukāmo , tasmā vuttanti veditabbaṃ .

Iminā pana vārena bhagavatā kiṃ kathitanti ? Paccayānaṃ nidānaṃ kathitaṃ . Idañhi suttaṃ paccaye nijjaṭe niggumbe katvā kathitattā mahānidānan ti vuccati .

98. Idāni tesaṃ tesaṃ paccayānaṃ tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetuṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti iti kho panetaṃ vuttan tiādimāha . Tattha pariyāyenāti kāraṇena .

Sabbenasabbaṃ sabbathāsabban ti nipātadvayametaṃ . Tassattho – ‘‘ sabbākārena sabbā sabbena sabhāvenaM2.88 sabbā jāti nāma yadi na bhaveyyā ’’ ti . Bhavādīsupi imināva nayena attho veditabbo . Kassacīti aniyamavacanametaṃ , devādīsu yassa kassaci . Kimhicīti idampi aniyamavacanameva , kāmabhavādīsu navasu bhavesu yattha katthaci . Seyyathidan ti aniyamitanikkhittaatthavibhajanatthe nipāto , tassattho – ‘‘ yaṃ vuttaṃ ‘ kassaci kimhicī ’ ti , tassa te atthaṃ vibhajissāmī ’’ ti . Atha naṃ vibhajanto – ‘‘ devānaṃ vā devattāyā ’’ tiādimāha . Tattha devānaṃ vā devattāyāti yā ayaṃ devānaṃ devabhāvāya khandhajāti , yāya khandhajātiyā devā ‘‘ devā ’’ ti vuccanti . SaceP2.498 hi jāti sabbena sabbaṃ nābhavissāti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo . Ettha ca devāti upapattidevā . Gandhabbāti mūlakhandhādīsu adhivatthadevatāva . Yakkhāti amanussā . Bhūtāti ye keci nibbattasattā . Pakkhinoti ye keci aṭṭhipakkhā vā cammapakkhā vā lomapakkhā vā . Sarīsapāti ye keci bhūmiyaṃ sarantā gacchanti . Tesaṃ tesan ti tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīnaṃ . Tadatthāyāti devagandhabbādibhāvāya .

Jātinirodhāti jātivigamā , jātiabhāvāti attho .

Hetūtiādīni sabbānipi kāraṇavevacanāni eva . Kāraṇañhi yasmā attano phalatthāya hinotiV2.79 pavattati , tasmā ‘‘ hetū ’’ ti vuccati . Yasmā taṃ phalaṃ nideti – ‘‘ handa , naṃ gaṇhathā ’’ ti appeti viya tasmā nidānaṃ . Yasmā phalaṃ tato samudeti uppajjati , tañca paṭicca eti pavattati , tasmā samudayoti ca paccayoti ca vuccati . Esa nayo sabbattha . Api ca yadidaṃ jātīti ettha yadidan ti nipāto . Tassa sabbapadesu liṅgānurūpato attho veditabbo . Idha pana – ‘‘ yā esā jātī ’’ ti ayamassa attho . Jarāmaraṇassa hi jāti upanissayakoṭiyā paccayo hoti .

99. Bhavapade – ‘‘ kimhicī ’’ ti iminā okāsapariggaho kato . Tattha heṭṭhā avīcipariyantaṃ katvā upari paranimmitavasavattideve antokaritvā kāmabhavo veditabbo . Ayaṃ nayo upapattibhave . Idha pana kammabhave yujjati . So hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo hoti . Upādānapadādīsupi – ‘‘ kimhicī ’’ ti iminā okāsapariggahova katoti veditabbo .

100. UpādānapaccayāM2.89 bhavoti ettha kāmupādānaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayo , tathā sesānipīti upādānapaccayā catuvīsatibhavā veditabbā . Nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhanti . Tesaṃ upādānāni sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo .

101. Rūpataṇhāti rūpārammaṇe taṇhā . Esa nayo saddataṇhādīsu . Sā panesā taṇhā upādānassa sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi paccayo hoti .

102. Esa paccayo taṇhāya , yadidaṃP2.499 vedanāti ettha vipākavedanā taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti , aññā aññathāpīti .

103. Ettāvatā pana bhagavā vaṭṭamūlabhūtaṃ purimataṇhaṃ dassetvā idāni desanaṃ , piṭṭhiyaṃ paharitvā kesesu vā gahetvā viravantaṃ viravantaṃ maggato okkamento viya navahi padehi samudācārataṇhaṃ dassento – ‘‘ iti kho panetaṃ , ānanda , vedanaṃ paṭicca taṇhā ’’ tiādimāha . Tattha taṇhāti dve taṇhā esanataṇhā ca , esitataṇhā ca . Yāya taṇhāya ajapathasaṅkupathādīni paṭipajjitvā bhoge esati gavesati , ayaṃ esanataṇhā nāma . Yā tesu esitesu gavesitesu paṭiladdhesu taṇhā , ayaṃ esitataṇhā nāma . Tadubhayampi samudācārataṇhāya eva adhivacanaṃ . TasmāV2.80 duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhā nāma . Pariyesanā nāma rūpādiārammaṇapariyesanā , sā hi taṇhāya sati hoti . Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho , so hi pariyesanāya sati hoti . Vinicchayo pana ñāṇataṇhādiṭṭhivitakkavasena catubbidho . Tattha – ‘‘ sukhavinicchayaṃ jaññā , sukhavinicchayaṃ ñatvā ajjhattaṃ sukhamanuyuñjeyyā ’’ ti ( ma . ni .3.323) ayaṃ ñāṇavinicchayo . ‘‘ Vinicchayoti dve vinicchayā – taṇhāvinicchayo ca diṭṭhivinicchayo cā ’’ ti ( mahāni .102). Evaṃ āgatāni aṭṭhasatataṇhāvicaritāni taṇhāvinicchayo . Dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhivinicchayo . ‘‘ Chando kho , devānaminda , vitakkanidāno ’’ ti ( dī . ni .2.358) imasmiṃ pana sutte idha vinicchayoti vutto vitakkoyeva āgato . Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchinātiM2.90 – ‘‘ ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati , ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya , ettakaṃ mayhaṃ bhavissati , ettakaṃ parassa , ettakaṃ paribhuñjissāmi , ettakaṃ nidahissāmī ’’ ti . Tena vuttaṃ – ‘‘ lābhaṃ paṭicca vinicchayo ’’ ti . Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkitavatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati , idañhi idha taṇhā . Chandoti dubbalarāgassādhivacanaṃ . Ajjhosānan ti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ . Pariggahoti taṇhādiṭṭhavasena pariggahaṇakaraṇaṃ . Macchariyan ti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā . Tenevassa porāṇā evaṃP2.500 vacanatthaṃ vadanti – ‘‘ idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu , mā aññesaṃ acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī ’’ ti . Ārakkhoti dvārapidahanamañjūsagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ .

Adhikarotīti adhikaraṇaṃ , kāraṇassetaṃ nāmaṃ . Ārakkhādhikaraṇan ti bhāvanapuṃsakaṃ , ārakkhahetūti attho . Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ . Ekato dhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ . Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi . Purimo purimo virodho viggaho . Pacchimo pacchimo vivādo . Tuvaṃtuvanti agāravavacanaṃ tuvaṃtuvaṃ .

112. Idāni paṭilomanayenāpi taṃsamudācārataṇhaṃ dassetuṃ puna – ‘‘ ārakkhādhikaraṇan ’’ ti ārabhanto desanaṃ nivattesi .

Tattha kāmataṇhāti pañcakāmaguṇikarāgavasena uppannā rūpāditaṇhā . Bhavataṇhāti sassatadiṭṭhisahagato rāgo . Vibhavataṇhāti ucchedadiṭṭhisahagato rāgo .

Ime dve dhammāti vaṭṭamūlataṇhā ca samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā . Dvayenāti taṇhālakkhaṇavasena ekabhāvaṃ gatāpi vaṭṭamūlasamudācāravasena dvīhi koṭṭhāsehi vedanāya ekasamosaraṇā bhavanti , vedanāpaccayena ekapaccayāti attho . Tividhañhi samosaraṇaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ , sahajātasamosaraṇaṃ , paccayasamosaraṇañca . Tattha – ‘‘ athaV2.81 kho sabbāni tāni kāmasamosaraṇāni bhavantī ’’ ti idaṃ osaraṇasamosaraṇaṃ nāma . ‘‘ Chandamūlakā , āvuso , ete dhammā phassasamudayā vedanāsamosaraṇā ’’ ti ( a . ni .8.83) idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāma . ‘‘ Dvayena vedanāya ekasamosaraṇā ’’ ti idaṃ pana paccayasamosaraṇan ti veditabbaṃ .

113. CakkhusamphassotiM2.91 ādayo sabbe vipākaphassāyeva . Tesu ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse avasesā dvattiṃsa phassā honti .

Yadidaṃ phassoti ettha pana phasso bahudhā vedanāya paccayo hoti .

114. Yehi , ānanda , ākārehītiādīsu ākārā vuccanti vedanādīnaṃ aññamaññaṃ asadisasabhāvā . Teyeva sādhukaṃ dassiyamānā taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti liṅgāni . Tassa tassa sañjānanahetuto nimittāni . Tathā tathā uddisitabbato uddesāP2.501 . Tasmā ayamettha attho – ‘‘ ānanda , yehi ākārehi … pe … yehi uddesehi nāmakāyassa nāmasamūhassa paññatti hoti , yā esā ca vedanāya vedayitākāre vedayitaliṅge vedayitanimitte vedanāti uddese sati , saññāya sañjānanākāre sañjānanaliṅge sañjānananimitte saññāti uddese sati , saṅkhārānaṃ cetanākāre cetanāliṅge cetanānimitte cetanāti uddese sati , viññāṇassa vijānanākāre vijānanaliṅge vijānananimitte viññāṇanti uddese sati – ‘ ayaṃ nāmakāyo ’ ti nāmakāyassa paññatti hoti . Tesu nāmakāyappaññattihetūsu vedanādīsu ākārādīsu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyetha ? Yvāyaṃ cattāro khandhe vatthuṃ katvā manodvāre adhivacanasamphassavevacano manosamphasso uppajjati , api nu kho so rūpakāye paññāyetha , pañca pasāde vatthuṃ katvā katvā uppajjeyyā ’’ ti .

Atha āyasmā ānando ambarukkhe asati jamburukkhato ambapakkassa uppattiṃ viya rūpakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha .

Dutiyapañhe ruppanākāraruppanaliṅgaruppananimittavasena rūpanti uddesavasena ca ākārādīnaṃ attho veditabbo . Paṭighasamphassoti sappaṭighaṃ rūpakkhandhaṃ vatthuṃ katvā uppajjanakasamphasso .

Idhāpi thero jamburukkhe asati ambarukkhato jambupakkassa uppattiṃ viya nāmakāyato tassa uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘ no hetaṃ bhante ’’ ti āha .

TatiyapañhoV2.82M2.92 ubhayavaseneva vutto . Tatra thero ākāse ambajambupakkānaṃ uppattiṃ viya nāmarūpābhāve dvinnampi phassānaṃ uppattiṃ asampaṭicchanto ‘‘ no hetaṃ bhante ’’ ti āha .

Evaṃ dvinnaṃ phassānaṃ visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvā idāni dvinnampi tesaṃ avisesato nāmarūpapaccayataṃ dassetuṃ – ‘‘ yehi ānanda ākārehī ’’ ti catutthaṃ pañhaṃ ārabhi .

Yadidaṃ nāmarūpan ti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ , yaṃ idaṃ chasupi dvāresu nāmarūpaṃ , eseva hetu eseva paccayoti attho . Cakkhudvārādīsu hi cakkhādīni ceva rūpārammaṇādīni ca rūpaṃ , sampayuttakā khandhā nāmanti evaṃ pañcavidhopi so phasso nāmarūpapaccayāvaP2.502 phasso . Manodvārepi hadayavatthuñceva yañca rūpaṃ ārammaṇaṃ hoti , idaṃ rūpaṃ . Sampayuttadhammā ceva yañca arūpaṃ ārammaṇaṃ hoti , idaṃ arūpaṃ nāma . Evaṃ manosamphassopi nāmarūpapaccayā phassoti veditabbo . Nāmarūpaṃ panassa bahudhā paccayo hoti .

115. Na okkamissathāti pavisitvā pavattamānaṃ viya paṭisandhivasena na vattissatha . Samuccissathāti paṭisandhiviññāṇe asati api nu kho suddhaṃ avasesaṃ nāmarūpaṃ antomātukucchismiṃ kalalādibhāvena samuccitaṃ missakabhūtaṃ hutvā vattissatha .

Okkamitvā vokkamissathāti paṭisandhivasena okkamitvā cutivasena vokkamissatha , nirujjhissathāti attho . So panassa nirodho na tasseva cittassa nirodhena , na tato dutiyatatiyānaṃ nirodhena hoti . Paṭisandhicittena hi saddhiṃ samuṭṭhitāni samatiṃsa kammajarūpāni nibbattanti . Tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti . Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi . Ayañhi anokāso nāma . Sace pana paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sakkonti , pavatti pavattati , paveṇī ghaṭiyati . Sace pana na sakkonti , pavatti nappavattati , paveṇī na ghaṭiyati , vokkamati nāma hoti . Taṃ sandhāya ‘‘ okkamitvā vokkamissathā ’’ ti vuttaṃ .

Itthattāyāti itthabhāvāya , evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyāti attho .

Daharasseva satoti mandassa bālasseva santassa . Vocchijjissathāti upacchijjissathaM2.93 vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullan ti viññāṇe upacchinne suddhaṃ nāmarūpameva uṭṭhahitvā paṭhamavayavasena vuḍḍhiṃ , majjhimavayavasena virūḷhiṃ , pacchimavayavasena vepullaṃ api nu kho āpajjissathāti . DasavassavīsativassavassasatavassasahassasampāpanenaV2.83 vā api nu kho vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjissathāti attho .

Tasmātihānandāti yasmā mātukucchiyaṃ paṭisandhiggahaṇepiP2.503 kucchivāsepi kucchito nikkhamanepi , pavattiyaṃ dasavassādikālepi viññāṇamevassa paccayo , tasmā eseva hetu esa paccayo nāmarūpassa , yadidaṃ viññāṇaṃ . Yathā hi rājā attano parisaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyya – ‘‘ tvaṃ uparājā , tvaṃ senāpatīti kena kato nanu mayā kato , sace hi mayi akaronte tvaṃ attano dhammatāya uparājā vā senāpati vā bhaveyyāsi , jāneyyāma vo balan ’’ ti ; evameva viññāṇaṃ nāmarūpassa paccayo hoti . Atthato evaṃ nāmarūpaṃ vadati viya ‘‘ tvaṃ nāmaṃ , tvaṃ rūpaṃ , tvaṃ nāmarūpaṃ nāmāti kena kataṃ , nanu mayā kataṃ , sace hi mayi purecārike hutvā mātukucchismiṃ paṭisandhiṃ agaṇhante tvaṃ nāmaṃ vā rūpaṃ vā nāmarūpaṃ vā bhaveyyāsi , jāneyyāma vo balan ’’ ti . Taṃ panetaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa bahudhā paccayo hoti .

116. Dukkhasamudayasambhavoti dukkharāsisambhavo .

Yadidaṃ nāmarūpan ti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ , eseva hetu esa paccayo . Yathā hi rājapurisā rājānaṃ niggaṇhanto evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘ tvaṃ rājāti kena kato , nanu mayā kato , sace hi mayi uparājaṭṭhāne , mayi senāpatiṭṭhāne atiṭṭhante tvaṃ ekakova rājā bhaveyyāsi , passeyyāma te rājabhāvan ’’ ti ; evameva nāmarūpampi atthato evaṃ viññāṇaṃ vadati viya ‘‘ tvaṃ paṭisandhiviññāṇanti kena kataṃ , nanu amhehi kataṃ , sace hi tvaṃ tayo khandhe hadayavatthuñca anissāya paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi , passeyyāma te paṭisandhiviññāṇabhāvan ’’ ti . Tañca panetaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hoti .

Ettāvatā khoti viññāṇe nāmarūpassa paccaye honte , nāmarūpe viññāṇassa paccaye honte , dvīsu aññamaññapaccayavasena pavattesu ettakenaM2.94 jāyetha vā … pe … upapajjetha vā , jātiādayo paññāyeyyuṃ aparāparaṃ vā cutipaṭisandhiyoti .

Adhivacanapathoti ‘‘ sirivaḍḍhako dhanavaḍḍhako ’’ tiādikassa atthaṃ adisvā vacanamattameva adhikicca pavattassa vohārassa patho . Niruttipathoti saratīti sato , sampajānātīti sampajānotiādikassaP2.504 kāraṇāpadesavasena pavattassa vohārassa patho . Paññattipathoti – ‘‘ paṇḍitoV2.84 byatto medhāvī nipuṇo kataparappavādo ’’ tiādikassa nānappakārato ñāpanavasena pavattassa vohārassa patho . Iti tīhi padehi adhivacanādīnaṃ vatthubhūtā khandhāva kathitā . Paññāvacaran ti paññāya avacaritabbaṃ jānitabbaṃ . Vaṭṭaṃ vattatīti saṃsāravaṭṭaṃ vattati . Itthattan ti itthaṃbhāvo , khandhapañcakassetaṃ nāmaṃ . Paññāpanāyāti nāmapaññattatthāya . ‘‘ Vedanā saññā ’’ tiādinā nāmapaññattatthāya , khandhapañcakampi ettāvatā paññāyatīti attho . Yadidaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇenāti yaṃ idaṃ nāmarūpaṃ saha viññāṇena aññamaññapaccayatāya pavattati , ettāvatāti vuttaṃ hoti . Idañhettha niyyātitavacanaṃ .