243. Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nahātassa . Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa . Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa , subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa uparimahātale sirigabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa . Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nahāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā uparipāsādassa sirisayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānādimayaṃ puññasamudāyaṃ āvajjanto nisīdi . Ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā . Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghātasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ bhindamānaṃ viya , ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati . Taṃ mahāsudassanassāpi tatheva pāturahosi . Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ .

Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ . Saha nemiyā , saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ . Sabbehi ākārehi paripuṇṇanti sabbākāraparipūraṃ . Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ . Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘ sanābhikan ’’ ti vuttaṃ , sā indanīlamayā hoti , majjhe panassā sārarajatamayā panāḷi , yāyaP2.618 suddhasiniddhadantapantiyā hasamānā viya virocati , majjhe chiddena viya candamaṇḍalena , ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepā hoti . Tesu panassa nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesuM2.210 yuttayuttaṭṭhānesu paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti . Ayaṃ tāva assa nābhiyā sabbākāraparipūratā . YehiV2.188 pana taṃ – ‘‘ arehi sahassāran ’’ ti vuttaṃ , te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti , tesampi ghaṭakamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva hutvā paññāyanti . Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā . Yāya pana taṃ nemiyā – ‘‘ sanemikan ’’ ti vuttaṃ , sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti . Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikā rattajambunadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā suvibhattā hutvā paññāyanti . Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā . Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare dhamanavaṃso viya anto susiro chiddamaṇḍalakhacito vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti , yassa vāteritassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca madanīyo ca hoti . Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ ubhosu passesu samosaritakusumadāmānaṃ dve pantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārasetacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti , yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirīkā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ avahasamānā viya dve muttakalāpā olambanti . Yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti . Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā . Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsuP2.619 kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya , rukkhasākhaggāni dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarenaM2.211 sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ viya , rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya , rājadhāniyā abhimukhaṃ āgacchati . Athassa cakkaratanassa saddasavaneneva – ‘‘ kuto nu kho , kassa nu kho ayaṃ saddo ’’ ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ ālokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāhaV2.189 – ‘‘ passatha , bho , acchariyaṃ , ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati , ajjeva pana attadutiyo uggato , etañhi rājahaṃsamithunamiva puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī ’’ ti . Tamañño āha – ‘‘ kiṃ kathesi , samma , kuhiṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā , nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato ’’ ti , tamañño hasitaṃ katvā evamāha – ‘‘ kiṃ ummattosi , nanu idāneva divākaro atthaṅgato , so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati ? Addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamudayujjalaṃ ekassāpi puññavato vimānaṃ bhavissatī ’’ ti . Te sabbepi apasārayantā aññe evamāhaṃsu – ‘‘ bho , kiṃ bahuṃ vilapatha , nevāyaṃ puṇṇacando , na sūriyo na devavimānaṃ . Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi , cakkaratanena pana etena bhavitabban ’’ ti . Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti . Tato tehi – ‘‘ kassa nu kho idaṃ nibbattan ’’ ti vutte bhavanti vattāro – ‘‘ na kassaci aññassa , nanu amhākaṃ mahārājā pūritacakkavattivatto , tassetaṃ nibbattan ’’ ti . Atha so ca mahājano , yo ca añño passati , sabbo cakkaratanameva anugacchati . Taṃ cāpi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakenevaP2.620 nagaraṃ anusaṃyāyitvā , atha rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā , antepurassa ca uttarasīhapañjarasadise ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ , evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati . Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānachiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ antopāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāsoM2.212 rājā hoti . Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti . Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘ sutaṃ kho pana metan ’’ tiādikaṃ cintanaṃ cintayati . Mahāsudassanassāpi sabbaṃ taṃ tatheva ahosi . Tena vuttaṃ – ‘‘ disvā rañño mahāsudassanassa … pe … assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī ’’ ti . Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hotīti ? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ , taṃ dassento atha kho ānandātiādimāha .

244. TatthaV2.190 uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā . Suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā .

Anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abbhukkiritvā – ‘‘ abhivijinātu bhavaṃ cakkaratanan ’’ ti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati . Yassa pavatti samakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti . Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattiyānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati . Athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca tato nānākārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhābharaṇappabhāsamujjalena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpatipabhutayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti . Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti – ‘‘ tātā , amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ , attano vibhavānurūpena maṇḍitapasādhikā sannipatathā ’’ ti . MahājanoP2.621 pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti . Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatācittaṃ uppajjati , so so ākāsagatova hoti . Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti . Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vāM2.213 natthi . Suciparivāro hi rājā cakkavattī . Cakkavattiparisā nāma vijjādharapurisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale vippakiṇṇaratanasadisā hoti . Mahāsudassanassāpi tatheva ahosi . Tena vuttaṃ – ‘‘ anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā ’’ ti .

Taṃ pana cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena nātinīcena gaganappadesena pavattati . Yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā , tāni sukhena gahetuṃ sakkonti . Yathā ca bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘ esa rājā , esa uparājā , esa senāpatī ’’ ti sallakkhetuṃ sakkonti . Ṭhānādīsu ca iriyāpathesu yo yena icchati , so teneva gacchati . Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti . Yatheva hi bhūmiyaṃ , tathā tesaṃ sabbakiccāni ākāseva ijjhanti . Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya mahāsamuddassa uparibhāgena sattasahassayojanappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati . Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya , parikkhepato chattiṃsayojanāya parisāya sannivesakkhamoV2.191 sulabhāhārūpakaraṇo chāyudakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo , tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati . Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nahānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti . Mahāsudassanassāpi sabbaṃ tatheva ahosi . Tena vuttaṃ – ‘‘ yasmiṃ kho panānanda , padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāti , tattha so rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā ’’ ti .

Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno , te ‘‘ paracakkaṃ āgatan ’’ ti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti . Cakkaratanassa hi uppattisamanantarameva natthi so satto nāma , yo paccatthikasaññāya taṃ rājānaṃ ārabbhaP2.622 āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya . Ayamānubhāvo cakkaratanassa . CakkānubhāvenaM2.214 hi tassa rañño , Arī asesā damathaṃ upenti ; Arindamaṃ nāma narādhipassa , Teneva taṃ vuccati tassa cakkanti . Tasmā sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷimaṇippabhābhisekena tassa pādapūjaṃ karontā – ‘‘ ehi kho , mahārājā ’’ tiādīhi vacanehi tassa kiṃkārapaṭisāvitaṃ āpajjanti . Mahāsudassanassāpi tatheva akaṃsu . Tena vuttaṃ – ‘‘ ye kho , panānanda , puratthimāya disāya … pe … anusāsa , mahārājā ’’ ti .

Tattha svāgatan ti su āgataṃ . Ekasmiñhi āgate socanti , gate nandanti . Ekasmiṃ āgate nandanti , gate socanti , tādiso tvaṃ āgamananandano , gamanasocano . Tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti .

Evaṃ vutte pana rājā cakkavattī nāpi – ‘‘ ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā ’’ ti vadati , nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti . Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena – ‘‘ passatha tātā , pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī ’’ tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘ pāṇo na hantabbo ’’ tiādikaṃV2.192 ovādaṃ deti . Mahāsudassanopi tatheva akāsi , tena vuttaṃ – ‘‘ rājā mahāsudassano evamāha – ‘ pāṇo na hantabbo … pe … yathābhuttañca bhuñjathā ’ ti ’’.

Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti ? Buddhassāpi tāva sabbe na gaṇhanti , rañño kiṃ gaṇhissantīti . Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino , te gaṇhanti . Sabbe pana anuyantā bhavanti . Tasmā ye kho panānandātiādimāha .

Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattibalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimasamuddaṃ ajjhogāhati . Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati , tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṅkhittaphaṇo nāgarājā viya , saṅkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati . Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāniP2.623M2.215 nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti . Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati , yathāruci ādinnaratanāya pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati . Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti , majjhe rājā , ante cakkaratanaṃ . Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā , asahamānamiva ca tena viyogaṃ nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati . Evaṃ rājā cakkavattī puratthimamahāsamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati . Mahāsudassanopi tatheva agamāsi . Tena vuttaṃ – ‘‘ atha kho , ānanda , cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattī ’’ ti .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ , senāsanniveso , paṭirājāgamanaṃ , tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ , senāsanniveso , paṭirājāgamanaṃ , tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ , senāsanniveso , paṭirājāgamanaṃ , tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ , senāsanniveso , paṭirājāgamanaṃ , tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ , senāsanniveso , paṭirājāgamanaṃ , tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .

Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ , senāsanniveso , paṭirājāgamanaṃ , tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ . Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddato paccuttarati . EttāvatāV2.193 raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti . So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumakumudapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggenaM2.216 yathānukkamaṃ attano rājadhāniṃ paccāgacchati . Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati . Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñciP2.624 karaṇīyaṃ na hoti , cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamatiyeva . Ye pana andhakāratthikā honti , tesaṃ andhakārameva hoti . Mahāsudassanassāpi sabbametaṃ tatheva ahosi . Tena vuttaṃ – ‘‘ dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā … pe … evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī ’’ ti .