Issues
Chọn phiên bản
(DN) Mahāvaggapāḷi
(DN) Mahāvaggapāḷi

Uddesavārakathāvaṇṇanā

Tác giả: _System_commentary_ @ Administrator

Uddesavārakathāvaṇṇanā

373. EvaṃP3.741V2.299M2.334 me sutan ti mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ . Tatrāyamapubbapadavaṇṇanā – ekāyano ayaṃ , bhikkhave , maggoti kasmā bhagavā idaṃ suttamabhāsi ? Kururaṭṭhavāsīnaṃ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthatāya . Kururaṭṭhavāsino kira bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo utupaccayādisampannattā tassa raṭṭhassa sappāyautupaccayasevanena niccaṃ kallasarīrā kallacittā ca honti . Te cittasarīrakallatāya anuggahitapaññābalā gambhīrakathaṃ paṭiggahetuṃ samatthā honti . Tena nesaṃ bhagavā imaṃ gambhīradesanāpaṭiggahaṇasamatthataṃ sampassanto ekavīsatiyā ṭhānesu kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvā idaṃ gambhīratthaṃ mahāsatipaṭṭhānasuttaṃ abhāsi . Yathā hi puriso suvaṇṇacaṅkoṭakaṃ labhitvā tattha nānāpupphāni pakkhipeyya , suvaṇṇamañjūsaṃ vā pana labhitvā sattaratanāni pakkhipeyya , evaṃ bhagavā kururaṭṭhavāsiparisaṃ labhitvā gambhīradesanaṃ desesi . Tenevettha aññānipi gambhīratthāni imasmiṃ dīghanikāye mahānidānaṃ majjhimanikāyeP3.742 satipaṭṭhānaṃ , sāropamaṃ , rukkhopamaṃ , raṭṭhapālaṃ , māgaṇḍiyaṃ , āneñjasappāyan ti aññānipi suttāni desesi . Apica tasmiṃ janapade catasso parisā pakatiyāva satipaṭṭhānabhāvanānuyogamanuyuttā viharanti , antamaso dāsakammakaraparijānāpi satipaṭṭhānapaṭisaṃyuttameva kathaṃ kathenti . Udakatitthasuttakantanaṭṭhānādīsupi niratthakakathā nāma nappavattati . Sace kāci itthī ‘‘ amma , tvaṃ kataraṃ satipaṭṭhānabhāvanaṃ manasikarosī ’’ ti pucchitā ‘‘ na kiñcī ’’ ti vadati , taṃ garahanti ‘‘ dhiratthu tava jīvitaṃ , jīvamānāpi tvaṃ matasadisā ’’ ti . Atha naṃ ‘‘ mā dāni puna evamakāsī ’’ ti ovaditvā aññataraṃ satipaṭṭhānaṃ uggaṇhāpenti . Yā pana ‘‘ ahaṃ asukasatipaṭṭhānaṃ nāma manasikaromī ’’ ti vadati , tassā ‘‘ sādhu sādhū ’’ ti sādhukāraṃ katvā ‘‘ tavaV2.300 jīvitaṃ sujīvitaṃ , tvaṃ nāma manussattaṃ pattā , tavatthāya sammāsambuddho uppanno ’’ tiādīhi pasaṃsanti . Na kevalañcettha manussajātikāva satipaṭṭhānamanasikārayuttā , te nissāya viharantā tiracchānagatāpi . TatridaṃM2.335 vatthu – eko kira naṭako suvapotakaṃ gahetvā sikkhāpento vicarati . So bhikkhunupassayaṃ upanissāya vasitvā gamanakāle suvapotakaṃ pamussitvā gato . Taṃ sāmaṇeriyo gahetvā paṭijaggiṃsu . Buddharakkhito tissa nāmaṃ akaṃsu . Taṃ ekadivasaṃ purato nisinnaṃ disvā mahātherī āha – ‘‘ buddharakkhitā ’’ ti . Kiṃ , ayyeti ? Atthi te koci bhāvanāmanasikāroti ? Natthi , ayyeti . Āvuso , pabbajitānaṃ santike vasantena nāma vissaṭṭhaattabhāvena bhavituṃ na vaṭṭati , kocideva manasikāro icchitabbo , tvaṃ pana aññaṃ na sakkhissasi ,‘‘ aṭṭhi aṭṭhī ’’ ti sajjhāyaṃ karohīti . So theriyā ovāde ṭhatvā ‘‘ aṭṭhi aṭṭhī ’’ ti sajjhāyanto carati . Taṃ ekadivasaṃ pātova toraṇagge nisīditvā bālātapaṃ tapamānaṃ eko sakuṇo nakhapañjarena aggahesi . So ‘‘ kiri kirī ’’ ti saddamakāsi . Sāmaṇeriyo sutvā ‘‘ ayye buddharakkhito sakuṇena gahito , mocema nan ’’ ti leḍḍuādīni gahetvā anubandhitvā mocesuṃP3.743 . Taṃ ānetvā purato ṭhapitaṃ therī āha – ‘‘ buddharakkhita , sakuṇena gahitakāle kiṃ cintesī ’’ ti ? Na , ayye , aññaṃ kiñci cintesiṃ , aṭṭhipuñjova aṭṭhipuñjaṃ gahetvā gacchati , katarasmiṃ ṭhāne vippakirissatīti , evaṃ ayye aṭṭhipuñjameva cintesinti . Sādhu , sādhu , buddharakkhita , anāgate bhavakkhayassa te paccayo bhavissatīti . Evaṃ tattha tiracchānagatāpi satipaṭṭhānamanasikārayuttā . Tasmā nesaṃ bhagavā satipaṭṭhānabuddhimeva janento idaṃ suttamabhāsi . Tattha ekāyanoti ekamaggo . Maggassa hi – ‘‘ Maggo pantho patho pajjo , añjasaṃ vaṭumāyanaṃ ; Nāvā uttarasetū ca , kullo ca bhisisaṅkamo ’’ ti . Bahūni nāmāni . Svāyamidha ayananāmena vutto , tasmā ekāyano ayaṃ , bhikkhave , maggoti ettha ekamaggo ayaṃ , bhikkhave , maggo na dvidhā pathabhūtoti evamattho daṭṭhabbo . Atha vāV2.301 ekena ayitabboti ekāyano . Ekenāti gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya vūpakaṭṭhena pavivittacittena . Ayitabbo paṭipajjitabbo , ayanti vā etenāti ayano , saṃsāratoM2.336 nibbānaṃ gacchantīti attho . Ekassa ayano ekāyano . Ekassāti seṭṭhassa . Sabbasattaseṭṭho ca bhagavā , tasmā bhagavatoti vuttaṃ hoti . Kiñcāpi hi tena aññepi ayanti , evaṃ santepi bhagavatova so ayano tena uppāditattā . Yathāha ‘‘ so hi , brāhmaṇa , bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā ’’ tiādi ( ma . ni .3.79). Ayatīti vā ayano , gacchati pavattatīti attho . Ekasmiṃ ayanoti ekāyano , imasmiññeva dhammavinaye pavattati , na aññatthāti vuttaṃ hoti . Yathāha – ‘‘ imasmiṃ kho , subhadda , dhammavinaye ariyo aṭṭhaṅgiko maggo upalabbhatī ’’ ti ( dī . ni .2.214). Desanābhedoyeva heso , atthato pana ekova . Apica ekaṃ ayatīti ekāyano . Pubbabhāge nānāmukhabhāvanānayappavattopi aparabhāge ekaṃ nibbānamevaP3.744 gacchatīti vuttaṃ hoti . Yathāha brahmā sahampati – Ekāyanaṃ jātikhayantadassī , Maggaṃ pajānāti hitānukampī ; Etena maggena tariṃsu pubbe , Tarissanti ye ca taranti oghanti .( saṃ . ni .5.409); Keci pana ‘‘ na pāraṃ diguṇaṃ yantī ’’ ti gāthānayena yasmā ekavāraṃ nibbānaṃ gacchati , tasmā ‘‘ ekāyano ’’ ti vadanti , taṃ na yujjati . Imassa hi atthassa sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ . Yadi pana ekaṃ ayanamassa ekā gati pavattīti evaṃ atthaṃ yojetvā vucceyya , byañjanaṃ yujjeyya , attho pana ubhayathāpi na yujjati . Kasmā ? Idha pubbabhāgamaggassa adhippetattā . Kāyādicatuārammaṇappavatto hi pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo idhādhippeto , na lokuttaro , so ca anekavārampi ayati , anekañcassa ayanaṃ hoti . Pubbepi ca imasmiṃ pade mahātherānaṃ sākacchā ahosiyeva . Tipiṭakacūḷanāgatthero pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti āha . Ācariyo panassa tipiṭakacūḷasumatthero missakamaggoti āha . Pubbabhāgo bhanteti ? Missako , āvusoti . Ācariye pana punappunaṃ bhaṇante appaṭibāhitvāM2.337 tuṇhī ahosi . Pañhaṃ avinicchinitvāva uṭṭhahiṃsu . Athācariyatthero nahānakoṭṭhakaṃ gacchanto ‘‘ mayā missakamaggo kathito , cūḷanāgo pubbabhāgamaggoti ādāya voharati , ko nu kho ettha nicchayo ’’ ti suttantaṃ ādito paṭṭhāya parivattento ‘‘ yo hi kociV2.302 , bhikkhave , ime cattāro satipaṭṭhāne evaṃ bhāveyya satta vassānī ’’ ti imasmiṃ ṭhāne sallakkhesi . Lokuttaramaggo uppajjitvā satta vassāni tiṭṭhamāno nāma natthi , mayā vutto missakamaggo na labbhati . Cūḷanāgena diṭṭho pubbabhāgamaggova labbhatīti ñatvā aṭṭhamiyaṃ dhammasavane saṅghuṭṭhe agamāsi . Porāṇakattherā kira piyadhammasavanā honti , saddaṃ sutvāva ‘‘ ahaṃ paṭhamaṃ , ahaṃ paṭhaman ’’ ti ekappahāreneva osaranti . Tasmiñca divase cūḷanāgattherassa vāro , tenaP3.745 dhammāsane nisīditvā bījaniṃ gahetvā pubbagāthāsu vuttāsu therassa āsanapiṭṭhiyaṃ ṭhitassa etadahosi – ‘‘ raho nisīditvā na vakkhāmī ’’ ti . Porāṇakattherā hi anusūyakā honti . Na attano rucimeva ucchubhāraṃ viya evaṃ ukkhipitvā vicaranti , kāraṇameva gaṇhanti , akāraṇaṃ vissajjenti . Tasmā thero ‘‘ āvuso , cūḷanāgā ’’ ti āha . So ācariyassa viya saddoti dhammaṃ ṭhapetvā ‘‘ kiṃ bhante ’’ ti āha . Āvuso , cūḷanāga , mayā vutto missakamaggo na labbhati , tayā vutto pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggova labbhatīti . Thero cintesi – ‘‘ amhākaṃ ācariyo sabbapariyattiko tepiṭako sutabuddho , evarūpassāpi nāma bhikkhuno ayaṃ pañho āluḷeti , anāgate mama bhātikā imaṃ pañhaṃ āluḷessantīti suttaṃ gahetvā imaṃ pañhaṃ niccalaṃ karissāmī ’’ ti paṭisambhidāmaggato ‘‘ ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggo ’’. Maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho , saccānaṃ caturo padā ; Virāgo seṭṭho dhammānaṃ , dvipadānañca cakkhumā . Eseva maggo natthañño , dassanassa visuddhiyā ; Etañhi tumhe paṭipajjatha , mārasenappamaddanaṃ ; Etañhi tumhe paṭipannā , dukkhassantaṃ karissathāti . – Suttaṃ āharitvā ṭhapesi . MaggotiM2.338 kenaṭṭhena maggo ? Nibbānagamanaṭṭhena nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena ca . Sattānaṃ visuddhiyāti rāgādīhi malehi abhijjhāvisamalobhādīhi ca upakkilesehi kiliṭṭhacittānaṃ sattānaṃ visuddhatthāya . Tathā hi imināva maggena ito satasahassakappādhikānaṃ catunnaṃP3.746 asaṅkhyeyyānaṃV2.303 upari ekasmiṃyeva kappe nibbatte taṇhaṅkaramedhaṅkarasaraṇaṅkaradīpaṅkaranāmake buddhe ādiṃ katvā sakyamunipariyosānā aneke sammāsambuddhā anekasatā paccekabuddhā gaṇanapathaṃ vītivattā ariyasāvakā cāti ime sattā sabbe cittamalaṃ pavāhetvā paramavisuddhiṃ pattā . Rūpamalavasena pana saṃkilesavodānapaññattiyeva natthi . Tathā hi – ‘‘ Rūpena saṃkiliṭṭhena , saṃkilissanti māṇavā ; Rūpe suddhe visujjhanti , anakkhātaṃ mahesinā . Cittena saṃkiliṭṭhena , saṃkilissanti māṇavā ; Citte suddhe visujjhanti , iti vuttaṃ mahesinā ’’. Yathāha – ‘‘ cittasaṃkilesā , bhikkhave , sattā saṃkilissanti , cittavodānā visujjhantī ’’ ti . Tañca cittavodānaṃ iminā satipaṭṭhānamaggena hoti . Tenāha ‘‘ sattānaṃ visuddhiyā ’’ ti . Sokaparidevānaṃ samatikkamāyāti sokassa ca paridevassa ca samatikkamāya pahānāyāti attho , ayañhi maggo bhāvito santatimahāmattā dīnaṃ viya sokasamatikkamāya , paṭācārā dīnaṃ viya paridevasamatikkamāya saṃvattati . Tenāha ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamāyā ’’ ti . Kiñcāpi hi santatimahāmatto – ‘‘ Yaṃ pubbe taṃ visodhehi , pacchā te mātu kiñcanaṃ ; Majjhe ce no gahessasi , upasanto carissasī ’’ ti .( su . ni .945); Imaṃ gāthaṃ sutvāva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patto . Paṭācārā – ‘‘ Na santi puttā tāṇāya , na pitā nāpi bandhavā ; Antakenādhipannassa , natthi ñātīsu tāṇatā ’’ ti .( dha . pa .288); ImaṃP3.747M2.339 gāthaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhitā . Yasmā pana kāyavedanācittadhammesu kañci dhammaṃV2.304 anāmasitvā bhāvanā nāma natthi , tasmā tepi imināva maggena sokaparideve samatikkantāti veditabbā . Dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamāyāti kāyikadukkhassa cetasikadomanassassa cāti imesaṃ dvinnaṃ atthaṅgamāya , nirodhāyāti attho . Ayañhi maggo bhāvito tissattherādīnaṃ viya dukkhassa , sakkādīnaṃ viya ca domanassassa atthaṅgamāya saṃvattati . Tatrāyaṃ atthadīpanā – sāvatthiyaṃ kira tisso nāma kuṭumbikaputto cattālīsa hiraññakoṭiyo pahāya pabbajitvā agāmake araññe viharati . Tassa kaniṭṭhabhātu bhariyā ‘‘ gacchatha , naṃ jīvitā voropethā ’’ ti pañcasate core pesesi . Te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsu . Thero āha – ‘‘ kasmā āgatattha upāsakā ’’ ti ? Taṃ jīvitā voropessāmāti . Pāṭibhogaṃ me upāsakā , gahetvā ajjekarattiṃ jīvitaṃ dethāti . Ko te , samaṇa , imasmiṃ ṭhāne pāṭibhogo bhavissatīti ? Thero mahantaṃ pāsāṇaṃ gahetvā dve ūruṭṭhīni bhinditvā ‘‘ vaṭṭati upāsakā pāṭibhogo ’’ ti āha . Te apakkamitvā caṅkamanasīse aggiṃ katvā nipajjiṃsu . Therassa vedanaṃ vikkhambhetvā sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya pītipāmojjaṃ uppajji . Tato anukkamena vipassanaṃ vaḍḍhento tiyāmarattiṃ samaṇadhammaṃ katvā aruṇuggamane arahattaṃ patto imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘ Ubho pādāni bhinditvā , saññapessāmi vo ahaṃ ; Aṭṭiyāmi harāyāmi , sarāgamaraṇaṃ ahaṃ . Evāhaṃ cintayitvāna , yathābhūtaṃ vipassisaṃ ; Sampatte aruṇuggamhi , arahattamapāpuṇin ’’ ti . Aparepi tiṃsa bhikkhū bhagavato santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā araññavihāre vassaṃ upagantvā ‘‘ āvuso , tiyāmarattiṃP3.748 samaṇadhammova kātabbo , na aññamaññassa santikaṃ āgantabban ’’ ti vatvā vihariṃsu . Tesaṃ samaṇadhammaṃ katvā paccūsasamaye pacalāyantānaṃ eko byaggho āgantvā ekekaṃ bhikkhuṃ gahetvā gacchati . Na koci ‘‘ maṃ byaggho gaṇhī ’’ ti vācampi nicchāresi . Evaṃ pañcasu dasasu bhikkhūsu khāditesu uposathadivase ‘‘ itare , āvusoM2.340 , kuhin ’’ ti pucchitvā ñatvā ca ‘‘ idāni gahitena gahitomhīti vattabban ’’ ti vatvā vihariṃsuV2.305 . Atha aññataraṃ daharabhikkhuṃ purimanayeneva byaggho gaṇhi . So ‘‘ byaggho bhante ’’ ti āha . Bhikkhū kattaradaṇḍe ca ukkāyo ca gahetvā mocessāmāti anubandhiṃsu . Byaggho bhikkhūnaṃ agatiṃ chinnataṭaṭṭhānamāruyha taṃ bhikkhuṃ pādaṅguṭṭhakato paṭṭhāya khādituṃ ārabhi . Itarepi ‘‘ idāni sappurisa , amhehi kattabbaṃ natthi , bhikkhūnaṃ viseso nāma evarūpe ṭhāne paññāyatī ’’ ti āhaṃsu . So byagghamukhe nipannova taṃ vedanaṃ vikkhambhetvā vipassanaṃ vaḍḍhento yāva gopphakā khāditasamaye sotāpanno hutvā , yāva jaṇṇukā khāditasamaye sakadāgāmī , yāva nābhiyā khāditasamaye anāgāmī hutvā , hadayarūpe akhāditeyeva saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘ Sīlavā vatasampanno , paññavā susamāhito ; Muhuttaṃ pamādamanvāya , byagghenoruddhamānaso . Pañjarasmiṃ gahetvāna , silāya uparī kato ; Kāmaṃ khādatu maṃ byaggho , aṭṭhiyā ca nhārussa ca ; Kilese khepayissāmi , phusissāmi vimuttiyan ’’ ti . Aparopi pītamallatthero nāma gihikāle tīsu rajjesu paṭākaṃ gahetvā tambapaṇṇidīpaṃ āgamma rājānaṃ passitvā raññāP3.749 katānuggaho ekadivasaṃ kilañjakāpaṇasāladvārena gacchanto ‘‘ rūpaṃ , bhikkhave , na tumhākaṃ , taṃ pajahatha , taṃ vo pahīnaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī ’’ ti na tumhākavākyaṃ sutvā cintesi ‘‘ neva kira rūpaṃ attano , na vedanā ’’ ti . So taṃyeva aṅkusaṃ katvā nikkhamitvā mahāvihāraṃ gantvā pabbajjaṃ yācitvā pabbajito upasampanno dvemātikā paguṇā katvā tiṃsa bhikkhū gahetvā gabalavāliyaaṅgaṇaṃ gantvā samaṇadhammaṃ akāsi . Pādesu avahantesu jaṇṇukehi caṅkamati . Tamenaṃ rattiṃ eko migaluddako migoti maññamāno pahari . Satti vinivijjhitvā gatā , so taṃ sattiṃ harāpetvā paharaṇamukhāni tiṇavaṭṭiyā pūrāpetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ attānaṃ nisīdāpetvā okāsaṃ kāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sahaM2.341 paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā ukkāsitasaddena āgatānaṃ bhikkhūnaṃ byākaritvā imaṃ udānaṃ udānesi – ‘‘ Bhāsitaṃ buddhaseṭṭhassa , sabbalokaggavādino ; Na tumhākamidaṃ rūpaṃ , taṃ jaheyyātha bhikkhavo . AniccāV2.306 vata saṅkhārā , uppādavayadhammino ; Uppajjitvā nirujjhanti , tesaṃ vūpasamo sukho ’’ ti . Evaṃ tāva ayaṃ maggo tissattherādīnaṃ viya dukkhassa atthaṅgamāya saṃvattati . Sakko pana devānamindo attano pañcavidhapubbanimittaṃ disvā maraṇabhayasantajjito domanassajāto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchi . So upekkhāpañhavissajjanāvasāneP3.750 asītisahassāhi devatāhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi . Sā cassa upapatti puna pākatikāva ahosi . Subrahmāpi devaputto accharāsahassaparivuto saggasampattiṃ anubhoti . Tattha pañcasatā accharāyo rukkhato pupphāni ocinantiyo cavitvā niraye uppannā . So ‘‘ kiṃ imā cirāyantī ’’ ti upadhārento tāsaṃ niraye nibbattanabhāvaṃ ñatvā ‘‘ kittakaṃ nu kho mama āyū ’’ ti upaparikkhanto attano āyuparikkhayaṃ viditvā cavitvā tattheva niraye nibbattanabhāvaṃ disvā bhīto ativiya domanassajāto hutvā ‘‘ imaṃ me domanassaṃ satthā vinayissati , na añño ’’ ti avasesā pañcasatā accharāyo gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchi – ‘‘ Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ , niccaṃ ubbiggidaṃ mano ; Anuppannesu kicchesu , atho uppatitesu ca ; Sace atthi anutrastaṃ , taṃ me akkhāhi pucchitoti .( saṃ . ni .1.98); Tato naṃ bhagavā āha – ‘‘ Nāññatra bojjhā tapasā , nāññatrindriyasaṃvarā ; Nāññatra sabbanissaggā , sotthiṃ passāmi pāṇinan ’’ ti .( saṃ . ni .1.98); SoM2.342 desanāpariyosāne pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya taṃ sampattiṃV2.307 thāvaraṃ katvā devalokameva agamāsīti . Evaṃ ayaṃ maggo bhāvito sakkādīnaṃ viya domanassassa atthaṅgamāya saṃvattatīti veditabbo . Ñāyassa adhigamāyāti ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , tassa adhigamāya , pattiyāti vuttaṃ hoti . Ayañhi pubbabhāge lokiyo satipaṭṭhānamaggo bhāvito lokuttaramaggassaP3.751 adhigamāya saṃvattati . Tenāha ‘‘ ñāyassa adhigamāyā ’’ ti . Nibbānassa sacchikiriyāyāti taṇhāvānavirahitattā nibbānanti laddhanāmassa amatassa sacchikiriyāya , attapaccakkhatāyāti vuttaṃ hoti . Ayañhi maggo bhāvito anupubbena nibbānasacchikiriyaṃ sādheti . Tenāha ‘‘ nibbānassa sacchikiriyāyā ’’ ti . Tattha kiñcāpi ‘‘ sattānaṃ visuddhiyā ’’ ti vutte sokasamatikkamādīni atthato siddhāneva honti , ṭhapetvā pana sāsanayuttikovide aññesaṃ na pākaṭāni , na ca bhagavā paṭhamaṃ sāsanayuttikovidaṃ janaṃ katvā pacchā dhammaṃ deseti . Tena teneva pana suttena taṃ taṃ atthaṃ ñāpeti . Tasmā idha yaṃ yaṃ atthaṃ ekāyanamaggo sādheti , taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamāyā ’’ tiādimāha . Yasmā vā yā sattānaṃ visuddhi ekāyanamaggena saṃvattati , sā sokaparidevānaṃ samatikkamena hoti . Sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamena , dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo ñāyassādhigamena , ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāya . Tasmā imampi kamaṃ dassento ‘‘ sattānaṃ visuddhiyā ’’ ti vatvā ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamāyā ’’ tiādimāha . Apica vaṇṇabhaṇanametaṃ ekāyanamaggassa . Yatheva hi bhagavā – ‘‘ dhammaṃ vo , bhikkhave , desessāmi ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmi yadidaṃ chachakkānī ’’ ti ( ma . ni .3.420) chachakkadesanāya aṭṭhahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi . Yathā ca ariyavaṃsadesanāya ‘‘ cattārome , bhikkhave , ariyavaṃsā aggaññā rattaññā vaṃsaññā porāṇā asaṃkiṇṇā asaṃkiṇṇapubbā naM2.343 saṅkīyanti na saṅkīyissanti , appaṭikuṭṭhā samaṇehi brāhmaṇehi viññūhī ’’ ti ( a . ni .4.28) navahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi ; evaṃ imassāpi ekāyanamaggassa sattānaṃ visuddhiyātiādīhi sattahi padehi vaṇṇaṃ abhāsi . Kasmāti ce , tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ . Vaṇṇabhāsanañhi sutvā te bhikkhū ‘‘ ayaṃ kira maggo hadayasantāpabhūtaṃ sokaṃ , vācāvippalāpabhūtaṃP3.752 paridevaṃ , kāyikaasātabhūtaṃ dukkhaṃ , cetasikaasātabhūtaṃ domanassantiV2.308 cattāro upaddave hanati , visuddhiṃ ñāyaṃ nibbānanti tayo visese āvahatī ’’ ti ussāhajātā imaṃ dhammadesanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ , vācetabbaṃ , imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissanti . Iti tesaṃ bhikkhūnaṃ ussāhajananatthaṃ vaṇṇaṃ abhāsi . Kambalavāṇijādayo kambalādīnaṃ vaṇṇaṃ viya . Yathā hi satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijena ‘ kambalaṃ gaṇhathā ’ ti ugghositepi asukakambaloti na tāva manussā jānanti . Kesakambalavāḷakambalādayopi hi duggandhā kharasamphassā kambalātveva vuccanti . Yadā pana tena gandhārako rattakambalo sukhumo ujjalo sukhasamphassoti ugghositaṃ hoti , tadā ye pahonti , te gaṇhanti . Ye nappahonti , tepi dassanakāmā honti ; evameva ‘ ekāyano , bhikkhave , ayaṃ maggo ’ ti vuttepi asukamaggoti na tāva pākaṭo hoti . Nānappakārakā hi aniyyānikamaggāpi maggātveva vuccanti . ‘‘ Sattānaṃ visuddhiyā ’’ tiādimhi pana vutte ‘‘ ayaṃ kira maggo cattāro upaddave hanati , tayo visese āvahatī ’’ ti ussāhajātā imaṃ dhammadesanaṃ uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabbaṃ dhāretabbaṃ vācetabbaṃ , imañca maggaṃ bhāvetabbaṃ maññissantīti vaṇṇaṃ bhāsanto ‘‘ sattānaṃ visuddhiyā ’’ tiādimāha . Yathā ca satasahassagghanikapaṇḍukambalavāṇijūpamā ; evaṃ rattajambunadasuvaṇṇaudakappasādakamaṇiratanasuvisuddhamuttaratanapavāḷādivāṇijūpamādayopettha āharitabbā . Yadidan ti nipāto , ye imeti ayamassa attho . Cattāroti gaṇanaparicchedo . Tena na tato heṭṭhā , na uddhanti satipaṭṭhānaparicchedaṃ dīpeti . Satipaṭṭhānāti tayo satipaṭṭhānā satigocaropi tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatāpi , satipi . ‘‘ CatunnaṃM2.344 , bhikkhave , satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi , taṃ suṇātha … pe … ko ca , bhikkhave , kāyassa samudayo . Āhārasamudayā kāyassa samudayo ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.408) hiP3.753 satigocaro satipaṭṭhānanti vuccati . Tathā ‘‘ kāyo upaṭṭhānaṃ no sati , sati pana upaṭṭhānañceva sati cā ’’ tiādīsupi ( paṭi . ma .3.35). Tassattho – patiṭṭhāti asminti paṭṭhānaṃ . Kā patiṭṭhāti ? Sati . Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ , padhānaṃ ṭhānanti vā paṭṭhānaṃ . Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ hatthiṭṭhānaassaṭṭhānādīni viya . ‘‘ Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati , yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsituṃ arahatī ’’ ti ( ma . ni .3.311) ettha tidhā paṭipannesu sāvakesu satthuno paṭighānunayavītivattatā ‘‘ satipaṭṭhānan ’’ ti vuttā . Tassattho – paṭṭhapetabbato paṭṭhānaṃ , pavattayitabbatotiV2.309 attho . Kena paṭṭhapetabbatoti ? Satiyā . Satiyā paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ . ‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta sambojjhaṅge paripūrentī ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.147) pana satiyeva ‘‘ satipaṭṭhānaṃ ’’ ti vuccati . Tassattho – paṭṭhātīti paṭṭhānaṃ , upaṭṭhāti okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho . Satiyeva satipaṭṭhānaṃ . Atha vā saraṇaṭṭhena sati , upaṭṭhānaṭṭhena paṭṭhānaṃ . Iti sati ca sā paṭṭhānaṃ cātipi satipaṭṭhānaṃ . Idamidhādhippetaṃ . Yadi evaṃ kasmā ‘‘ satipaṭṭhānā ’’ ti bahuvacanaṃ ? Satibahuttā . Ārammaṇabhedena hi bahukā etā satiyo . Atha maggoti kasmā ekavacanaṃ ? Maggaṭṭhena ekattā . Catassopi hi etā satiyo maggaṭṭhena ekattaṃ gacchanti . Vuttañhetaṃ – ‘‘ maggoti kenaṭṭhena maggo ? Nibbānagamanaṭṭhena . Nibbānatthikehi magganīyaṭṭhena cā ’’ ti . Catassopi cetā aparabhāge kāyādīsu ārammaṇesu kiccaṃ sādhayamānā nibbānaṃ gacchanti , ādito paṭṭhāya ca nibbānatthikehi maggiyanti , tasmā catassopi eko maggoti vuccanti . Evañca sati vacanānusandhinā sānusandhikāva desanā hoti ,‘‘ mārasenappamaddanaṃ , vo bhikkhave , maggaṃ desessāmi , taṃ suṇātha … pe … katamo ca , bhikkhave , mārasenappamaddano maggo ? Yadidaṃ satta bojjhaṅgā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.224) viya . Yathā mārasenappamaddanoti ca , satta bojjhaṅgāti ca atthato ekaṃ , byañjanamevettha nānaṃM2.345 . Evaṃ ‘‘ ekāyanamaggo ’’ tiP3.754 ca ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ ti ca atthato ekaṃ , byañjanamevettha nānaṃ , tasmā maggaṭṭhena ekattā ekavacanaṃ . Ārammaṇabhedena satibahuttā bahuvacanaṃ veditabbaṃ . Kasmā pana bhagavatā cattārova satipaṭṭhānā vuttā anūnā anadhikāti ? Veneyyahitattā . Taṇhācaritadiṭṭhicaritasamathayānikavipassanāyānikesu hi mandatikkhavasena dvedhā dvedhā pavattesu veneyyesu mandassa taṇhācaritassa oḷārikaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa sukhumaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ . Diṭṭhicaritassapi mandassa nātippabhedagataṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa atippabhedagataṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo . Samathayānikassa ca mandassa akicchena adhigantabbanimittaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ visuddhimaggo , tikkhassa oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato dutiyaṃ . Vipassanāyānikassapi mandassa nātippabhedagatārammaṇaṃ tatiyaṃ , tikkhassa atippabhedagatārammaṇaṃ catutthaṃ . Iti cattārova vuttā anūnā anadhikāti . SubhasukhaniccaattabhāvavipallāsappahānatthaṃV2.310 vā . Kāyo hi asubho , tattha ca subhavipallāsavipallatthā sattā . Tesaṃ tattha asubhabhāvadassanena tassa vipallāsassa pahānatthaṃ paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ . Sukhaṃ niccaṃ attāti gahitesupi ca vedanādīsu vedanā dukkhā , cittaṃ aniccaṃ , dhammā anattā , tesu ca sukhaniccaattavipallāsavipallatthā sattā . Tesaṃ tattha dukkhādibhāvadassanena tesaṃ vipallāsānaṃ pahānatthaṃ sesāni tīṇi vuttānīti evaṃ subhasukhaniccaattabhāvavipallāsappahānatthaṃ vā cattārova vuttā anūnā anadhikāti veditabbā . Na kevalañca vipallāsappahānatthameva , atha kho caturoghayogāsavaganthaupādānaagatipahānatthampi catubbidhāhārapariññatthañca cattārova vuttāti veditabbā . Ayaṃ tāva pakaraṇanayo . Aṭṭhakathāyaṃ pana saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattāroti etadeva vuttaṃ . YathāP3.755 hi catudvāre nagare pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti , dakkhiṇato . Pacchimato . Uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti ; evaṃ – sampadamidaṃ veditabbaṃ . Nagaraṃ viyaM2.346 hi nibbānamahānagaraṃ , dvāraṃ viya aṭṭhaṅgiko lokuttaramaggo , pācīnadisādayo viya kāyādayo . Yathā pācīnato āgacchantā pācīnadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pācīnadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ kāyānupassanāmukhena āgacchantā cuddasavidhena kāyānupassanaṃ bhāvetvā kāyānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti . Yathā dakkhiṇato āgacchantā dakkhiṇāya disāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā dakkhiṇadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ vedanānupassanāmukhena āgacchantā navavidhena vedanānupassanaṃ bhāvetvā vedanānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti . Yathā pacchimato āgacchantā pacchimadisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā pacchimadvārena nagarameva pavisanti , evaṃ cittānupassanāmukhena āgacchantā soḷasavidhena cittānupassanaṃ bhāvetvā cittānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti . Yathā uttarato āgacchantā uttaradisāya uṭṭhānakaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā uttaradvārena nagarameva pavisanti , evaṃ dhammānupassanāmukhena āgacchantā pañcavidhena dhammānupassanaṃ bhāvetvā dhammānupassanābhāvanānubhāvanibbattena ariyamaggena ekaṃ nibbānameva osaranti . Evaṃ saraṇavasena ceva ekattasamosaraṇavasena ca ekameva satipaṭṭhānaṃ ārammaṇavasena cattārova vuttāti veditabbā .
KatameV2.311 cattāroti kathetukamyatā pucchā .
Idhāti imasmiṃ sāsane . Bhikkhaveti dhammapaṭiggāhakapuggalālapanametaṃ . Bhikkhūti paṭipattisampādakapuggalanidassanametaṃ . Aññepi ca devamanussā paṭipattiṃ sampādentiyeva , seṭṭhattā pana paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato ca ‘‘ bhikkhū ’’ ti āha . Bhagavato hi anusāsaniṃ sampaṭicchantesu bhikkhu seṭṭho , sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvato . Tasmā seṭṭhattā ‘‘ bhikkhū ’’ tiP3.756 āha . Tasmiṃ gahite pana sesā gahitāva honti , rājagamanādīsu rājaggahaṇena sesaparisā viya . Yo ca imaṃ paṭipattiṃ paṭipajjati , so bhikkhu nāma hotīti paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanatopi ‘‘ bhikkhū ’’ ti āha . Paṭipannako hi devo vā hotu manusso vā , bhikkhūti saṅkhyaṃ gacchatiyeva yathāha – ‘‘ AlaṅkatoM2.347 cepi samaṃ careyya , Santo danto niyato brahmacārī ; Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ , So brāhmaṇo so samaṇo sa bhikkhū ’’ ti .( dha . pa .142); Kāyeti rūpakāye . Rūpakāyo hi idha aṅgapaccaṅgānaṃ kesādīnañca dhammānaṃ samūhaṭṭhena hatthikāyarathakāyādayo viya kāyoti adhippeto . Yathā ca samūhaṭṭhena , evaṃ kucchitānaṃ āyaṭṭhena . Kucchitānañhi paramajegucchānaṃ so āyotipi kāyo . Āyoti uppattideso . Tatthāyaṃ vacanattho . Āyanti tatoti āyo . Ke āyanti ? Kucchitā kesādayo . Iti kucchitānaṃ āyoti kāyo . Kāyānupassīti kāye anupassanasīlo kāyaṃ vā anupassamāno . Kāyeti ca vatvāpi puna kāyānupassīti dutiyakāyaggahaṇaṃ asammissato vavatthānaghanavinibbhogādidassanatthaṃ katanti veditabbaṃ . Tena na kāye vedanānupassī vā , cittadhammānupassī vā , atha kho kāyānupassīyevāti kāyasaṅkhāte vatthusmiṃ kāyānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti . Tathā na kāye aṅgapaccaṅgavinimuttaekadhammānupassī , nāpi kesalomādivinimuttaitthipurisānupassī , yopi cettha kesalomādiko bhūtupādāyasamūhasaṅkhāto kāyo , tatthapi na bhūtupādāyavinimuttaekadhammānupassī , atha kho rathasambhārānupassako viya aṅgapaccaṅgasamūhānupassī , nagarāvayavānupassako viya kesalomādisamūhānupassī , kadalikkhandhapattavaṭṭivinibbhujako viya rittamuṭṭhiviniveṭhako viya ca bhūtupādāyasamūhānupassīyevāti nānappakārato samūhavaseneva kāyasaṅkhātassa vatthuno dassanena ghanavinibbhogoV2.312 dassito hoti . Na hetthaP3.757 yathāvuttasamūhavinimutto kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissati , yathāvuttadhammasamūhamatteyeva pana tathā tathā sattā micchābhinivesaṃ karonti . Tenāhu porāṇā – ‘‘ Yaṃ passati na taṃ diṭṭhaṃ , yaṃ diṭṭhaṃ taṃ na passati ; Apassaṃ bajjhate mūḷho , bajjhamāno na muccatī ’’ ti . GhanavinibbhogādidassanatthantiM2.348 vuttaṃ , ādisaddena cettha ayampi attho veditabbo . Ayañhi etasmiṃ kāye kāyānupassīyeva , na añña dhammānupassīti vuttaṃ hoti . Yathā anudakabhūtāyapi marīciyā udakānupassino honti , na evaṃ aniccadukkhānattaasubhabhūteyeva imasmiṃ kāye niccasukhaattasubhabhāvānupassī , atha kho kāyānupassī aniccadukkhānattaasubhākārasamūhānupassīyevāti vuttaṃ hoti . Atha vā yvāyaṃ parato ‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu araññagato vā … pe … so satova assasatī ’’ tiādinā nayena assāsapassāsādicuṇṇikajātaaṭṭhikapariyosāno kāyo vutto , yo ca ‘‘ idhekacco pathavīkāyaṃ aniccato anupassati , āpokāyaṃ tejokāyaṃ vāyokāyaṃ kesakāyaṃ lomakāyaṃ chavikāyaṃ cammakāyaṃ maṃsakāyaṃ rudhirakāyaṃ nhārukāyaṃ aṭṭhikāyaṃ aṭṭhimiñjakāyan ’’ ti ( paṭi . ma .3.35) paṭisambhidāyaṃ kāyo vutto , tassa sabbassa imasmiññeva kāye anupassanato kāye kāyānupassīti evampi attho veditabbo . Atha vā kāye ahanti vā mamanti vā evaṃ gahetabbassa yassa kassaci ananupassanato , tassa tasseva pana kesalomādikassa nānādhammasamūhassa anupassanato kāye kesādidhammasamūhasaṅkhātakāyānupassīti evamattho daṭṭhabbo . Apica ‘‘ imasmiṃ kāye aniccato anupassati , no niccato ’’ tiādinā anukkamena paṭisambhidāyaṃ āgatanayassa sabbasseva aniccalakkhaṇādino ākārasamūhasaṅkhātassa kāyassa anupassanatopi kāye kāyānupassīti evampi attho daṭṭhabbo . TathāP3.758 hi ayaṃ kāye kāyānupassanāpaṭipadaṃ paṭipanno bhikkhu imaṃ kāyaṃ aniccānupassanādīnaṃ sattannaṃ anupassanānaṃ vasena aniccato anupassati , no niccato . Dukkhato anupassati , no sukhato . Anattato anupassati , no attato . Nibbindati , no nandati , virajjati , no rajjati , nirodheti . No samudeti , paṭinissajjati , no ādiyati . So taṃ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatiV2.313 , dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati , anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati , nibbindanto nandiṃ pajahatiM2.349 , virajjanto rāgaṃ pajahati , nirodhento samudayaṃ pajahati , paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti veditabbo . Viharatīti iriyati . Ātāpīti tīsu bhavesu kilese ātāpetīti ātāpo , vīriyassetaṃ nāmaṃ . Ātāpo assa atthīti ātāpī . Sampajānoti sampajaññasaṅkhātena ñāṇena samannāgato . Satimāti kāyapariggāhikāya satiyā samannāgato . Ayaṃ pana yasmā satiyā ārammaṇaṃ pariggahetvā paññāya anupassati , na hi sativirahitassa anupassanā nāma atthi , tenevāha – ‘‘ satiñca khvāhaṃ , bhikkhave , sabbatthikaṃ vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .5.234). Tasmā ettha ‘‘ kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti ettāvatā kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vuttaṃ hoti . Atha vā yasmā anātāpino antosaṅkhepo antarāyakaro hoti , asampajāno upāyapariggahe anupāyaparivajjane ca sammuyhati , muṭṭhassati upāyāpariccāge anupāyāpariggahe ca asamattho hoti , tenassa taṃ kammaṭṭhānaṃ na sampajjati . Tasmā yesaṃ dhammānaṃ ānubhāvena taṃ sampajjati , tesaṃ dassanatthaṃ ‘‘ ātāpī sampajāno satimā ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ . Iti kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ sampayogaṅgañcassa dassetvā idāni pahānaṅgaṃ dassetuṃ vineyya loke abhijjhādomanassan ti vuttaṃ . Tattha vineyyāti tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā vinayitvā . Loketi tasmiññeva kāye . Kāyo hi idha lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti adhippeto . Yasmā panassa na kāyamatteyeva abhijjhādomanassaṃ pahīyati , vedanādīsupi pahīyatiyeva . Tasmā pañcapi upādānakkhandhā lokoti vibhaṅge vuttaṃ . LokasaṅkhātattāP3.759 vā tesaṃ dhammānaṃ atthuddhāranayenetaṃ vuttaṃ . Yaṃ panāha – ‘‘ tattha katamo loko ? Sveva kāyo loko ’’ ti , ayamevettha attho . Tasmiṃ loke abhijjhādomanassaṃ vineyyāti evaṃ sambandho daṭṭhabbo . Yasmā panettha abhijjhāggahaṇena kāmacchando , domanassaggahaṇena byāpādo saṅgahaṃ gacchati , tasmā nīvaraṇapariyāpannabalavadhammadvayadassanena nīvaraṇappahānaṃ vuttaṃ hotīti veditabbaṃ . VisesenaM2.350 cettha abhijjhāvinayena kāyasampattimūlakassa anurodhassa , domanassavinayena kāyavipattimūlakassa virodhassa , abhijjhāvinayena ca kāye abhiratiyā , domanassavinayena kāyabhāvanāya anabhiratiyā , abhijjhāvinayena kāye abhūtānaṃ subhasukhabhāvādīnaṃ pakkhepassa , domanassavinayenaV2.314 kāye bhūtānaṃ asubhāsukhabhāvādīnaṃ apanayanassa ca pahānaṃ vuttaṃ . Tena yogāvacarassa yogānubhāvo yogasamatthatā ca dīpitā hoti . Yogānubhāvo hi esa , yadidaṃ anurodhavirodhavippamutto aratiratisaho abhūtapakkhepabhūtāpanayanavirahito ca hoti . Anurodhavirodhavippamutto cesa aratiratisaho abhūtaṃ apakkhipanto bhūtañca anapanayanto yogasamattho hotīti . Aparo nayo ‘‘ kāye kāyānupassī ’’ ti ettha anupassanāya kammaṭṭhānaṃ vuttaṃ . ‘‘ Viharatī ’’ ti ettha vuttavihārena kammaṭṭhānikassa kāyapariharaṇaṃ ,‘‘ ātāpī ’’ tiādīsu pana ātāpena sammappadhānaṃ , satisampajaññena sabbatthakakammaṭṭhānaṃ , kammaṭṭhānapariharaṇūpāyo vā . Satiyā vā kāyānupassanāvasena paṭiladdhasamatho , sampajaññena vipassanā abhijjhādomanassavinayena bhāvanābalaṃ vuttanti veditabbaṃ . Vibhaṅge pana anupassīti tattha ‘‘ katamā anupassanā ? Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrīmedhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi , ayaṃ vuccati anupassanā . Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upagato samupagato upapanno samannāgato , tena vuccati anupassīti . Viharatīti iriyati pavattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati , tena vuccati viharatīti . Ātāpīti tattha katamaṃ ātāpaṃ ? Yo cetasiko vīriyārambho nikammo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittaddandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāhī vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo , idaṃ vuccati ātāpaṃ . Iminā ātāpena upeto hoti … pe … samannāgatoP3.760 , tena vuccati ātāpīti . Sampajānoti tattha katamaṃ sampajaññaṃ ? Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrīmedhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi , idaṃ vuccati sampajaññaṃ . Iminā sampajaññena upeto hotiV2.315 … pe … samannāgato , tena vuccati sampajānoti . Satimāti tattha katamā sati ? Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammusanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsatiM2.351 , ayaṃ vuccati sati . Imāya satiyā upeto hoti … pe … samannāgato , tena vuccati satimāti . Vineyya loke abhijjhādomanassan ti tattha katamo loko ? Sveva kāyo loko . Pañcapi upādānakkhandhā loko , ayaṃ vuccati loko . Tattha katamā abhijjhā ? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandirāgo cittassa sārāgo , ayaṃ vuccati abhijjhā . Tattha katamaṃ domanassaṃ ? Yaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā , idaṃ vuccati domanassaṃ . Iti ayañca abhijjhā , idañca domanassaṃ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasamitā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā , tena vuccati vineyya loke abhijjhādomanassan ’’ ti ( vibha .357-362). Evametesaṃ padānaṃ attho vutto . Tena saha ayaṃ aṭṭhakathānayo yathā saṃsandati , evaṃ veditabbo . Ayaṃ tāva kāyānupassanāsatipaṭṭhānuddesassa atthavaṇṇanā . Idāni vedanāsu . Citte . Dhammesu dhammānupassī viharati … pe … vineyya loke abhijjhādomanassanti ettha vedanāsu vedanānupassīti evamādīsu vedanādīnaṃ puna vacane payojanaṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ . Vedanāsu vedanānupassī . Citte cittānupassī . Dhammesu dhammānupassīti ettha pana vedanāti tisso vedanā , tā ca lokiyā eva . Cittampi lokiyaṃ , tathā dhammā . Tesaṃ vibhāgo niddesavāre pākaṭo bhavissati . Kevalaṃ panidha yathā vedanā anupassitabbā , tathā tā anupassanto ‘‘ vedanāsu vedanānupassī ’’ ti veditabbo . Esa nayo cittadhammesupi . Kathañca vedanā anupassitabbāti ? Sukhā tāva vedanā dukkhato , dukkhā sallato , adukkhamasukhā aniccato . Yathāha – ‘‘ YoM2.352P3.761 sukhaṃ dukkhato adda , dukkhamaddakkhi sallato ; Adukkhamasukhaṃ santaṃ , addakkhi naṃ aniccato ; Sa ve sammaddaso bhikkhu , upasanto carissatī ’’ ti .( saṃ . ni .4.253); SabbāV2.316 eva cetā ‘‘ dukkhā ’’ tipi anupassitabbā . Vuttañhetaṃ – ‘‘ yaṃ kiñci vedayitaṃ , taṃ dukkhasminti vadāmī ’’ ti ( saṃ . ni .4.259). Sukhadukkhatopi ca anupassitabbā . Yathāha ‘‘ sukhā vedanā ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhā ’’ ti ( ma . ni .1.465) sabbaṃ vitthāretabbaṃ . Apica aniccādisattaanupassanāvasenapi anupassitabbā . Sesaṃ niddesavāreyeva pākaṭaṃ bhavissati . Cittadhammesupi cittaṃ tāva ārammaṇādhipatisahajātabhūmikammavipākakiriyādinānattabhedānaṃ aniccādianupassanānaṃ niddesavāre āgatasarāgādibhedānañca vasena anupassitabbaṃ . Dhammā salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānaṃ suññatadhammassa aniccādisattānupassanānaṃ niddesavāre āgatasantādibhedānañca vasena anupassitabbā . Sesaṃ vuttanayameva . Kāmañcettha yassa kāyasaṅkhāte loke abhijjhādomanassaṃ pahīnaṃ , tassa vedanādīsupi taṃ pahīnameva . Nānāpuggalavasena pana nānācittakkhaṇikasatipaṭṭhānabhāvanāvasena ca sabbattha vuttaṃ . Yato vā ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hoti , tenevassa tattha pahānadassanatthampi etaṃ vuttanti veditabbanti .
Uddesavārakathā niṭṭhitā .