Kāyānupassanā ānāpānapabbavaṇṇanā
374. Idāni seyyathāpi nāma cheko vilīvakārako thūlakilañjasaṇhakilañjacaṅkoṭakapeḷāpuṭādīni upakaraṇāni kattukāmo ekaṃ mahāveṇuṃ labhitvā catudhā bhinditvā tato ekekaṃ veṇukhaṇḍaṃ gahetvā phāletvā taṃ taṃ upakaraṇaṃ kareyya , evameva bhagavā satipaṭṭhānadesanāya sattānaṃ anekappakāraṃ
P3.762 visesādhigamaṃ kattukāmo ekameva sammāsatiṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā .
KatameM2.353 cattāro ?
Idha , bhikkhave , bhikkhu kāye kāyānupassī viharatī ’’ tiādinā nayena ārammaṇavasena catudhā bhinditvā tato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃ gahetvā kāyaṃ vibhajanto ‘‘ kathañca bhikkhave ’’ tiādinā nayena niddesavāraṃ vattumāraddho .
Tattha kathañcātiādi vitthāretukamyatāpucchā .
Ayaṃ panettha saṅkhepattho – bhikkhave , kena caV2.317 pakārena bhikkhu kāye kāyānupassī viharatīti ?
Esa nayo sabbapucchāvāresu .Idha bhikkhave bhikkhūti bhikkhave imasmiṃ sāsane bhikkhu .
Ayañhettha idhasaddo sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca .
Vuttañhetaṃ ‘‘ idheva bhikkhave , samaṇo … pe … suññā parappavādā samaṇebhi aññehī ’’ ti ( ma . ni .1.139).
Tena vuttaṃ ‘‘ imasmiṃ sāsane bhikkhū ’’ ti .
Araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vāti idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ .
Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ kammaṭṭhānavīthiṃ otarituṃ na icchati , kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati .
Tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya .
Athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā , evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā rukkhamūlaṃ vā suññāgāraṃ vā pavisitvā tattha satipaṭṭhānārammaṇatthambhe satiyottena
P3.763 bandhitabbaṃ .
Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Yathā thambhe nibandheyya , vacchaṃ damaṃ naro idha ;
Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ , satiyārammaṇe daḷhan ’’ ti .
EvamassetaṃM2.354 senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ idamassa satipaṭṭhānabhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanan ’’ ti .
Apica yasmā idaṃ kāyānupassanāya muddhabhūtaṃ sabbabuddhapaccekabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ sampādetuṃ , saddakaṇḍakattā jhānassa .
Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tadevaV2.318 jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ , tasmāssa anurūpasenāsanaṃ dassento bhagavā ,‘‘ araññagato vā ’’ tiādimāha .
Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā .
So yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ ettha nagaraṃ māpethā ’’ ti upadisati , sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati , evameva yogāvacarassa anurūpasenāsanaṃ upaparikkhitvā ‘‘ ettha kammaṭṭhānamanuyuñjitabban ’’ ti upadisati , tato tattha kammaṭṭhānamanuyuñjantena yoginā anukkamena arahatte patte ‘‘ sammāsambuddho vata so bhagavā ’’ ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati .
Ayaṃ pana bhikkhu dīpisadisoti vuccati .
Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti , evameva ayaṃ araññādīsu kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantoP3.764 bhikkhu yathākkamena cattāro magge ceva cattāri ariyaphalāni ca gaṇhāti .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ Yathāpi dīpiko nāma , nilīyitvā gaṇhatī mige ;
Tathevāyaṃ buddhaputto , yuttayogo vipassako ;
Araññaṃ pavisitvāna , gaṇhāti phalamuttaman ’’ ti .
Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘ araññagato vā ’’ tiādimāha .
Ito paraṃ imasmiṃ ānāpānapabbe yaṃ vattavbaṃ siyā , taṃ visuddhimagge vuttameva .Seyyathāpi , bhikkhave , dakkho bhamakāro vāti idañhi upamāmattameva iti ajjhattaṃ vā kāyeti idaṃ appanāmattameva ca tattha anāgataṃ , sesaṃ āgatameva .
Yaṃ
M2.355 pana anāgataṃ , tattha dakkhoti cheko .
Dīghaṃ vā añchantoti mahantānaṃ bherīpokkharādīnaṃ likhanakāle hatthe ca pāde ca pasāretvā dīghaṃ kaḍḍhanto .
Rassaṃ vā añchantoti khuddakānaṃ dantasūcivedhakādīnaṃ likhanakāle mandamandaṃ rassaṃ kaḍḍhanto .
Evameva khoti evaṃ ayampi bhikkhu addhānavasena ittaravasena ca pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti … pe … passasissāmīti sikkhatīti .Tassevaṃ sikkhato assāsapassāsanimitte cattāri jhānāni uppajjanti , so jhānā vuṭṭhahitvā assāsapassāse vā pariggaṇhāti jhānaṅgāni vā .
Tattha
V2.319 assāsapassāsakammiko ‘‘ ime assāsapassāsā kiṃ nissitā ?
Vatthunissitā .
Vatthu nāma karajakāyo , karajakāyo nāma cattāri mahābhūtāni upādārūpañce ’’ ti evaṃ rūpaṃ pariggaṇhāti .
Tato tadārammaṇe phassapañcamake nāmanti .
Evaṃ nāmarūpaṃ pariggahetvā tassa paccayaṃ pariyesanto avijjādipaṭiccasamuppādaṃ disvā ‘‘ paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṃ , añño satto vā puggalo vā natthī ’’ tiP3.765 vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena arahattaṃ pāpuṇāti .
Idaṃ ekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṃ .
Jhānakammikopi ‘‘ imāni jhānaṅgāni kiṃ nissitāni , vatthunissitāni , vatthu nāma karajakāyo jhānaṅgāni nāmaṃ , karajakāyo rūpan ’’ ti nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesanto avijjādipaccayākāraṃ disvā ‘‘ paccayapaccayuppannadhammamattamevetaṃ , añño satto vā puggalo vā natthī ’’ ti vitiṇṇakaṅkho sappaccayanāmarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanaṃ vaḍḍhento anukkamena arahattaṃ pāpuṇāti .
Idamekassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhaṃ .Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā assāsapassāsakāye kāyānupassī viharati .
Bahiddhā vāti parassa vā assāsapassāsakāye .
Ajjhattabahiddhā vāti kālena attano , kālena parassa assāsapassāsakāye .
Etenassa paguṇakammaṭṭhānaṃ aṭṭhapetvā aparāparaṃ sañcaraṇakālo kathito .
Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhati .
Samudayadhammānupassī
M2.356 vāti yathā nāma kammārassa bhastañca gaggaranāḷiñca tajjañca vāyāmaṃ paṭicca vāto aparāparaṃ sañcarati , evaṃ bhikkhuno karajakāyañca nāsapuṭañca cittañca paṭicca assāsapassāsakāyo aparāparaṃ sañcarati .
Kāyādayo dhammā samudayadhammā , te passanto ‘‘ samudayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharatī ’’ ti vuccati .
Vayadhammānupassī vāti yathā bhastāya apanītāya gaggaranāḷiyā bhinnāya tajje ca vāyāme asati so vāto nappavattati , evameva kāye bhinne nāsapuṭe viddhaste citte ca niruddhe assāsapassāsakāyo nāma nappavattatīti kāyādinirodhā assāsapassāsanirodhoti evaṃ passanto ‘‘ vayadhammānupassī vā kāyasmiṃ viharatī ’’ ti vuccati .
Samudayavayadhammānupassī vāti kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto .Atthi kāyoti vā panassāti kāyova atthi , na satto , na puggalo , na itthī , na puriso , na attā , na attaniyaṃ , nāhaṃ , na mama , na koci , na kassacīti evamassa sati paccupaṭṭhitā hoti .
Yāvadevāti
V2.320P3.766 payojanaparicchedavavatthāpanametaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yā sā sati paccupaṭṭhitā hoti , sā na aññadatthāya .
Atha kho yāvadeva ñāṇamattāya aparāparaṃ uttaruttari ñāṇapamāṇatthāya ceva satipamāṇatthāya ca , satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyāti attho .
Anissito ca viharatīti taṇhānissayadiṭṭhinissayānaṃ vasena anissitova viharati .
Na ca kiñci loke upādiyatīti lokasmiṃ kiñci rūpaṃ vā … pe … viññāṇaṃ vā ‘‘ ayaṃ me attā vā attaniyaṃ vā ’’ ti na gaṇhāti .Evampīti upari atthaṃ upādāya sampiṇḍanattho pi-kāro .
Iminā pana padena bhagavā ānāpānapabbadesanaṃ niyyātetvā dasseti .
Tattha assāsapassāsapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ , tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ , dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ .
Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa assāsapassāsavasena abhiniviṭṭhassa bhikkhuno yāva arahattā niyyānamukhanti .
Ānāpānapabbaṃ niṭṭhitaṃ .