121. EvaṃM2.96 ye na paññapenti , te dassetvā idāni ye te paññapenti , te yasmā diṭṭhivasena samanupassitvā paññapenti , sā ca nesaṃ samanupassanā vīsativatthukāya sakkāyadiṭṭhiyā appahīnattā hoti , tasmā taṃ vīsativatthukaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ dassetuṃ puna kittāvatā ca ānandātiādimāha .

Tattha vedanaṃ vā hīti iminā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā .

Appaṭisaṃvedano me attāti iminā rūpakkhandhavatthukā .

Attā me vediyati , vedanādhammo hi me attāti iminā saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukāP2.506 . Idañhi khandhattayaṃ vedanāsampayuttattā vediyati . Etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo .

122. IdāniV2.86 tattha dosaṃ dassento – ‘‘ tatrānandā ’’ tiādimāha . Tattha tatrāti tesu tīsu diṭṭhigatikesu .

Yasmiṃ , ānanda , samayetiādi yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassati , tassa tassa attano kadāci bhāvaṃ , kadāci abhāvanti evamādidosadassanatthaṃ vuttaṃ .

123. Aniccādīsu hutvā abhāvato aniccā . Tehi tehi kāraṇehi saṅgamma samāgamma katāti saṅkhatā . Taṃ taṃ paccayaṃ paṭicca sammā kāraṇeneva uppannāti paṭiccasamuppannā . Khayotiādi sabbaṃ bhaṅgassa vevacanaṃ . Yañhi bhijjati , taṃ khiyatipi vayatipi virajjhatipi nirujjhatipi , tasmā khayadhammātiādi vuttaṃ .

Byagā meti viagāti byagā , vigato niruddho me attāti attho .

Kiṃ pana ekasseva tīsupi kālesu – ‘‘ eso me attā ’’ ti hotīti , kiṃ pana na bhavissati ? Diṭṭhigatikassa hi thusarāsimhi nikkhittakhāṇukasseva niccalatā nāma natthi , vanamakkaṭo viya aññaṃ gaṇhāti , aññaṃ muñcati . Aniccasukhadukkhavokiṇṇan ti visesena taṃ taṃ vedanaṃ attāti samanupassanto aniccañceva sukhañca dukkhañca attānaṃ samanupassati avisesena vedanaṃ attāti samanupassanto vokiṇṇaṃ uppādavayadhammaṃM2.97 attānaṃ samanupassati . Vedanā hi tividhā ceva uppādavayadhammā ca , tañcesa attāti samanupassati . Iccassa anicco ceva attā āpajjati , ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo . Taṃ kho panesa aniccaṃ attānaṃ anujānāti , na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthi .

Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘ tasmātihānanda , etenapetaṃ nakkhamati ‘ vedanā me attā ’ ti samanupassitun ’’ ti vuttaṃ .

124. Yattha panāvusoti yattha suddharūpakkhandhe sabbaso vedayitaṃ natthi .

Api nu kho tatthāti api nu kho tasmiṃ vedanāvirahite tālavaṇṭe vā vātapāne vā asmīti evaṃ ahaṃkāro uppajjeyyāti attho .

Api nu kho tattha ayamahamasmīti siyāti api nu kho tesuP2.507 vedanādhammesu tīsu khandhesu ekadhammopi ayaṃ nāma ahamasmīti evaṃ vattabbo siyā . Atha vā vedanānirodhā saheva vedanāya niruddhesu tesu tīsu khandhesu api nu kho ayamahamasmīti vā ahamasmīti vā uppajjeyyāti attho .

Athāyasmā ānando sasavisāṇassa tikhiṇabhāvaṃ viya taṃ asampaṭicchanto no hetaṃ bhanteti āha .

Tasmātihānandāti yasmā suddharūpakkhandho uṭṭhāya ahamasmīti na vadati , tasmā etenapi etaṃ nakkhamatīti attho .

EttāvatāV2.87 kiṃ kathitaṃ hoti ? Vaṭṭakathā kathitā hoti . Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento katthaci avijjāsīsena kathesi , katthaci taṇhāsīsena , katthaci diṭṭhisīsena . Tattha ‘‘ purimā , bhikkhave , koṭi nappaññāyati avijjāya ,‘ ito pubbe avijjā nāhosi , atha pacchā samabhavī ’ ti . Evañcidaṃ , bhikkhave , vuccati . Atha ca pana paññāyati idappaccayā avijjā ’’ ti ( a . ni .10.61) evaṃ avijjāsīsena kathitā . ‘‘ Purimā , bhikkhave , koṭi nappaññāyati bhavataṇhāya ,‘ ito pubbe bhavataṇhā nāhosi , atha pacchā samabhavī ’ ti . Evañcidaṃ , bhikkhave , vuccati . Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavataṇhā ’’ ti ( a . ni .10.62) evaṃ taṇhāsīsena kathitā . ‘‘ Purimā , bhikkhave , koṭi nappaññāyati bhavadiṭṭhiyā ,‘ ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi , atha pacchā samabhavī ’ ti , evañcidaṃ , bhikkhave , vuccati . Atha ca pana paññāyati idappaccayā bhavadiṭṭhī ’’ ti evaṃ diṭṭhisīsena kathitā . Idhāpi diṭṭhisīseneva kathitā . DiṭṭhigatikoM2.98 hi sukhādivedanaṃ attāti gahetvā ahaṅkāramamaṅkāraparāmāsavasena sabbabhavayonigati – viññāṇaṭṭhitisattāvāsesu tato tato cavitvā tattha tattha upapajjanto mahāsamudde vātukkhittanāvā viya satataṃ samitaṃ paribbhamati , vaṭṭato sīsaṃ ukkhipituṃyeva na sakkoti .

126. Iti bhagavā paccayākāramūḷhassa diṭṭhigatikassa ettakena kathāmaggena vaṭṭaṃ kathetvā idāni vivaṭṭaṃ kathento yato kho pana , ānanda , bhikkhūtiādimāha . Tañca pana vivaṭṭakathaṃ bhagavā desanāsu kusalattā vissaṭṭhakammaṭṭhānaṃ navakammādivasena vikkhittapuggalaṃ anāmasitvā kārakassa satipaṭṭhānavihārino puggalassa vasena ārabhanto neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatītiādimāha . Evarūpo hi bhikkhu – ‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃP2.508 vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre vā santike vā , sabbaṃ rūpaṃ aniccato vavatthapeti , ekaṃ sammasanaṃ . Dukkhato vavatthapeti , ekaṃ sammasanaṃ . Anattato vavatthapeti , ekaṃ sammasanan ’’ tiādinā nayena vuttassa sammasanañāṇassa vasena sabbadhammesu pavattattā neva vedanaṃ attāti samanupassati , na aññaṃ , so evaṃ asamanupassanto na kiñci loke upādiyatīti khandhalokādibhede loke rūpādīsu dhammesu kiñci ekadhammampi attāti vā attaniyanti vā na upādiyati .

AnupādiyaṃV2.88 na paritassatīti anupādiyanto taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyāpi na paritassati . Aparitassan ti aparitassamāno . Paccattaṃyeva parinibbāyatīti attanāva kilesaparinibbānena parinibbāyati . Evaṃ parinibbutassa panassa paccavekkhaṇāpavattidassanatthaṃ khīṇā jātītiādi vuttaṃ .

Iti sā diṭṭhīti yā tathāvimuttassa arahato diṭṭhi , sā evaṃ diṭṭhi . ‘‘ Itissa diṭṭhī ’’ tipi pāṭho . Yo tathāvimutto arahā , evamassa diṭṭhīti attho . Tadakallan ti taṃ na yuttaṃ .

Kasmā ? Evañhi sati – ‘‘ arahā na kiñci jānātī ’’ ti vuttaṃ bhaveyya , evaṃ ñatvā vimuttañca arahantaṃ ‘‘ na kiñci jānātī ’’ ti vattuṃM2.99 na yuttaṃ .

Teneva catunnampi nayānaṃ avasāne –

‘‘ taṃ kissa hetū ’’ tiādimāha .

Tattha yāvatā ānanda adhivacanan ti yattako adhivacanasaṅkhāto vohāro atthi . Yāvatā adhivacanapathoti yattako adhivacanassa patho , khandhā āyatanāni dhātuyo vā atthi . Esa nayo sabbattha . Paññāvacaran ti paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcakaṃ . Tadabhiññāti taṃ abhijānitvā . Ettakena bhagavatā kiṃ dassitaṃ ? Tantākulapadasseva anusandhi dassito .