Yamakasālāvaṇṇanā
198. Mahatā bhikkhusaṅghena saddhin ti idha bhikkhūnaṃ gaṇanaparicchedo natthi .
Veḷuvagāme vedanāvikkhambhanato paṭṭhāya hi –
‘‘ na cirena bhagavā parinibbāyissatī ’’ ti sutvā tato tato āgatesu bhikkhūsu ekabhikkhupi pakkanto nāma natthi .
Tasmā gaṇanavītivatto saṅgho ahosi .
Upavattanaṃ mallānaṃ sālavanan ti yatheva hi kalambanadītīrato rājamātuvihāradvārena thūpārāmaṃ gantabbaṃ
P2.573 hoti , evaṃ hiraññavatiyā pārimatīrato sālavanuyyānaṃ , yathā anurādhapurassa thūpārāmo , evaṃ taṃ kusinārāyaṃ hoti .
Yathā thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukhoV2.147 gantvā uttarena nivatto , evaṃ uyyānato sālavanaṃ pācīnamukhaṃ gantvā uttarena nivattaṃ .
Tasmā taṃ –
‘‘ upavattanan ’’ ti vuccati .Antarena yamakasālānaṃ
M2.164 uttarasīsakan ti tassa kira mañcakassa ekā sālapanti sīsabhāge hoti , ekā pādabhāge .
Tatrāpi eko taruṇasālo sīsabhāgassa āsanno hoti , eko pādabhāgassa .
Api ca yamakasālā nāma mūlakhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbitvā ṭhitasālāti vuttaṃ .
Mañcakaṃ paññapehīti tasmiṃ kira uyyāne rājakulassa sayanamañco atthi , taṃ sandhāya paññapehīti āha .
Theropi taṃyeva paññapetvā adāsi .Kilantosmi , ānanda , nipajjissāmīti tathāgatassa hi –
‘‘ Gocari kaḷāpo gaṅgeyyo , piṅgalo pabbateyyako ;
Hemavato ca tambo ca , mandākini uposatho ;
Chaddantoyeva dasamo , ete nāgānamuttamā ’’ ti .
–
Ettha yaṃ dasannaṃ gocarisaṅkhātānaṃ pakatihatthīnaṃ balaṃ , taṃ ekassa kaḷāpassāti .
Evaṃ dasaguṇavaḍḍhitāya gaṇanāya pakatihatthīnaṃ koṭisahassabalappamāṇaṃ balaṃ , taṃ sabbampi cundassa piṇḍapātaṃ paribhuttakālato paṭṭhāya caṅgavāre pakkhittaudakaṃ viya parikkhayaṃ gataṃ .
Pāvānagarato tīṇi gāvutāni kusinārānagaraṃ , etasmiṃ antare pañcavīsatiyā ṭhānesu nisīditvā mahatā ussāhena āgacchantopi sūriyassa atthaṅgamitavelāyaṃ sañjhāsamaye bhagavā sālavanaṃ paviṭṭho .
Evaṃ rogo sabbaṃ ārogyaṃ maddanto āgacchati .
Etamatthaṃ dassento viya sabbalokassa saṃvegakaraṃ vācaṃ bhāsanto –
‘‘ kilantosmi , ānanda , nipajjissāmī ’’ ti āha .
Kasmā pana bhagavā evaṃ mahantena ussāhena idhāgato , kiṃ aññattha na sakkā parinibbāyitunti ?
Parinibbāyituṃ nāma na katthaci na sakkā , tīhi pana kāraṇehi idhāgato , idañhi bhagavā evaṃ passati –
‘‘ mayi aññattha parinibbāyante mahāsudassanasuttassa atthuppatti na bhavissati , kusinārāyaṃ
P2.574 pana parinibbāyante yamahaṃ devaloke anubhavitabbaṃ sampattiṃ manussalokeyeva anubhaviṃ , taṃ dvīhi bhāṇavārehi maṇḍetvā desessāmi , taṃ me sutvā bahū janā kusalaṃ kātabbaṃ maññissantī ’’ ti .
AparampiM2.165 passati –
‘‘ maṃ aññattha parinibbāyantaṃ subhaddo na passissati , so ca buddhaveneyyoV2.148 , na sāvakaveneyyo ;
na taṃ sāvakā vinetuṃ sakkonti .
Kusinārāyaṃ parinibbāyantaṃ pana maṃ so upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati , pañhāvissajjanapariyosāne ca saraṇesu patiṭṭhāya mama santike pabbajjañca upasampadañca labhitvā kammaṭṭhānaṃ gahetvā mayi dharamāneyeva arahattaṃ patvā pacchimasāvako bhavissatī ’’ ti .
Aparampi passati –
‘‘ mayi aññattha parinibbāyante dhātubhājanīye mahākalaho bhavissati , lohitaṃ nadī viya sandissati .
Kusinārāyaṃ parinibbute doṇabrāhmaṇo taṃ vivādaṃ vūpasametvā dhātuyo vibhajissatī ’’ ti .
Imehi tīhi kāraṇehi bhagavā evaṃ mahantena ussāhena idhāgatoti veditabbo .
Sīhaseyyan ti ettha kāmabhogīseyyā , petaseyyā , sīhaseyyā , tathāgataseyyāti catasso seyyā .
Tattha –
‘‘ yebhuyyena , bhikkhave , kāmabhogī sattā vāmena passena sentī ’’ ti ayaṃ kāmabhogīseyyā .
Tesu hi yebhuyyena dakkhiṇena passena sayantā nāma natthi .
‘‘ Yebhuyyena , bhikkhave , petā uttānā sentī ’’ ti ayaṃ petaseyyā .
Appamaṃsalohitattā hi petā aṭṭhisaṅghāṭajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti , uttānāva senti .
‘‘ Sīho , bhikkhave , migarājā dakkhiṇena passena seyyaṃ kappeti … pe … attamano hotī ’’ ti ( a . ni .4.246) ayaṃ sīhaseyyā .
Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne , pacchimapāde ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati .
Divasaṃ sayitvāpi pabujjhamāno na utrasanto pabujjhati , sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādādīnaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti .
Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti –
‘‘ na yidaṃ tuyhaṃ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpan ’’ ti anattamano hutvā tattheva sayati , na gocarāya pakkamati .
Avijahitvā ṭhite panaP2.575 –
‘‘ tuyhaṃ jātiyā ca sūrabhāvassa ca anurūpamidan ’’ ti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃM2.166 vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati .
‘‘ CatutthajjhānaseyyāV2.149 pana tathāgatassa seyyāti vuccati ’’( a . ni .4.246).
Tāsu idha sīhaseyyā āgatā .
Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma .
Pāde pādan ti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ .
Accādhāyāti atiādhāya , īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā .
Gopphakena hi gopphake , jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati , cittaṃ ekaggaṃ na hoti , seyyā aphāsukā hoti .
Yathā pana na saṅghaṭṭeti , evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati , cittaṃ ekaggaṃ hoti , seyyā phāsu hoti .
Tasmā evaṃ nipajji .
Anuṭṭhānaseyyaṃ upagatattā panettha –
‘‘ uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvā ’’ ti na vuttaṃ .
Kāyavasena cettha anuṭṭhānaṃ veditabbaṃ , niddāvasena pana taṃ rattiṃ bhagavato bhavaṅgassa okāsoyeva nāhosi .
Paṭhamayāmasmiñhi mallānaṃ dhammadesanā ahosi , majjhimayāme subhaddassa pacchimayāme bhikkhusaṅghaṃ ovadi , balavapaccūse parinibbāyi .Sabbaphāliphullāti sabbe samantato pupphitā mūlato paṭṭhāya yāva aggā ekacchannā ahesuṃ , na kevalañca yamakasālāyeva , sabbepi rukkhā sabbapāliphullāva ahesuṃ .
Na kevalañhi tasmiṃyeva uyyāne , sakalañhipi dasasahassacakkavāḷe pupphūpagā pupphaṃ gaṇhiṃsu , phalūpagā phalaṃ gaṇhiṃsu , sabbarukkhānaṃ khandhesu khandhapadumāni , sākhāsu sākhāpadumāni , vallīsu vallipadumāni , ākāsesu ākāsapadumāni pathavītalaṃ bhinditvā daṇḍapadumāni pupphiṃsu .
Sabbo mahāsamuddo pañcavaṇṇapadumasañchanno ahosi .
Tiyojanasahassavitthato himavā ghanabaddhamorapiñchakalāpo viya , nirantaraṃ mālādāmagavacchiko viya , suṭṭhu pīḷetvā ābaddhapupphavaṭaṃsako viya , supūritaṃ pupphacaṅkoṭakaṃ viya ca atiramaṇīyo ahosi .
Te tathāgatassa sarīraṃ okirantīti te yamakasālā bhummadevatāhi sañcalitakhandhasākhaviṭapā tathāgatassa sarīraṃ avakiranti , sarīrassa upari pupphāni vikirantīti attho .
Ajjhokirantīti ajjhottharantā viya kiranti .
Abhippakirantīti abhiṇhaṃ punappunaṃ pakirantiyeva .
Dibbānīti
M2.167 devaloke nandapokkharaṇīsambhavāni , tāni hontiP2.576 suvaṇṇavaṇṇāni paṇṇacchattappamāṇapattāni , mahātumbamattaṃ reṇuṃ gaṇhanti .
Na kevalañca mandāravapupphāneva , aññānipi pana dibbāni pāricchattakakoviḷārapupphādīni suvaṇṇacaṅkoṭakāni pūretvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyampi tidasapurepi brahmalokepi ṭhitāhi devatāhi paviṭṭhāni , antalikkhā patanti .
Tathāgatassa sarīran ti antarā avikiṇṇāneva āgantvā pattakiñjakkhareṇucuṇṇehi tathāgatassa sarīrameva okiranti .Dibbānipi
V2.150 candanacuṇṇānīti devatānaṃ upakappanacandanacuṇṇāni .
Na kevalañca devatānaṃyeva , nāgasupaṇṇamanussānampi upakappanacandanacuṇṇāni .
Na kevalañca candanacuṇṇāneva , kāḷānusārikalohitacandanādisabbadibbagandhajālacuṇṇāni , haritālaañjanasuvaṇṇarajatacuṇṇāni sabbadibbagandhavāsavikatiyo suvaṇṇarajatādisamugge pūretvā cakkavāḷamukhavaṭṭiādīsu ṭhitāhi devatāhi paviṭṭhāni antarā avippakiritvā tathāgatasseva sarīraṃ okiranti .Dibbānipi tūriyānīti devatānaṃ upakappanatūriyāni .
Na kevalañca tāniyeva , sabbānipi tantibaddhacammapariyonaddhaghanasusirabhedāni dasasahassacakkavāḷesu devanāgasupaṇṇamanussānaṃ tūriyāni ekacakkavāḷe sannipatitvā antalikkhe vajjantīti veditabbāni .
Dibbānipi saṅgītānīti varuṇavāraṇadevatā kira nāmetā dīghāyukā devatā –
‘‘ mahāpuriso manussapathe nibbattitvā buddho bhavissatī ’’ ti sutvā ‘‘ paṭisandhiggahaṇadivase naṃ gahetvā gamissāmā ’’ ti mālaṃ ganthetumārabhiṃsu .
Tā ganthamānāva –
‘‘ mahāpuriso mātukucchiyaṃ nibbatto ’’ ti sutvā ‘‘ tumhe kassa ganthathā ’’ ti vuttā ‘‘ na tāva niṭṭhāti , kucchito nikkhamanadivase gaṇhitvā gamissāmā ’’ ti āhaṃsu .
Punapi ‘‘ nikkhanto ’’ ti sutvā ‘‘ mahābhinikkhamanadivase gamissāmā ’’ ti .
Ekūnatiṃsavassāni ghare vasitvā ‘‘ ajja mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto ’’ tipi sutvā ‘‘ abhisambodhidivase gamissāmā ’’ ti .
Chabbassāni padhānaṃ katvā ‘‘ ajja abhisambuddho ’’ tipi sutvā ‘‘ dhammacakkappavattanadivase gamissāmā ’’ ti .
‘‘ Sattasattāhāni bodhimaṇḍe vītināmetvā
P2.577 isipatanaṃ gantvā dhammacakkaṃ pavattitan ’’ tipi sutvā ‘‘ yamakapāṭihāriyadivase gamissāmā ’’ ti .
‘‘ Ajja yamakapāṭihāriyaṃ karī ’’ tipiM2.168 sutvā ‘‘ devorohaṇadivase gamissāmā ’’ ti .
‘‘ Ajja devorohaṇaṃ karī ’’ tipi sutvā ‘‘ āyusaṅkhārossajjane gamissāmā ’’ ti .
‘‘ Ajja āyusaṅkhāraṃ ossajī ’’ tipi sutvā ‘‘ na tāva niṭṭhāti , parinibbānadivase gamissāmā ’’ ti .
‘‘ Ajja bhagavā yamakasālānamantare dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ upagato balavapaccūsasamaye parinibbāyissati .
Tumhe kassa ganthathā ’’ ti sutvā pana –
‘‘ kinnāmetaṃ ,‘ ajjeva mātukucchiyaṃ paṭisandhiṃ gaṇhi , ajjeva mātukucchito nikkhami , ajjeva mahābhinikkhamanaṃ nikkhami , ajjeva buddho ahosi , ajjeva dhammacakkaṃ pavattayi , ajjeva yamakapāṭihāriyaṃ akāsi , ajjeva devalokā otiṇṇo , ajjeva āyusaṅkhāraṃ ossaji , ajjeva kira parinibbāyissatī ’ ti .
Nanu nāma dutiyadivase yāgupānakālamattampi ṭhātabbaṃ assa .
Dasa pāramiyo pūretvā buddhattaṃ pattassa nāma ananucchavikametan ’’ ti apariniṭṭhitāva mālāyo gahetvā āgamma anto cakkavāḷeV2.151 okāsaṃ alabhamānā cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ lambitvā cakkavāḷamukhavaṭṭiyāva ādhāvantiyo hatthena hatthaṃ gīvāya gīvaṃ gahetvā tīṇi ratanāni ārabbha dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāni chabbaṇṇarasmiyo dasa pāramiyo aḍḍhachaṭṭhāni jātakasatāni cuddasa buddhañāṇāni ārabbha gāyitvā tassa tassa avasāne ‘‘ mahāyaso , mahāyaso ’’ ti vadanti .
Idametaṃ paṭicca vuttaṃ –
‘‘ dibbānipi saṅgītāni antalikkhe vattanti tathāgatassa pūjāyā ’’ ti . 199. Bhagavā pana yamakasālānaṃ antarā dakkhiṇena passena nipannoyeva pathavītalato yāva cakkavāḷamukhavaṭṭiyā , cakkavāḷamukhavaṭṭito ca yāva brahmalokā sannipatitāya parisāya mahantaṃ ussāhaṃ disvā āyasmato ānandassa ārocesi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ … pe … tathāgatassa pūjāyā ’’ ti .
Evaṃ mahāsakkāraṃ dassetvā tenāpi attano asakkatabhāvameva dassanto na kho , ānanda , ettāvatātiādimāha .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ ānanda , mayā dīpaṅkarapādamūle nipannena aṭṭha dhamme samodhānetvā abhinīhāraṃ karontena
P2.578 na mālāgandhatūriyasaṅgītānaṃ atthāya abhinīhāro kato , na etadatthāya pāramiyo pūritā .
Tasmā na kho ahaṃ etāya pūjāya pūjito nāma homī ’’ ti .
KasmāM2.169 pana bhagavā aññattha ekaṃ umāpupphamattampi gahetvā buddhaguṇe āvajjetvā katāya pūjāya buddhañāṇenāpi aparicchinnaṃ vipākaṃ vaṇṇetvā idha evaṃ mahantaṃ pūjaṃ paṭikkhipatīti ?
Parisānuggahena ceva sāsanassa ca ciraṭṭhitikāmatāya .
Sace hi bhagavā evaṃ na paṭikkhipeyya , anāgate sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ na paripūressanti , samādhissa āgataṭṭhāne samādhiṃ na paripūressanti , vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanāgabbhaṃ na gāhāpessanti .
Upaṭṭhāke samādapetvā pūjaṃyeva kārentā viharissanti .
Āmisapūjā ca nāmesā sāsanaṃ ekadivasampi ekayāgupānakālamattampi sandhāretuṃ na sakkoti .
Mahāvihārasadisañhi vihārasahassaṃ mahācetiyasadisañca cetiyasahassampi sāsanaṃ dhāretuṃ na sakkonti .
Yena kammaṃ kataṃ , tasseva hoti .
Sammāpaṭipatti pana tathāgatassa anucchavikā pūjā .Sā hi tena patthitā ceva , sakkoti sāsanañca sandhāretuṃ , tasmā taṃ dassento yo kho ānandātiādimāha .
Tattha dhammānudhammappaṭipannoti navavidhassa lokuttaradhammassa anudhammaṃ pubbabhāgapaṭipadaṃ paṭipanno
V2.152 .
Sāyeva pana paṭipadā anucchavikattā ‘‘ sāmīcī ’’ ti vuccati .
Taṃ sāmīciṃ paṭipannoti sāmīcippaṭipanno .
Tameva pubbabhāgapaṭipadāsaṅkhātaṃ anudhammaṃ carati pūretīti anudhammacārī .
Pubbabhāgapaṭipadāti ca sīlaṃ ācārapaññatti dhutaṅgasamādānaṃ yāva gotrabhuto sammāpaṭipadā veditabbā .
Tasmā yo bhikkhu chasu agāravesu patiṭṭhāya paññattiṃ atikkamati , anesanāya jīvikaṃ kappeti , ayaṃ na dhammānudhammappaṭipanno .
Yo pana sabbaṃ attano paññattaṃ sikkhāpadaṃ jinavelaṃ jinamariyādaṃ jinakāḷasuttaṃ aṇumattampi na vītikkamati , ayaṃ dhammānudhammappaṭipanno nāma .
Bhikkhuniyāpi eseva nayo .
Yo upāsako pañca verāni dasa akusalakammapathe samādāya vattati appeti , ayaṃ na dhammānudhammappaṭipanno .
Yo pana tīsu saraṇesu , pañcasupi sīlesu , dasasu sīlesu paripūrakārī hoti , māsassa aṭṭha uposathe karoti , dānaṃ deti , gandhapūjaṃ mālāpūjaṃ karoti , mātaraṃ pitaraṃP2.579 upaṭṭhāti , dhammike samaṇabrāhmaṇe upaṭṭhāti , ayaṃ dhammānudhammappaṭipanno nāma .
Upāsikāyapi eseva nayo .
ParamāyaM2.170 pūjāyāti uttamāya pūjāya .
Ayañhi nirāmisapūjā nāma sakkoti mama sāsanaṃ sandhāretuṃ .
Yāva hi imā catasso parisā maṃ imāya pūjessanti , tāva mama sāsanaṃ majjhe nabhassa puṇṇacando viya virocissatīti dasseti .