Maggasaccaniddesavaṇṇanā
402. Ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṃ niyamanaṃ .
Ariyoti taṃ taṃ maggavajjhehi kilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ca ariyo .
Dukkhe ñāṇan tiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ .
Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ , pacchimāni vivaṭṭaṃ .
Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti , vivaṭṭe natthi abhiniveso .
Purimāni hi dve saccāni ‘‘ pañcakkhandhā dukkhaṃ , taṇhā samudayo ’’ ti evaṃ saṅkhepena ca ‘‘ katame pañcakkhandhā , rūpakkhandho ’’ tiādinā nayena vitthārena ca ācariyassa santike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti .
Itaresu pana dvīsu saccesu nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ , maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpanti evaṃ savanena kammaṃ
P3.802 karoti .
So evaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedheneva paṭivijjhati ekābhisamayena abhisameti .
Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati , samudayaṃ pahānapaṭivedhena , nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena , maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati .
Dukkhaṃ pariññābhisamayena … pe … maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti .
Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti , dvīsu pana savanapaṭivedhoyeva .
Aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti , nirodhe ārammaṇapaṭivedho .
Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti .
Ayañca ādikammiko , tasmā sā idha na vuttā .
Imassa ca bhikkhuno pubbe pariggahato ‘‘ dukkhaṃ parijānāmi , samudayaṃ pajahāmi , nirodhaṃ sacchikaromi , maggaṃ bhāvemī ’’ ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi , pariggahato paṭṭhāya hoti .
Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva … pe … maggo bhāvitova hoti .
Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni , dve gambhīrattā duddasāni .
Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ , khāṇukaṇṭakapahārādīsu ‘‘ aho dukkhan ’’ ti vattabbatampi āpajjati .
Samudayampi khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ .
Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ .
Iti tāni duddasattā gambhīrāni .
Itaresaṃ pana dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggagahaṇatthaṃ hatthappasāraṇaṃM2.392 viya avīciphusanatthaṃ pādappasāraṇaṃ viya satadhā bhinnassa vālassa koṭiyāV2.353 koṭipādanaṃ viya ca hoti .
Iti tāni gambhīrattā duddasāni .
Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ dukkhe ñāṇan tiādi vuttaṃ .
Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti .Nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati .
Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma .
Musāvādāveramaṇiādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati .
Ayaṃ sammāvācā nāma
P3.803 .Pāṇātipātāveramaṇiādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati , ayaṃ sammākammanto nāma .
Micchāājīvan ti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ .
Pahāyāti vajjetvā .
Sammāājīvenāti buddhapasatthena ājīvena .
Jīvitaṃ kappetīti jīvitappavattiṃ pavatteti .
Sammāājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati , ayaṃ sammāājīvo nāma .
Anuppannānan ti ekasmiṃ vā bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ .
Parassa pana uppajjamāne disvā ‘‘ aho vata me evarūpā pāpakā akusaladhammā na uppajjeyyun ’’ ti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ
M2.393 dhammānaṃ anuppādāya .
Chandaṃ janetīti tesaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyachandaṃ janeti .
Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti .
Vīriyaṃ ārabhatītiV2.354 vīriyaṃ pavatteti .
Cittaṃ paggaṇhātīti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti .
Padahatīti kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatūti padahanaṃ pavatteti .
Uppannānan ti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ .
Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti .
Anuppannānaṃ kusalānan ti appaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ .
Uppannānan ti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ .
Ṭhitiyāti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ .
Asammosāyāti avināsanatthaṃ .
Bhiyyobhāvāyāti uparibhāvāya .
Vepullāyāti vipulabhāvāya .
Bhāvanāya pāripūriyāti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ .
Ayampi sammāvāyāmo anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati .
Ayaṃ sammāvāyāmo nāma .Sammāsatipi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā , maggakkhaṇe pana catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sati uppajjati .
Ayaṃ sammāsati nāma .
Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi
P3.804 nānā , pubbabhāge samāpattivasena nānā , maggakkhaṇe nānāmaggavasena .
Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti , dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyajjhānādīsu aññatarajhānikā vā .
Ekassapi paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajhāniko hoti , dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā .
Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti .
Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti .
Pādakajjhānaniyamena tāva paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppanno maggo paṭhamajjhāniko hoti .
Maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti .
Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti .
Maggaṅgāni panettha satta honti .
Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko .
Maggaṅgāni panettha sattaM2.394 , bojjhaṅgāni cha honti .
Esa nayo catutthajjhānato vuṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ .
ĀruppeV2.355 catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati , tañca lokuttaraṃ , no lokiyanti vuttaṃ , ettha kathanti ?
Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno , taṃ jhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti .
Evaṃ pādakajjhānameva niyameti .
Keci pana therā ‘‘ vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ puggalajjhāsayo niyametī ’’ ti vadanti .
Keci ‘‘ vuṭṭhānagāminivipassanā niyametī ’’ ti vadanti .
Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminivipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo .
Ayaṃ vuccati , bhikkhave , sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati .Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā cattāri saccāni pariggaṇhitvā , parassa vā , kālena vā attano , kālena vā parassa cattāri saccāni pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati .
Samudayavayā panettha catunnaṃ saccānaṃ yathāsambhāvato uppattinivattivasena veditabbā .
Ito paraṃ vuttanayameva .
Kevalañhi idha catusaccapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ
P3.805 yojanaṃ katvā saccapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ , sesaṃ tādisamevāti .
Catusaccapabbaṃ niṭṭhitaṃ . 404. Ettāvatā ānāpānapabbaṃ catuiriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ dvattiṃsākāraṃ catudhātuvavatthānaṃ navasivathikā vedanānupassanā cittānupassanā nīvaraṇapariggaho khandhapariggaho āyatanapariggaho bojjhaṅgapariggaho saccapariggahoti ekavīsati kammaṭṭhānāni .
Tesu ānāpānaṃ dvattiṃsākāraṃ navasivathikāti ekādasa appanākammaṭṭhānāni honti .
Dīghabhāṇakamahāsīvatthero pana ‘‘ navasivathikā ādīnavānupassanāvasena vuttā ’’ ti āha .
Tasmā tassa matena dveyeva appanākammaṭṭhānāni , sesāni upacārakammaṭṭhānāni .
Kiṃ panetesu sabbesu abhiniveso
M2.395 jāyatīti ?
Na jāyati .
Iriyāpathasampajaññanīvaraṇabojjhaṅgesu hi abhiniveso na jāyati , sesesu jāyatīti .
Mahāsīvatthero panāha ‘‘ etesupi abhiniveso jāyati .
Ayañhi ‘ atthi nu kho me cattāro iriyāpathā udāhu natthi , atthi nu kho me catusampajaññaṃ udāhuV2.356 natthi , atthi nu kho me pañcanīvaraṇā udāhu natthi , atthi nu kho me sattabojjhaṅgā udāhu natthī ’ ti evaṃ pariggaṇhāti .
Tasmā sabbattha abhiniveso jāyatī ’’ ti .Yo hi koci , bhikkhaveti yo hi koci , bhikkhave , bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā .
Evaṃ bhāveyyātiādito paṭṭhāya vuttena bhāvanānukkamena bhāveyya .
Pāṭikaṅkhan ti paṭikaṅkhitabbaṃ icchitabbaṃ avassaṃbhāvīti attho .
Aññāti arahattaṃ .
Sati vā upādiseseti upādānasese vā sati aparikkhīṇe .
Anāgāmitāti anāgāmibhāvo .
Evaṃ sattannaṃ vassānaṃ vasena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassetvā puna tato appatarepi kāle dassento tiṭṭhantu , bhikkhavetiādimāha .
Sabbampi cetaṃ majjhimassa veneyyapuggalassa vasena vuttaṃ , tikkhapaññaṃ pana sandhāya ‘‘ pātova anusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissati , sāyaṃ
P3.806 anusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissatī ’’ ti vuttaṃ .Iti bhagavā ‘‘ evaṃ niyyānikaṃ , bhikkhave , mama sāsanan ’’ ti dassetvā ekavīsatiyāpi ṭhānesu arahattanikūṭena desitaṃ desanaṃ niyyātento ‘‘ ekāyano ayaṃ , bhikkhave , maggo … pe … iti yaṃ taṃ vuttaṃ , idametaṃ paṭicca vuttan ’’ ti āha .
Sesaṃ uttānatthamevāti .
Desanāpariyosāne pana tiṃsa bhikkhusahassāni arahatte patiṭṭhahiṃsūti .
Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ
Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanā