Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
382. Evaṃ soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetuṃ kathañca , bhikkhavetiādimāha .
Apica bhagavatā kāyānupassanāya suddharūpapariggaho kathito , vedanācittānupassanāhi suddhaarūpapariggaho .
Idāni rūpārūpamissakapariggahaṃ kathetuṃ ‘‘ kathañca , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Kāyānupassanāya vā rūpakkhandhapariggahova kathito , vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova , cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahova idāni saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṃ ‘‘ kathañca , bhikkhave ’’ tiādimāha .
Tattha santan ti abhiṇhasamudācāravasena saṃvijjamānaṃ .
Asantan ti asamudācāravasena vā pahīnattā vā asaṃvijjamānaṃ .
Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti .
Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṃ pajānāti .
Iti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo .
Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti .
Subhanimittaṃ nāma
V2.331 subhampi subhanimittaṃ , subhārammaṇampi subhanimittaṃ .
AyonisomanasikāroM2.368 nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti vā , dukkhe sukhanti vā , anattani attāti vā , asubhe subhanti vā manasikāro .
Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ atthi , bhikkhave , subhanimittaṃ , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ tiP3.778 ( saṃ . ni .5.232).
Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .
Asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhārammaṇampi .
Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro anicce aniccanti vā , dukkhe dukkhanti vā , anattani anattāti vā , asubhe asubhanti vā manasikāro .
Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ atthi , bhikkhave , asubhanimittaṃ , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti asubhanimittassa uggaho , asubhabhāvanānuyogo , indriyesu guttadvāratā , bhojane mattaññutā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .
Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati , bhāventassāpi indriyesu pihitadvārassāpi catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojanamattaññunopi .
Teneva vuttaṃ –
‘‘ Cattāro pañca ālope , abhutvā udakaṃ pive ;
Alaṃ phāsuvihārāya , pahitattassa bhikkhuno ’’ ti .( theragā .983);
Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassapi kāmacchando pahīyati , ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāya pahīyati , tena vuttaṃ –
‘‘ cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehi pahīnakāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .Paṭighanimitte
M2.369 ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti .
Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃV2.332 , paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ .
Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova .
Taṃ tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayato byāpādo uppajjati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ atthi , bhikkhave , paṭighanimittaṃP3.779 , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .
Tattha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati .
Cetovimuttīti appanāva .
Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova .
Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati .
Tenāha bhagavā –
‘‘ atthi , bhikkhave , mettā cetovimutti , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā byāpādassa pahānāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti mettānimittassa uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti .
Odissakaanodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati , odhisoanodhisopharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi .
‘‘ Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi , kimassa sīlādīni vināsetuṃ sakkhissasi , nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi , parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāra tattaaya salākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti .
Esopi tava kuddho kiṃ karissati , kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati , esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati , appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī ’’ ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi , ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi , assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati .
Ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ chaM2.370 dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehiP3.780 pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .Arati ādīsu ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti .
Tandī nāma kāyālasiyatā .
Vijambhitā nāma kāyavinamanā .
Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho .
Cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro .
Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato
V2.333 thinamiddhaṃ uppajjati .
Tenāha –
‘‘ atthi , bhikkhave , arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso līnattaṃ , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya , uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .
Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ .
Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāya tato balavataraṃ .
Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ .
Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati .
Tenāha –
‘‘ atthi , bhikkhave , ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa anuppādāya , uppannassa vā thinamiddhassa pahānāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti – atibhojane nimittaggāho , iriyāpathasamparivattanatā , ālokasaññāmanasikāro , abbhokāsavāso , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .
Āharahatthaka tatravaṭṭaka alaṃsāṭaka kākamāsaka bhuttavamitakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati , catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati .
Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati , tato aññaṃ parivattentassāpi , rattiṃ candālokadīpālokaukkālokeP3.781 divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi , abbhokāseM2.371 vasantassāpi , mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati .
Ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti .
Avūpasamo nāma avūpasantākāro , uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato .
Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati .
Tenāha –
‘‘ atthi , bhikkhave , cetaso avūpasamo , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa
V2.334 uppādāya , uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti .
Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti .
Tenāha –
‘‘ atthi , bhikkhave , cetaso vūpasamo , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya , uppannassa vā uddhaccakukkuccassa pahānāyā ’’ ti .
Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā vuddhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti .
Bāhussaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati .
Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi , vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasibhāvatāya pakataññunopi , vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi , upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati , ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggenaP3.782 , kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .Vicikicchāṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti .
Vicikicchāṭhānīyā dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā
M2.372 vicikicchāva .
Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati .
Tenāha –
‘‘ atthi , bhikkhave , vicikicchāṭhānīyā dhammā , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya , uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā ’’ ti ( saṃ . ni .5.232).
Kusalādidhammesu yonisomanasikārena panassā pahānaṃ hoti , tenāha –
‘‘ atthi , bhikkhave , kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā sevitabbāsevitabbā dhammā hīnapaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā .
Tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro , anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya ;
uppannāya vā vicikicchāya pahānāyā ’’ ti .
ApicaV2.335 cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti bahussutatā , paripucchakatā , vinaye pakataññutā , adhimokkhabahulatā , kalyāṇamittatā , sappāyakathāti .
Bāhussaccenapi hi ekaṃ vā … pe … pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati , tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi , vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi , tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi , saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati , ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati .
Tena vuttaṃ –
‘‘ cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī ’’ ti .
Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti .Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcanīvaraṇapariggaṇhanena attano vā dhammesu , parassa vā dhammesu , kālena vā attano , kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati .
Samudayavayā panettha subhanimittaasubhanimittādīsu ayonisomanasikārayonisomanasikāravasena
P3.783 pañcasu nīvaraṇesu vuttāyeva nīharitabbā .
Ito paraṃ vuttanayameva .
Kevalañhi idha nīvaraṇapariggāhikāM2.373 sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā nīvaraṇapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ .
Sesaṃ tādisamevāti .Nīvaraṇapabbaṃ niṭṭhitaṃ .