Cārikāanujānanavaṇṇanā
85. Parivitakko udapādīti kadā udapādi ?
Sambodhito satta saṃvaccharāni satta māse satta divase atikkamitvā udapādi .
Bhagavā kira pitusaṅgahaṃ karonto vihāsi .
Rājāpi cintesi –
‘‘ mayhaṃ jeṭṭhaputto nikkhamitvā buddho jāto , dutiyaputto me nikkhamitvā aggasāvako jāto , purohitaputto dutiyaaggasāvako , ime ca avasesā bhikkhū gihikālepi mayhaṃ puttameva parivāretvā vicariṃsu .
Ime sabbe idānipi
M2.66 mayhaṃyeva bhāro , ahameva ca ne catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmi , aññesaṃ okāsaṃ na dassāmī ’’ ti vihāradvārakoṭṭhakato paṭṭhāya yāva rājagehadvārā ubhayato khadirapākāraṃ kārāpetvā kilañjehi chādāpetvā vatthehi paṭicchādāpetvā upari ca chādāpetvā suvaṇṇatārakavicittaṃ samolambitatālakkhandhamattaṃ vividhapupphadāmavitānaṃ kārāpetvā heṭṭhā bhūmiyaṃ cittattharaṇehiP2.475 santharāpetvā anto ubhosu passesu mālāvacchake puṇṇaghaṭe , sakalamaggavāsatthāya ca gandhantare pupphāni pupphantare gandhe ca ṭhapāpetvā bhagavato kālaṃ ārocāpesi .
Bhagavā bhikkhusaṅghaparivuto antosāṇiyāva rājagehaṃgantvā bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ paccāgacchati .
Añño koci daṭṭhumpi na labhati , kuto pana bhikkhaṃ vā dātuṃ , pūjaṃ vā kātuṃ , dhammaṃ vā sotuṃ .
Nāgarā cintesuṃ –
‘‘ ajja satthu loke uppannassa sattamāsādhikāni sattasaṃvaccharāni , mayañca daṭṭhumpi na labhāma , pageva bhikkhaṃ vā dātuṃ , pūjaṃ vā kātuṃ , dhammaṃ vā sotuṃ .
Rājā –
‘ mayhameva buddho , mayhameva dhammo , mayhameva saṅgho ’ ti mamāyitvā sayameva upaṭṭhahi .
Satthā ca uppajjamāno sadevakassa lokassa atthāya hitāya uppanno .
Na hi raññoyevaV2.59 nirayo uṇho assa , aññesaṃ nīluppalavanasadiso .
Tasmā rājānaṃ vadāma .
Sace no satthāraṃ deti , iccetaṃ kusalaṃ .
No ce deti , raññā saddhiṃ yujjhitvāpi saṅghaṃ gahetvā dānādīni puññāni karoma .
Na sakkā kho pana suddhanāgareheva evaṃ kātuṃ , ekaṃ jeṭṭhapurisampi gaṇhāmā ’’ ti .
Te senāpatiṃ upasaṅkamitvā tassetamatthaṃ ārocetvā –
‘‘ sāmi , kiṃ amhākaṃ pakkho hosi , udāhu rañño ’’ ti āhaṃsu .
So –
‘‘ ahaṃ tumhākaṃ pakkho homi , api ca kho pana paṭhamadivaso mayhaṃ dātabbo ’’ ti .
Te sampaṭicchiṃsu .
So rājānaṃ upasaṅkamitvā –
‘‘ nāgarā , deva , tumhākaṃ kupitā ’’ ti āha .
Kimatthaṃ tātāti ?
Satthāraṃ kira tumheyeva upaṭṭhahatha , amhe na labhāmāti .
Sace idānipi labhanti , na kuppanti , alabhantā tumhehi saddhiṃ yujjhitukāmā devāti .
Yujjhāmi , tāta , nāhaṃ bhikkhusaṅghaṃ demīti .
Deva tumhākaṃ dāsā tumhehi saddhiṃ yujjhāmāti vadanti , tumhe kaṃ gaṇhitvā yujjhissathāti ?
Nanu tvaṃ senāpatīti ?
Nāgarehi vinā naM2.67 samattho ahaṃ devāti .
Tato rājā –
‘‘ balavanto nāgarā , senāpatipi tesaññeva pakkho ’’ ti ñatvā ‘‘ aññānipi sattamāsādhikāni sattasaṃvaccharāni mayhaṃ bhikkhusaṅghaṃ dadantū ’’ ti āha .
NāgarāP2.476 na sampaṭicchiṃsu .
Rājā –
‘‘ cha vassāni , pañca , cattāri , tīṇi , dve , ekavassan ’’ ti hāpesi .
Evaṃ hāpentepi na sampaṭicchiṃsu .
Aññe satta divase yāci .
Nāgarā –
‘‘ atikakkhaḷaṃ dāni raññā saddhiṃ kātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti anujāniṃsu .
Rājā sattamāsādhikānaṃ sattannaṃ saṃvaccharānaṃ sajjitaṃ dānamukhaṃ sattannameva divasānaṃ vissajjetvā cha divase kesañci apassantānaṃyeva dānaṃ datvā sattame divase nāgare pakkosāpetvā –
‘‘ sakkhissatha , tāta , evarūpaṃ dānaṃ dātun ’’ ti āha .
Tepi –
‘‘ nanu amheyeva nissāya taṃ devassa uppannan ’’ ti vatvā –
‘‘ sakkhissāmā ’’ ti āhaṃsu .
Rājā piṭṭhihatthena assūni puñchamāno bhagavantaṃ vanditvā –
‘‘ bhante , ahaṃ aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṃ aññassa vāraṃ akatvā yāvajīvaṃ catūhi paccayehi upaṭṭhahissāmīti cintesiṃ .
Nāgarā na dāni me anuññātā , nāgarā hi ‘ mayaṃ dānaṃ dātuṃ na labhāmā ’ ti kuppanti .
Bhagavā sve paṭṭhāya tesaṃ anuggahaṃ karothā ’’ ti āha .
Atha dutiyadivase senāpati mahādānaṃ sajjetvā –
‘‘ ajja yathā añño koci ekabhikkhampi na deti , evaṃ rakkhathā ’’ ti samantā purise ṭhapesi .
Taṃ divasaṃ seṭṭhibhariyā rodamānā dhītaraṃ āha –
‘‘ sace , amma , tava pitā jīveyya , ajjāhaṃ paṭhamaṃ dasabalaṃ bhojeyyan ’’ tiV2.60 .
Sā taṃ āha –
‘‘ amma , mā cintayi , ahaṃ tathā karissāmi yathā buddhappamukho bhikkhusaṅgho paṭhamaṃ amhākaṃ bhikkhaṃ paribhuñjissatī ’’ ti .
Tato satasahassagghanikāya suvaṇṇapātiyā nirudakapāyāsassa pūretvā sappimadhusakkarādīhi abhisaṅkharitvā aññāya pātiyā paṭikujjitvā taṃ sumanamālāguḷehi parikkhipitvā mālāguḷasadisaṃ katvā bhagavato gāmaṃ pavisanavelāya sayameva ukkhipitvā dāsigaṇaparivutā nagarā nikkhami .
Antarāmagge senāpatiupaṭṭhākā –
‘‘ amma , mā ito agamā ’’ ti vadanti .
Mahāpuññā nāma manāpakathā honti , na ca tesaṃ punappunaṃ bhaṇantānaṃ kathā paṭikkhipituṃ sakkā hoti .
Sā –
‘‘ cūḷapitā mahāpitā mātulā kissa tumhe gantuṃ na dethā ’’ ti āha .
SenāpatināP2.477 –
‘‘ aññassa kassaci khādanīyabhojanīyaṃ dātuṃ mā dethā ’’ ti ṭhapitamha ammāti .
Kiṃ pana me hatthe khādanīyaṃ bhojanīyaṃ passathāti ?
Mālāguḷaṃ passāmātiM2.68 .
Kiṃ tumhākaṃ senāpati mālāguḷapūjampi kātuṃ na detīti ?
Deti , ammāti .
Tena hi , apetha , apethāti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā mālāguḷaṃ gaṇhāpetha bhagavāti āha .
Bhagavā ekaṃ senāpatissupaṭṭhākaṃ oloketvā mālāguḷaṃ gaṇhāpesi .
Sā bhagavantaṃ vanditvā –
‘‘ bhagavā , bhavābhave nibbattiyaṃ me sati paritassanajīvitaṃ nāma mā hotu , ayaṃ sumanamālā viya nibbattanibbattaṭṭhāne piyāva homi , nāmena ca sumanā yevā ’’ ti patthanaṃ katvā satthārā –
‘‘ sukhinī hohī ’’ ti vuttā vanditvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi .
Bhagavā senāpatissa gehaṃ gantvā paññattāsane nisīdi .
Senāpati yāguṃ gahetvā upagañchi , satthā pattaṃ pidahi .
Nisinno , bhante , bhikkhusaṅghoti .
Atthi no eko antarā piṇḍapāto laddhoti .
So mālaṃ apanetvā piṇḍapātaṃ addasa .
Cūḷupaṭṭhāko āha –
‘‘ sāmi , mālāti maṃ vatvā mātugāmo vañcesī ’’ ti .
Pāyāso bhagavantaṃ ādiṃ katvā sabbesaṃ bhikkhūnaṃ pahoti .
Senāpatipi attano deyyadhammaṃ adāsi .
Satthā bhattakiccaṃ katvā maṅgalaṃ vatvā pakkāmi .
Senāpati –
‘‘ kā nāma sā piṇḍapātamadāsī ’’ ti pucchi .
Seṭṭhidhītā , sāmīti .
Sappaññā sā itthī , evarūpāya ghare vasantiyā purisassa saggasampatti nāma na dullabhāti taṃ ānetvā jeṭṭhikaṭṭhāne ṭhapesi .
Punadivase nāgarā dānamadaṃsu , punadivase rājāti ekantarikāya dānaṃ dātuṃ ārabhiṃsu .
Rājāpi carapurise ṭhapetvā nāgarehi dinnadānato atirekataraṃ deti , nāgarāpi tatheva katvā raññā dinnadānato atirekataraṃ .
Rājagehe nāṭakitthiyo daharasāmaṇere vadanti –
‘‘ gaṇhatha , tātā , na gahapatikānaṃ gattavatthādīsu puñchitvā bāḷadārakānaṃ kheḷasiṅghāṇikādidhovanahatthehi kataṃV2.61 , suciṃ paṇītaṃ katan ’’ ti .
Punadivase nāgarāpi dadamānā vadanti –
‘‘ gaṇhatha , tātā , na nagaragāmanigamādīsu saṅkaḍḍhitataṇḍulakhīradadhisappiādīhi , na aññesaṃ jaṅghasīsapiṭṭhiādīniP2.478 bhañjitvā āharāpitehi kataṃ , jātisappikhīrādīhiyeva katan ’’ ti .
Evaṃ sattasu saṃvaccharesu sattasu māsesu sattasu divasesu ca atikkantesu atha bhagavato ayaṃ vitakko udapādi .
Tena vuttaṃ –
‘‘ sambodhito satta saṃvaccharāni satta māsāni satta divasāni atikkamitvā udapādī ’’ ti .