Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā
173. Abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni .
Kiṃ abhibhavanti ?
Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi .
Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti , puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni .
Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti .
Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti .
Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthapādapiṭṭhesu vā akkhīnaṃ pītakaṭṭhāne vā karoti .
Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti .
Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti .
Taṃ pana sunīlaṃ supītaṃ sulohitakaṃ suodātakaṃ na hoti , avisuddhameva hoti .
Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti , nimittaṃ pana bahiddhā , so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena –
‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī ’’ ti vuccati .
Parittānīti avaḍḍhitāni .
Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā honti , dubbaṇṇāni vā .
Parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā –
‘‘ kiṃ
M2.152 ettha bhuñjitabbaṃ atthī ’’ ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti , evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇoV2.136 –
‘‘ kiṃ ettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi , nāyaṃ mama bhāro ’’ ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati , saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho .
JānāmiP2.562 passāmīti iminā panassa ābhogo kathito .
So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa , na antosamāpattiyaṃ .
Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti .
Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi , ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva .Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni , mahantānīti attho .
Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā –
‘‘ aññampi hotu , kiṃ etaṃ mayhaṃ karissatī ’’ ti taṃ na mahantato passati , evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘ kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ , nayidaṃ appamāṇaṃ , na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī ’’ ti tāni abhibhavitvā samāpajjati , saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho .
Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito .
Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ , so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena –
‘‘ ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī ’’ ti vuccati .
Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva .
Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ .
Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena .
Nīlanidassanānīti nidassanavasena , apaññāya mānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti .
Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ , nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho .
Etena nesaṃ visuddhataṃ dasseti .
Visuddhavaṇṇavaseneva
M2.153 hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni .Umāpupphan ti etañhi pupphaṃ siniddhaṃ mudu , dissamānampi nīlameva hoti .
Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāneva honti .
Tasmā idameva gahitaṃ , na
P2.563 tāni .Bārāṇaseyyakan ti bārāṇasisambhavaṃ .
Tattha kira kappāsopi
V2.137 mudu , suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā , udakampi suci siniddhaṃ .
Tasmā taṃ vatthaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ hoti ;
dvīsupi passesu maṭṭhaṃ mudu siniddhaṃ khāyati .Pītānītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo .
‘‘ Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā ’’ tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge vitthārato vuttameva .
Imānipi aṭṭha abhibhāyatanāni abhītabhāvadassanatthameva ānītāni .
Imāni kira vatvā evamāha –
‘‘ ānanda , evarūpāpi samāpattiyo samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi , māraṃ pana ekakaṃ disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṃ saññaṃ uppādetumarahati .
Abhīto , ānanda , tathāgato acchambhī , sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajī ’’ ti .
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā